СТРАНЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ: СТРАТЕГИЧЕСКОЕ ПАРТНЕРСТВО И СИСТЕМА БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА

www.e-itt.uz

II SON. 2024

365

МАРКАЗИЙ ОСИЁ ДАВЛАТЛАРИ: СТРАТЕГИК ШЕРИКЧИЛИК ВА ҲИСОБ ТИЗИМИ

i.f.d., prof.,

Ризаев Нурбек Кадирович

Тошкент халқаро кимё университети

ORCID: 0000-0001-5374-8045

rizayevnk220874@gmail.com

,

Исаев Фахриддин Икромович

ТДИУ ҳузуридаги «Ўзбекистон иқтисодиётини ривожлантиришнинг

илмий асослари ва муаммолари» илмий-тадқиқот маркази

ORCID:0000-0001-7760-5866

faxriddin87@mail.ru

Аннотация.

Марказий Осиё мамлакатлари жумладан Ўзбекистон ва Қозоғистон

ўртасидаги иқтисодий хамкорлигининг истиқболлари товар айрибошлаш, қўшма
корхоналар, юк ташиш ҳажми, йирик кооперация лойихалари, туризм, саноат,

энергетика ва қишлоқ хўжалиги соҳаларидаги ҳамкорликни кенгайтиришда

мамлакатлар ўртасида бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботларни ҳам ўзаро

интеграциясини таъминлашга қаратилган фикрлар келтириб ўтилган. Шунингдек,

мамлакатимизда бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботни халқаро стандартларга
мувофиқлаштиришда

“Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига ўтишнинг

қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги

ПҚ-4611-сонли қарорида белгиланган

вазифалар ижросини таъминлаш бўйича амалий ишлар, Ўзбекистон ва Қозоғистон

ўртасида бухгалтерия ҳисоби тизимининг ўзаро боғлиқ ва фарқли жиҳатлари бўйича
илмий хулосалар шакллантирилган.

Калит сўзлар:

молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари, бухгалтерия

ҳисобининг миллий стандартлари, молиявий ҳисобот, бухгалтерия ҳисоби, молиявий

ҳисоботнинг миллий стандартлари, кичик ва ўрта бизнес учун бухгалтерия ҳисоби.

СТРАНЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ: СТРАТЕГИЧЕСКОЕ ПАРТНЕРСТВО И СИСТЕМА

БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА

Д.э.н., проф.

Ризаев Нурбек Кадирович

Ташкентский международный университет Кимё

Исаев Фахриддин Икромович

Научно-исследовательский центр «Научные основы и проблемы развития

экономики Узбекистана» при ТГЭУ

Аннотация.

Рассмотрены перспективы экономического сотрудничества между

странами Центральной Азии, включая Узбекистан и Казахстан, в расширении

сотрудничества в сферах товарного обмена, создания совместных предприятий,

объемов грузоперевозок, крупномасштабных кооперативных поселений, туризма,
промышленности, энергетики и сельского хозяйства, были отмечены моменты,

обеспечивающие взаимная интеграция бухгалтерского учета и финансовой отчетности

между странами. Также, в согласовании бухгалтерского учета и финансовой

отчетности в нашей стране с международными стандартами, практической работе по
обеспечению выполнения задач, изложенных в решении PQ-4611 "О дополнительных мерах

по переходу на международные стандарты финансовой отчетности", научных выводах

о взаимосвязанных и различных аспектах бухгалтерского учета. система формируется

между Узбекистаном и Казахстаном.

UOʻK: 657.01

365-377

www.e-itt.uz

II SON. 2024

366

Ключевые слова:

международные стандарты финансовой отчетности,

Национальные стандарты бухгалтерского учета, финансовая отчетность,

бухгалтерский

учет,

Национальные

стандарты

финансовой

отчетности,

бухгалтерский учет для малого и среднего бизнеса.

