www.sci-p.uz
III SON. 2025
311
YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISH SHAROITIDA ULTRAFILTRATSIYA
TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH ORQALI ICHIMLIK SUVI TA’MINOTINI YAXSHILASH
VA MEHNAT RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO‘LLARI
Pirova Shohina
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyotga o‘tish sharoitida zamonaviy
ultrafiltratsiya texnologiyalarining ichimlik suvi ta’minotini yaxshilashdagi o‘rni va ahamiyati
yoritilgan. Ultrafiltratsiyaning ekologik xavfsizligi, kimyoviy moddalarga kam bog‘liqligi,
mikroorganizmlarni yuqori darajada tozalash imkoniyati hamda suv resurslaridan tejamkor
foydalanish kabi afzalliklari tahlil etiladi. Shuningdek, mazkur texnologiyani chekka va suv
taqchilligidan aziyat chekayotgan hududlarda joriy etish orqali aholi salomatligini himoya qilish,
yashash sharoitlarini yaxshilash va yangi ish o‘rinlarini yaratish orqali mehnat resurslaridan
samarali foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Maqolada ultrafiltratsiya usulining an’anaviy
suv tozalash usullari bilan taqqoslanishi, iqtisodiy samaradorligi va barqaror rivojlanish
maqsadlariga muvofiqligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
yashil iqtisodiyot, ultrafiltratsiya texnologiyasi, ichimlik suvi, ichimlik suvi
ta’minoti, ekologik samaradorlik, iqtisodiy samaradorlik, mehnat resurslaridan foydalanish,
barqaror rivojlanish, innovatsion texnologiyalar, suv resurslari, chekka hududlar.
ПУТИ УЛУЧШЕНИЯ ПИТЬЕВОГО ВОДОСНАБЖЕНИЯ И ЭФФЕКТИВНОГО
ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ТРУДОВЫХ РЕСУРСОВ ЗА СЧЕТ ВНЕДРЕНИЯ
УЛЬТРАФИЛЬТРАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В УСЛОВИЯХ ПЕРЕХОДА К ЗЕЛЁНОЙ
ЭКОНОМИКЕ
Пирова Шохина
Самаркандский институт экономики и сервиса
Аннотация.
В статье рассматриваются роль и значение современных технологий
ультрафильтрации в улучшении питьевого водоснабжения в условиях перехода к зеленой
экономике. Анализируются такие преимущества ультрафильтрации, как экологическая
безопасность, низкая зависимость от химикатов, высокая степень очистки от
микроорганизмов, экономное использование водных ресурсов. Рассматриваются
возможности защиты здоровья населения, улучшения условий жизни и создания новых
рабочих мест за счет внедрения данной технологии в отдаленных и вододефицитных
регионах. В статье обосновывается сравнение метода ультрафильтрации с
традиционными методами очистки воды, его экономическая эффективность и
соответствие целям устойчивого развития.
Ключевые слова:
зеленая экономика, технология ультрафильтрации, питьевая
вода, питьевое водоснабжение, экологическая эффективность, экономическая
эффективность,
использование
трудовых
ресурсов,
устойчивое
развитие,
инновационные технологии, водные ресурсы, отдаленные районы.
UOʻK:
316.776.3
311-319
www.sci-p.uz
III SON. 2025
312
WAYS TO IMPROVE DRINKING WATER SUPPLY AND EFFICIENT USE OF LABOR
RESOURCES BY INTRODUCING ULTRAFILTRATION TECHNOLOGIES IN THE CONDITIONS
OF TRANSITION TO A GREEN ECONOMY
Pirova Shahina
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
The article discusses the role and importance of modern ultrafiltration
technologies in improving drinking water supply in the context of the transition to a green
economy. Such advantages of ultrafiltration as environmental safety, low dependence on
chemicals, high degree of purification from microorganisms, economical use of water resources
are analyzed. The possibilities of protecting public health, improving living conditions and
creating new jobs through the introduction of this technology in remote and water-deficient
regions are considered. The article substantiates a comparison of the ultrafiltration method with
traditional water purification methods, its cost-effectiveness and compliance with sustainable
development goals.
Keywords:
green economy, ultrafiltration technology, drinking water, drinking water
supply, environmental efficiency, economic efficiency, labor force utilization, sustainable
development, innovative technologies, water resources, remote areas.
Kirish.
Bugungi kunda global miqyosda yashil iqtisodiyotga o‘tish tendensiyasi insoniyatning
ekologik muammolarga munosabatini tubdan o‘zgartirishni talab qilmoqda. Aholi sonining
ortib borishi, iqlim o‘zgarishlari, suv
resurslarining kamayishi va ularning ifloslanishi kabi
omillar ichimlik suvi tanqisligini keskinlashtirmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi qurg‘oqchil
hududlarda bu muammo ekologik xavfsizlik va ijtimoiy barqarorlik masalalariga bevosita ta’sir
ko‘rsatmoqda.Y
ashil iqtisodiyot sharoitida tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, qayta
tiklanadigan energiya va innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish orqali barqaror
rivojlanishga erishish maqsad qilinmoqda. Shu nuqtai nazardan, ultrafiltratsiya
texnologiyala
rining ichimlik suvi ta’minotida qo‘llanilishi resurs tejamkorlik, ekologik
xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlikni birlashtirgan yechim sifatida qaralmoqda. Bu texnologiya
suvdagi zarrachalar, bakteriyalar va boshqa ifloslantiruvchi moddalardan yuqori darajada
tozalanishini ta’minlaydi va ekologik toza yechim hisoblanadi. Bundan tashqari, mazkur
texnologiyani joriy etish yangi turdagi ish o‘rinlari yaratish, mahalliy mehnat resurslarini jalb
qilish, hamda kadrlar malakasini oshirish orqali inson kapitalidan samarali foydalanish
imkonini beradi. Maqolada ushbu texnologiyaning afzalliklari, joriy etish istiqbollari hamda
yashil iqtisodiyot doirasida mehnat resurslarini boshqarish masalalari tahlil qilinadi.
Adabiyotlar sharhi.
1.
Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi bo‘yicha adabiyotlar:
a)
OECD (2011). "Towards Green Growth" nomli hisobotda yashil iqtisodiyotga
o‘tish jarayonida resurslardan samarali foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash va
barqaror infratuzilmani rivojlantirish asosiy tamoyillar
sifatida ko‘rsatilgan.
b)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlarida (xususan, 2023
-yil
9-avgustdagi PQ
–
262-son qaror) yashil texnologiyalarni joriy qilish, suv tejovchi innovatsion
yechimlarni ishlab chiqish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanmoqda.
2. Ultrafiltratsiya texnologiyasi bo‘yicha ilmiy manbalar:
a)
Baker, (2012). "Membrane Technology and Applications" kitobida ultrafiltratsiya
va boshqa membranali tozalash usullarining texnik afzalliklari, qo‘llash doiralari hamda
sanoatdagi o‘rni keng tahlil qilingan.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
313
b)
Shon, Vigneswaran va Cho (2008) tomonidan yozilgan maqolalarda
ultrafiltratsiyaning mikroorganizmlarni ushlab qolishdagi yuqori samaradorligi, suv sifati va
ekologik ta’siri ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan.
c)
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar tomonidan (masalan, Jo‘rayev va G‘ulomov)
yozilgan maqolalarda mamlakatimizda membranali texnologiyalarni mahalliy sharoitda joriy
qilish imkoniyatlari o‘rganilgan.
Ichimlik suvi ta’minoti masalalari bo‘yicha:
а) Suvni ifloslovchi omillar haqida O‘zbekistonning taniqli biolog olimi, biologiya fanlari
nomzodi va Termiz Davlat Universiteti dotsenti Sattarovning
“Oqava suvlardan sifatli ichimlik
biotexnologiktozalash usullarining ahamiyati”
nomli Monografida quyidagi fikrlar
bayon etilgan: “Hozirgi vaqtda ichki suv havzalari, ayniqsa, ba’zi daryolar shu qadar ifloslanib
ketayaptiki, ular tabiiy yo‘l bilan o‘zini o‘zi tozalay olmayapti. Ifloslangan daryo va ko‘l suvlari
iste’mol uchungina ema
s, balki maishiy xizmat, turmush va sanoat ehtiyojlari uchun ham
yaroqsiz bo‘lib qolayapti, odamlarning turli kasalliklarga chalinishiga olib kelayapti.