CENTRAL ASIAN COUNTRIES: STRATEGIC PARTNERSHIP AND ACCOUNTING SYSTEM

Rizaev Nurbek Kadirovich

Tashkent International University of Kimyo

Isaev Fakhriddin Ikromovich

Scientific research center "Scientific bases and problems of development of the economy of

Uzbekistan" under TSEU

Annotation.

The prospects of economic cooperation between the countries of Central Asia,

including Uzbekistan and Kazakhstan, in the expansion of cooperation in the areas of Commodity

Exchange, joint ventures, volume of cargo transportation, large-scale cooperative settlements,

tourism, industry, energy and agriculture, points have been made to ensure the mutual integration
of accounting and financial statements between the countries. Also, in the Coordination of

accounting and financial statements in our country with international standards, practical work

on ensuring the implementation of the tasks set out in the decision of PQ-4611 "on additional

measures for the transition to international standards of financial reporting", scientific

conclusions on interrelated and different aspects of the accounting system are formed between
Uzbekistan and Kazakhstan.

Keywords:

international Financial Reporting Standards, National Accounting Standards,

financial reporting, accounting, National Financial Reporting Standards, accounting for small and

medium-sized businesses.

Кириш.

Жории и илнинг 8 августида У збекистон Республикаси Президети Шавкат

Мирзие евнинг Остона шаҳрига амалга оширилган давлат ташрифи У збекистон ва
Қозоғистон у ртасида стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларида мутлақ

янги тарих сахифасини очди.

Су нгги и илларда Қозоғистон билан товар аи рибошлаш хажми икки баробар (яқин

и илларда 10 млрд.долл га етказиш), қу шма корхоналар сони беш баробар ку паи ди,
шунингдек саноат кооперациясини ривожлантириш мақсадида умумии қии мати 7

млрд.долл хажмда янги битим ва шартномалар портфели ишлаб чиқилди.

Президетимизнинг давлат ташрифи чоғида У збекистон ва Қозоғистон у ртасида

энергетика қувватлари ва инфратузилмасини қуриш, муқобил энергия манбаларини

ривожлантириш, транспорт ва транзит сохасида янги транспорт и у лакларини қуриш,
сув ху жалиги объектларини автоматлаштириш ва рақамлаштириш ҳамда мадании -

гуматинар хамкорликни янада ривожлантириш бош мақсад қилиб белгиланди.

У збекистон ва Қозоғистон у ртасидаги мазкур стратегик иқтисодии хамкорликни

ривожланиши мамлакатларда фаолият ку рсатае тган турли и ирик ташкилотлар ва
корхоналарнинг ишлаб чиқариш (ҳизматларни ку рсатиш) даражасига хам боғлиқ

бу либ, улардаги бухгалтерия ҳисобини юритиш ва молиявии ҳисоботларни тузиш

муҳим аҳамиятга эга. Шу жиҳатдан қаралганда бухгалтерия ҳисоби тизимини халқаро

стандартлар талаблари асосида такомиллаштириб боришни тақозо этади. Бу эса икки
мамлакат у ртасида иқтисодии хамкорликни янада кучаи тиришда ишбилармон

доираларни кенг жалб қилиш имкониятини яратади (инвестициялар хажми ортади).

www.e-itt.uz

II SON. 2024

367

Адабиётлар шарҳи.

Мақола У збекистон ва Қозоғистонда бухгалтерия ҳисоби тизими ҳамда молиявии

ҳисоботларни тузиш тартибига ку проқ эътибор қаратилади, шу сабабли, адабие тлар

шарҳи молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартлари ва иқтисодчи олимлар томонидан

билдириб у тилган фикр-мулоҳазалар бае ни келтириб у тилади.

“Молиявии ҳисоботни тақдим этиш” номли 1-сон БҲХСда қи идаги атама келтириб

у тилган: “

Умумий мақсаддаги молиявий ҳисобот

(“молиявии ҳисобот” деб аталади) - бу

ташкилотдан у зларининг муаи ян ахборот эхтие жларига жавоб берадиган ҳисобот

таи е рлашини талаб этиш имкониятига эга бу лмаган фои даланувчиларнинг
эхтие жларини қондиришга му лжалланган молиявии ҳисоботдир” (БҲХС, 2020).

«Молиявии ҳисобот ҳисобот берувчи ташкилотнинг молиявии ҳисобот элементлари

таърифларига жавоб берадиган иқтисодии ресурслар, ташкилотга нисбатан талаб
қилиш ҳуқуқлари, шунингдек мазкур ресурслар ва талаб қилиш ҳуқуқларидаги
у згаришлар ту ғрисидаги маълумотни тақдим этади» (БҲХС, 2020).

Молиявии ҳисоботнинг мақсади молиявии ҳисоботдан фои даланувчилар учун

ҳисобот берувчи ташкилотнинг келгуси соф пул маблағлари кирими бу и ича истиқболни

баҳолашда ва ташкилот раҳбариятининг иқтисодии ресурсларни масъулиятли
бошқариш бу и ича фаолиятини баҳолашда фои дали бу ладиган ҳисобот берувчи

ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусии капитали, даромадлари ва

харажатлари ту ғрисидаги молиявии маълумотни тақдим этишдан иборат.

Республикамиз амалие тида қу лланиб турилган бухгалтерия ҳисобининг миллии

стандартларига концептуал асосда қуи идагилар ифодаланган: “Молиявии ҳисоботлар
молиявии ҳисоботнинг таркибии қисми ҳисобланади ва БҲМС билан белгиланади.

Молиявии ҳисобот шу ҳисоботларга асосланган е ки улар билан боғлиқ бу лган изоҳлар,

ҳисоб-китоблар ва тушунтиришларни ҳам у з ичига олади. Бундаи ахборот саноат ва

жуғрофии ҳудудларнинг фаолият турлари ту ғрисидаги молиявии ахборотни акс
эттириши ва нархлар у згаришининг молиявии натижаларга таъсирини тушунтириб

бериши керак”. Ҳар иккала стандартда келтирилган атама ва таърифни таққосланганда,

халқаро

стандартда

молиявии

ҳисобот

асосан,

фои даланувчилар

учун

му лжалланганлигини ку риш мумкин, миллии стандартда эса, корхонанинг молиявии
ҳолатини ку рсатиб бериши мақсад қилиб олинган.

У збекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби ту ғрисида”ги қонунда

ҳисоботга қуи идаги таъриф берилади: “Молиявии

ҳисобот бухгалтерия

ҳисоби

субъектининг

ҳисобот санасидаги молиявии

ҳолати,

ҳисобот давридаги фаолиятининг

молиявии натижаси ва пул маблағларининг

ҳаракати ту ғрисидаги тизимлаштирилган

ахборотдан иборатдир”(Қонун, 2016).

Иқтисодчи олимлар ва мутахассислар томонидан молиявии ҳисобот тушунчасига

қуи идаги таърифлар ва фикр-мулоҳазалар билдириб у тилган, жумладан, Каримовнинг

(2018) фикрича: “молиявии ҳисобот ташкилотнинг маълум вақт оралиғидаги молиявии
ҳолати, фаолияти ва пул оқимлари ҳақида ту лиқ маълумот берувчи ҳужжат бу либ,

ташкилотнинг молиявии ҳолатини таҳлил қилиш ва қарор қабул қилиш учун муҳим

восита ҳисобланади.

Ибрагимовнинг (2020) фикрига ку ра: “Ҳисобот ху жалик юритувчи субъектларнинг

у тган вақт ичидаги ишлари натижалари ва шароитлари ту ғрисидаги маълумотлар

мажмуи бу либ, ундан фаолиятини таҳлил, назорат қилиш ва бошқариш мақсадида

фои даланилади”.