Chuchuk suvlar ifloslanishining asosiy sabablari urbanizatsiyaning va sanoat ishlab
chiqarishining jadal rivojlanishi bilan bog‘liq. Yirik sanoat korxonalari va shaharlar
hududlarida ko‘p miqdorda erigan va muallaq holatda mavjud bo‘lgan har xil mineral va
organik moddalar hisobiga ifloslangan oqar suvlar hosil bo‘ladi va bu suvlar, odatda, daryolarga
tashlanadi. Chuchuk suv havzalarini ifloslovchi asosiy manbalar qatoriga sanoat korxonalari,
maishiy xo‘jalikdan chiqadigan oqova suvlar, rudali va rudasiz qa
zilma boyliklarni ishlab
chiqarishdagi chiqindilar kiradi. Konlar va neft korxonalarida ishlatilgandan keyin
chiqariladigan suvlar, temir yo‘l transportlarining tashlanma suvlari, shahar hududlaridan
hamda o‘g‘it va zaharli ximikatlar ishlatilgan dalalarda
n oqib chiqqan suvlar, chorvachilik
fermalari va komplekslaridan oqib chiqadigan tozalanmagan suvlar va boshqalardir.
Ayniqsa, sanoatda ifloslangan oqar suvlar tarkibida har xil kislotalar, fenolli birikmalar,
vodorod sulfidi, ammiak va boshqa birikmalar, shuningdek har xil biogen moddalar bo‘ladi.
Ifloslangan ko‘plab daryo va ko‘l suvlari faqat iste’molgagina emas, hatto
maishiy
–xo‘jalik va
sanoat ehtiyojlari uchun ham yaroqsiz bo‘lib qolayapti. Bunga G‘arbiy Yevropadagi ayrim
mamlakatlar daryolarini misol qilib keltirish mumkin. Bu hududlardagi suvlarni tubdan
tozalamasdan qayta ishlab bo‘lmaydi.
Zarafshon daryosi Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlari hududidan oqib o‘tadigan
yagona suv manbaidir. Daryo havzasida yirik sanoat korxonalarining to‘planishi hamda 600
ming gektardan ortiq sug‘oriladigan yerning mavjudligi, sug‘orish tizimining
takomil
lashmaganligi daryo suvining sifat ko‘rsatkichlarini keskin pasayishiga sabab bo‘ladi.
Ayniqsa, daryoning bosh o‘zanidagi Tojikiston Respublikasining tog‘ boyitish kombinatining
oqova suvlari tarkibidagi og‘ir metallarning me’yoridagidan 1,5 barobar ortiq bo‘lishi ham
suvning ifloslanishiga ta`sir qilmoqda”.
a)
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) va UNICEF hisobotlari ichimlik suvi
xavfsizligi, gigiyena va sanitariya masalalariga e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, har yili millionlab
odamlar toza ichimlik suvi tanqisligi tufayli kasallikka chalinmoqda.
b)
**O‘zbekiston Respublikasining Suv xo‘jaligini rivojlantirish strategiyasi (2021–
2030)**da ichimlik suvi infratuzilmasini zamonaviylashtirish, qishloqlarda ichimlik suvi bilan
ta’minlashda innovatsion yondashuvlar zarurligi ta’kidlanadi.
4. Mehnat resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha:
a)
ILO (Xalqaro Mehnat Tashkiloti) ma’lumotlariga ko‘ra, yashil iqtisodiyot
texnologiyalarini joriy etish orqali yangi ish o‘rinlari yaratish mumkinligi ilmiy asoslangan.
b)
Qodirov va Normurodov kabi mahalliy iqtisodchilarning ishlarida mehnat
resurslarini zamonaviy texnologiyalar orqali qayta tayyorlash va ish bilan ta’minlash
yo‘nalishlari tahlil qilingan.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
314
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu
tadqiqotda
yashil
iqtisodiyot
tamoyillari
asosida
ultrafiltratsiya
texnologiyalarining samaradorligini baholash, ularni ichimlik suvi ta’minoti va mehnat
resurslaridan foydalanishdagi rolini o‘rganish maqsad qilingan. Quyidagi metodlar asosida
ilmiy tahlillar olib borildi:
Nazariy tahlil usuli. Yashil iqtisodiyot, ekologik toza texnologiyalar va ichimlik suvi
resurslarini boshqarish bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar, davlat strategiyalari, xalqaro
hisobotlar (OECD, WHO, ILO va boshqalar) o‘rganildi. Ultrafiltratsiya texnolog
iyasining ilmiy
asoslari, afzalliklari va qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilindi.
Taqqoslash va solishtirma tahlil. Ultrafiltratsiya texnologiyasi an’anaviy suv tozalash
usullari bilan texnik, ekologik va iqtisodiy jihatdan taqqoslab o‘rganildi.
Turli texnologiyalar
asosida suv tozalash samaradorligi, xarajatlar, ekologik ta’sirlar solishtirildi.
Amaliy tahlil va statistik usullar. O‘zbekistonning chekka hududlaridagi suv ta’minoti
holati va suv taqchilligi muammolari rasmiy statistika va mahalliy tahliliy ma’lumotlar asosida
o‘rganildi. Mehnat bozoridagi bandlik, texnologiyaga asoslangan ish o‘rin
lari yaratish
imkoniyatlari statistik ma’lumotlar bilan tahlil qilindi.
Model va prognozlash usuli. Ultrafiltratsiya texnologiyasi joriy etilsa, suv ta’minoti sifati,
sog‘liqni saqlash xarajatlari, va ish bilan ta’minlash darajasidagi potensial o‘zgarishlar modeli
ishlab chiqildi. Bu orqali texnologiyaning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi prognoz qilindi.
Ekspert baholari va ilgari surilgan g‘oyalarni baholash.
Ekologiya, iqtisodiyot,
texnologiyalar sohasidagi mahalliy mutaxassislarning fikrlari o‘rganildi. Pilot loyihalar va
xorijiy tajribalardan foydalanilgan holatlarni tahlil qilish orqali xulosalar aniqlandi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
1. Ultrafiltratsiya texnologiyasining mazmuni va afzalliklari
Suv yuqori bosim ostida mikroskopik membranalar tizimidan o'tadi va shu bilan
iflosliklardan, zang va boshqa begona aralashmalarni olib tashlaydi. Membrananing teshiklari
virus yoki bakteriyalar hajmidan ancha kichikdir, shuning uchun mikroorganizm oddiygina
bunday to'siqdan o'ta olmaydi. Tizim binolarga suv ta'minotining kirish qismida o'rnatiladi.
Joylashtirishning qulay printsipi tufayli suv nafaqat oshxonaga, balki hammomga va
hokazolarga ham berilishi mumkin. Shu tarzda filtrlangan suv qo'shimcha tozalashni talab
qilmaydi va darhol iste'mol qilinishi mumkin. Bundan tashqari, tozalash jarayonida foydali
minerallar olib tashlanmaydi. Quyida uning ishlash printsipi bayon etilgan:
Bosim orqali filtrlash. Tizimda suv maxsus nasos yordamida 0,1
–
0,5 MPa atrofidagi past
yoki o‘rtacha bosim bilan yarim o‘tkazuvchan membrana orqali o‘tkaziladi.
Membrananing tuzilishi. Ultrafiltratsiya membranasi o‘ta nozik tuzilishga ega bo‘lib, u
0,01
–0,1 mikron o‘lchamdagi zarrachalarni to‘xtatadi. Ya’ni, suvdagi:
•
bakteriyalar,
•
viruslar,
•
suv loyqasi,
•
oqsillar,
•
kolloidlar singari elementlar ushlab qolinadi, faqatgina toza suv va ayrim erigan
moddalargina o‘tadi.
Yuzaki tozalash (surface filtration). Zarrachalar membrananing tashqi yoki ichki sirtida
yig‘ilib boradi. Bu esa membrananing “tutib qolish” (retention) funksiyasini amalga oshiradi.
Permeat -
tozalangan, membranadan o‘tgan suv;
Retentat - membranada qolgan iflosliklar aralashmasi.
Orqaga yuvish (backwash). Muayyan vaqtdan keyin membranada to‘plangan
moddalardan qutulish uchun tizim avtomatik ravishda orqaga yuvish rejimiga o‘tadi, bu uning
ishlash samaradorligini tiklab turadi. Quyidagi jadvalda esa an’anaviy usullar bilan
solishtirilganda olingan natija tasvirlangan.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
315
2. Ultrafiltratsiyaning ekologik va iqtisodiy samaradorligi
2. Ekologik samaradorlik. Ultrafiltratsiya texnologiyasi
–
bu atmosfera, yer osti suv
manbalari va tabiatga zarar yetkazmasdan toza ichimlik suvi olish imkonini beruvchi
innovatsion usul hisoblanadi.
1-jadval
Ultrafiltratsiya texnologiyasi
Ko‘rsatkichlar
An’anaviy usullar
Ultrafiltratsiya
1. Tozalash
bosqichlari
Koagulyatsiya, cho‘ktirish, qum
filtratsiyasi, dezinfeksiya
Bitta bosqichda (membranali filtrlash
orqali)
2. Zarralar o‘lchamiga
ta’siri
Asosan 1 mikron va undan katta
zarralarni ushlab qoladi
0.01
–
0.1 mikronli zarrachalarni ham
ushlaydi (bakteriya va viruslar)
3. Bakteriya va
viruslardan tozalash
Faol xlorlash talab qilinadi, har
doim ham 100% emas
Fizik tarzda 99.99% gacha ushlaydi,
kimyoviy vositasiz
4. Kimyoviy
reagentlar iste’moli
Koagulyantlar, flokulyantlar,
xlor talab qilinadi
Minimal yoki butunlay talab qilinmaydi
5. Energiya sarfi
Nisbatan past, lekin ko‘p
bosqichli jarayon
Past
–o‘rtacha (nasos yordamida bosim
beriladi)
6.Tizimning
murakkabligi
Ko‘p texnologik bosqich, ko‘p joy
talab etadi
Kompakt, modulli tizim (oson
joylashtiriladi)
7. Foydalanish joyi
Asosan yirik suv inshootlari
Kichik qishloq, maktab, kasalxona, tibbiy
maskanlar va boshqalar uchun mos
8. Texnik xizmat
ko‘rsatish
Turli tizimlarga alohida xizmat
kerak
Avtomatlashtirilgan, faqat membrana
yuvish kerak
9. Suv sifati
Xavfsiz, lekin mikrozarrachalar
qolishi mumkin
O‘ta tiniq va mikrobiologik xavfsiz suv
ta’minlaydi
Asosiy ekologik afzalliklar:
✓
Kimyoviy moddalar deyarli ishlatilmaydi
–
An’anaviy usullarda ishlatiladigan
koagulyantlar (masalan, alyuminiy sulfat) yoki xlor atrof-
muhitga salbiy ta’sir qiladi.
Ultrafiltratsiya esa bu vositalarsiz ishlaydi yoki juda oz miqdorda ishlatiladi.
✓
Mikroorganizmlarni to‘liq ushlab qoladi –
Bakteriyalar va viruslar fizik to‘siq
orqali ushlanadi, bu esa suv ekologik xavfsizligiga bevosita xizmat qiladi.
✓
Qayta foydalanish imkoniyati
–
Ultrafiltratsiya texnologiyasi sanoat
chiqindilaridan ham suvni qayta ishlashga imkon beradi (masalan, qishloq xo‘jaligi sug‘orish
uchun).
✓
Atrof-muhitning ifloslanishini kamaytiradi
–
Tozalanmagan oqova suvlar yoki
ichimlik suvi resurslarining zararli ta’sirini kamaytiradi.
2. Iqtisodiy samaradorlik
Ultrafiltratsiya texnologiyasi dastlabki joriy etish bosqichida qimmatroq ko‘rinsa
-da,
uzoq muddatda u o‘zini iqtisodiy jihatdan oqlaydi va foyda keltiradi.
Asosiy iqtisodiy afzalliklar:
www.sci-p.uz
III SON. 2025
316
✓
Suv sarfini kamaytiradi
–
Suvni aniq va ishonchli tarzda tozalaydi, qayta
foydalanish imkoniyatini yaratadi.
✓
Uzoq muddat xizmat qiladi
–
Membranalar 5
–
7 yilgacha xizmat qilishi mumkin,
bu esa ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytiradi.
✓
Ish o‘rinlari yaratadi –
Texnologiyani boshqarish, xizmat ko‘rsatish, monitoring
qilish uchun yangi ish joylari paydo bo‘ladi.
✓
Modullik
–
kichik va yirik tizimlar uchun mos
–
Qishloqlarda kichik hajmdagi
tizimlarni arzon va tez o‘rnatish mumkin, bu esa infratuzilmani rivojlantirish xarajatlarini
kamaytiradi.
✓
Tibbiy xarajatlarni kamaytiradi
–
Toza suv orqali kasalliklar kamayadi, bu esa
sog‘liqni saqlash tizimi uchun ham iqtisodiy yengillik yaratadi.
Yashil iqtisodiyot sharoitida ultrafiltratsiyani joriy etishning ahamiyati
Yashil iqtisodiyot
—
bu ekologik barqarorlikni ta’minlagan holda iqtisodiy rivojlanishni
maqsad qilgan tizimdir. U tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, chiqindilarni kamaytirish va
atrof-muhitni asrash orqali ijtimoiy va iqtisodiy foyda keltirishga intiladi. Global miqyosda toza
ichimlik suvi taqchilligi ortib bormoqda. Ko‘plab ishlab chiqarish korxonalari va aholining
faoliyati natijasida suvlar turli ifloslantiruvchi moddalar bilan ifloslanmoqda. Bu esa ekologik
va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqaradi. Ultrafiltratsiya
—
bu membranali filtrlash usuli
bo‘lib, u 0.01–0.1 mikron diametrgacha bo‘lgan zarrachalarni, bakteriyalarni, viruslarni va
boshqa mikrozarrachalarni suvdan ajratib olishga imkon beradi. Ushbu jarayon kimyoviy
moddalarsiz amalga oshiriladi, bu esa uni ekologik xavfsiz qiladi.
1-rasm. Ultrafiltration qurilmasining eng zamonaviy namunalaridan biri:
UltraliQ2000
Ultrafiltratsiyaning yashil iqtisodiyotdagi o‘rni:
❖
Resurslardan samarali foydalanish: Ultrafiltratsiya yordamida ifloslangan
suvlarni
qayta ishlash va qayta foydalanish imkoniyati tug‘iladi.
❖
Energiya tejamkorligi:
Ko‘p hollarda ultrafiltratsiya an’anaviy tozalash usullariga
nisbatan kamroq energiya talab qiladi.
❖
Chiqindilarni kamaytirish: Suv resurslari ifloslanishining oldi olinib, chiqindilarni
qayta ishlash imkoniyati ortadi.
❖
Sanoat va qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi:
Ultrafiltratsiya qishloq xo‘jaligi
sug‘orish tizimlarida, oziq
-ovqat sanoatida, farmatsevtikada va energetika sohasida keng
qo‘llanilmoqda.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
317
❖
Ijtimoiy ta’siri:
Sog‘liqni saqlash holatini yaxshilash, toza ichimlik suvi bilan
ta’minlash orqali aholi farovonligini oshiradi.
Ultrafiltratsiyani joriy etishdagi muammolar va yechimlar:
Moliyaviy cheklovlar: Dastlabki sarmoya talab qilinadi, biroq uzoq muddatda xarajatlar
kamayadi.
Texnologik savodxonlik: Mutaxassislarni tayyorlash, texnologiyalarni mahalliylashtirish
muhim.
Qo‘llab
-quvvatlov siyosatlari: Davlat siyosati va xalqaro dasturlar orqali
texnologiyalarni subsidiyalash zarur.
1.Ultrafiltratsiyaning ichimlik suvi ta’minotini yaxshilashga ta’siri
1. Suv sifati yaxshilanadi: Ultrafiltratsiya texnologiyasi suv tarkibidagi mikroskopik
zarrachalar, bakteriyalar, viruslar, kolloidlar va boshqa zararli ifloslantiruvchilardan
tozalashda juda samaralidir. Bu texnologiya 0,01 mikrongacha bo‘lgan zarrachalar
ni ushlab
qoladi, bu esa suvni deyarli sterillikka yaqin darajada tozalaydi. Aholi ichimlik uchun xavfsiz,
tiniq va gigiyenik talablarga javob beradigan suv bilan ta’minlanadi.
2. Kimyoviy vositalarga ehtiyoj kamayadi: An’anaviy suv tozalash jarayonlarida ko‘pincha
koagulyantlar, xlor yoki boshqa dezinfektsiya vositalaridan foydalaniladi. Bu moddalar suvda
noxush ta’m va hid qoldiradi, ayrim hollarda esa salomatlikka zarar yetkaz
ishi mumkin.
Ultrafiltratsiya esa ko‘plab hollarda bu vositalarsiz tozalashga imkon beradi. Suvning tabiiy
holati saqlanadi, kimyoviy ifloslanish xavfi kamayadi.
3. Kasalliklarning oldini olish. Ichimlik suvidagi mikroorganizmlar (masalan, E. coli,
giardiya, kriptosporidiyalar) ko‘plab yuqumli kasalliklar, xususan, ichak kasalliklariga sabab
bo‘ladi. Ultrafiltratsiya orqali bunday patogenlar samarali tarzda yo‘q qi
linadi. Aholi orasida
suv orqali yuqadigan kasalliklar kamayadi, sog‘lom turmush darajasi ortadi.
4. Qayta ishlash va barqaror ta’minot: Ultrafiltratsiya texnologiyasi yordamida ifloslangan
suv manbalarini (masalan, daryo, ko‘l yoki sanoat chiqindisi aralashgan suvlar) tozalab,
ichimlik suvi sifatida qayta ishlatish mumkin. Ayniqsa, suv tanqisligi mavj
ud bo‘lgan
mintaqalarda bu juda muhim. Suv ta’minotining uzluksizligi ta’minlanadi, tabiiy resurslarga
bosim kamayadi.
5. Uzoq umrli va moslashuvchan tizim: Ultrafiltratsiya tizimlari kompaktdir,
avtomatlashtirilgan va oson boshqariladi. Ular kichik qishloqlardan tortib, yirik shaharlargacha
bo‘lgan suv ta’minoti tizimlariga moslashtirilishi mumkin. Har xil hududlarda, hat
to chekka
joylarda ham toza ichimlik suvi yetkazib berish imkoniyati yaratiladi.
1.
Mehnat resurslaridan samarali foydalanish yo‘llari
Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida mehnat resurslaridan samarali foydalanish dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ekologik toza texnologiyalarni, xususan ultrafiltratsiya kabi ilg‘or
suv tozalash usullarini joriy etish orqali nafaqat ichimlik suvi ta’
minotini yaxshilash, balki
bandlik darajasini oshirish, ixtisoslashtirilgan kadrlar tayyorlash va mehnat samaradorligini
oshirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Quyidagi yo‘llar mehnat resurslaridan samarali
foydalanishga xizmat qiladi:
1. Yangi ish o‘rinlarini yaratish. Ultrafiltratsiya texnologiyalarini joriy etish jarayonida
montaj, xizmat ko‘rsatish, texnik xizmat, monitoring va texnologik nazorat kabi bosqichlarda
yangi mutaxassislar zarur bo‘ladi. Bu esa qishloq joylarda qo‘shimcha bandlikni ta’minlaydi.
2. Kasbiy qayta tayyorlash va malaka oshirish. Yashil texnologiyalarga o‘tish sharoitida
mavjud ishchi kuchini yangi kasblarga qayta tayyorlash zarur bo‘ladi. Bu orqali mehnat
bozorida zamonaviy talabga javob beruvchi, malakali va moslashuvchan kadrlar
shakllantiriladi.
3. Mehnat unumdorligini oshirish. Ilg‘or texnologiyalar inson mehnatini yengillashtiradi,
avtomatlashtirish va raqamlashtirish orqali ish jarayonlarining samaradorligini oshiradi. Bu
kam resurs bilan ko‘p natijaga erishish imkonini beradi.
www.sci-p.uz
III SON. 2025
318
4. Ayollar va yoshlarning jalb qilinishi. Yashil texnologiyalarga asoslangan loyihalarda
gender tengligi va yoshlar bandligini ta’minlash orqali ijtimoiy adolat va iqtisodiy faollik
kuchaytiriladi.
5. Mahalliy resurslardan foydalanish. Mehnat resurslarining joylardagi salohiyatini
aniqlash va ulardan to‘g‘ri foydalanish orqali migratsiya bosimini kamaytirish, iqtisodiy
muvozanatni ta’minlash mumkin.
6. Innovatsion yondashuvni rag‘batlantirish. Yangi texnologiyalarni tatbiq etish mehnat
resurslarining ijodiy va ilmiy salohiyatini ro‘yobga chiqaradi. Innovatsion g‘oyalar va startaplar
uchun imkoniyatlar yaratiladi.
Xulosa va takliflar.
Ultrafiltratsiya texnologiyasi an’anaviy suv tozalash usullariga nisbatan samaradorligi
yuqori bo‘lib, ichimlik suvi sifatini ekologik xavfsiz tarzda ta’minlaydi. Mazkur texnologiyalarni
joriy etish, ayniqsa chekka hududlar va suv tanqis joylarda, ichimlik suvi muammosini bartaraf
etishning eng maqbul yo‘li hisoblanadi. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi doirasida bu
texnologiyalar resurs tejamkorligi, kam chiqindililik va energiya samaradorligi kabi
ustunliklarga ega. Texnologiyani joriy etish bilan birga yangi ish o‘rinlari yaratiladi, kasbiy
malakalarni oshirish imkoniyatlari kengayadi, bu esa mehnat resurslaridan samarali
foydalanishga zamin yaratadi.
3-rasm. Ichimlik suvi
www.sci-p.uz
III SON. 2025
319
Tizimni keng joriy etish bo‘yicha tavsiyalar:
1.
Davlat dasturlari va investitsion loyihalar orqali ultrafiltratsiya uskunalarini
chekka hududlarga bosqichma-bosqich joriy etish.
2.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni
rag‘batlantirish orqali texnologik uskunalarning
o‘zbekcha muqobillarini ishlab chiqish va xarajatlarni kamaytirish.
3.
Texnikum va oliy ta’lim muassasalarida ekologik toza suv tozalash
texnologiyalariga oid maxsus mutaxassisliklar ochish.
4.
Suv resurslarini boshqarishda “yashil menejment” tizimini tatbiq etish orqali
samaradorlikni oshirish.
5.
Xalqaro tajriba va grantlarni jalb qilish orqali ilmiy-texnikaviy hamkorlikni
rivojlantirish.
Adabiyotlar/
Литература
/References:
Farmon (2019) O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi
PF
–
5847-
sonli farmoni
–
“Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini amalga oshirish chora
-tadbirlari
to‘g‘risida”.
GOST (n.d.) GOST R 51232-98
–
Suv. Ichimlik suvi sifatiga qo‘yiladigan gigiyenik talablar va
nazorat
.
Hisobot (2024) O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi –
Ichimlik suvi ta’minoti holati
va istiqbollari bo‘yicha yillik hisobot
, 2022
–
2024 yillar.
Islamov Sh.M., Pirova Sh.Kh. (1687) Conomic basis for increasing drinking water reserves in
remote villages and drinking water-deficient areas of our country through development of the
services sector and implementation of foreign technologies. International Journal of Engineering
Mathematics: Theory and Application (Online) 1687-6156http://iejemta.com/VOLUME 7ISSUE 2.
ISO (2015) ISO 9001:2015
–
Quality management systems
–
Requirements
(xalqaro sifat
menejmenti standarti).
Nasriddinov Sh. (2022)
–
Texnologik jarayonlarda suv tozalash usullari
, Samarqand: SamDU
nashriyoti.
UNDP (BMT Taraqqiyot Dasturi) (2022)
–
Green Economy in Uzbekistan: Progress and
Opportunities
, Tashkent.
USAID (2022)
"Innovative Water Supply Solutions in Central Asia: Case Studies"
.
World Health Organization (WHO) (2021)
–
Water Sanitation and Health: Ultrafiltration
Technologies
. Geneva.
Xo‘jayev B. (2020)
Yashil iqtisodiyot: nazariya, amaliyot va istiqbollar
, Toshkent: Fan va
texnologiya.
Аbdullaev Sh., Mamatqulov S. (2021) –
Suv resurslarini boshqarishda innovatsion
yondashuvlar
, Toshkent: Iqtisodiyot.