Ташназаровнинг (2023) фикрича: “Молиявии ҳисобот деганда, умумэътироф

этилган қоидалар асосида ташкилотнинг молиявии ҳолати, унинг молиявии -иқтисодии

фаолияти натижалари ҳамда пул маблағлари ҳаракатига доир ҳаққонии ва сифатли

ахборотларни у зида мужассамлаштирган тизим тушунилади. У ички ва асосан ташқи

www.e-itt.uz

II SON. 2024

368

ахборот фои даланувчиларга қарорлар қабул қилиш ва назорат учун ахборотга бу лган
умумии эҳтие жини таъминлашга қаратилган”.

Ковалева (2012): “Бухгалтерия (молиявии ) ҳисоботларининг асосии мақсади

корхонанинг молиявии ҳолати ва унинг у згариши ту ғрисидаги маълумотларни

ишончли ва ту лиқ тақдим этишдир. Фои даланувчилар томонидан молиявии
ҳисоботларни молиявии таҳлил манбаи сифатида тан олишнинг асосии омиллари

сифатида ту лиқлик, аниқлик, у з вақтидалии лик, ҳаққонии лик тамои илларига алоҳида

эътибор қаратиш зарур”.

Трушкина (2016): “Бухгалтерия (молиявии ) ҳисоботида акс эттирилган

маълумотлар ку плаб манфаатдор фои даланувчилар учун мавжуд деб тахмин қилиш

керак, аммо ҳар бир манфаатдор фои даланувчилар гуруҳи ҳисоботларда мавжуд бу лган

маълумотлардан у з хоҳишига ку ра, яъни олдида турган вазифаларга қараб
фои даланади. Бухгалтерия ҳисоботининг ахборот базаси ку плаб компанияларнинг
оммавии ҳисобот маълумотларини акс эттириш тенденцияси “қанча кам бу лса, шунча

яхши” тамои илига аи ланганига қарамаи , таҳлил қилиш, прогнозлаш ва режалар учун

кенг имкониятлар яратади.

Ахмаджонов таърифлашича: “Акциядорлик жамиятлари ҳисоботи умумлашган

ку рсаткичлар тизимидан иборат бу либ, унда корхона молия-ху жалик фаолиятининг

натижаси ва маълум бир даврга режа ку рсаткичларининг бажарилиши бухгалтерия,

статистика ва оператив-техника ҳисоби маълумотларига асосланиб тавсифланади”

(Умаров, 2004).

Очилов (2022) томонидан қуи идагилар билдириб у тилади: “Молиявии ҳисобот -

бу корхоналарнинг маълум бир даврдаги молиявии натижалари ту ғрисидаги

маълумотларни у з ичига олган ҳужжат. Молиявии ҳисоботлар қандаи тузилганлиги ва

уларни қандаи тақдим этиш кераклигини ифода этади”.

Ҳошимов (2004) фикрига ку ра: “Акциядорлик жамиятининг маълум даврдаги

фаолият якунини билиш учун маълумотларни «умумлаштириш ва бир тизимга

келтириш»га ҳисобот тузиш и у ли билан эришилади, «ҳисобот акциядорлик

жамиятларнинг у тган вақт ичидаги ишлари натижалари ва шароитлари ту ғрисидаги

маълумотлар мажмуи бу либ, ундан фаолиятни таҳлил, назорат қилиш ва бошқариш
мақсадида фои даланилади».

Ибрагимова (2022): “Халқаро ҳисоб тизими-молиявии ҳисоботларни тузиш

услубие ти ва унинг ахборот имкониятларини кучаи тириш учун унинг назарии ғоялари

ва концептуал асосларига таяниш асосида молиявии ҳисоботларни шакллантириш
ҳисобланади”.

Хорижлик иқтисодчи олимлар (Нидлз, Андерсон, Колдуэлл, 1993) қуи идагича

таърифни келтирган: “Молиявии ҳисобот бу иқтисодии субъектлари моделидир.

Ҳисобот ишларнинг ҳақиқии ҳолатини ту лиқ картинасини акс эттира олмасада, у

бухгалтерларнинг бу борадаги мавжуд уринишларидан энг мақбули ҳисобланади”.

Донцованинг (2011) фикрига ку ра: “корхонанинг бухгалтерия (молиявии )

ҳисоботи унинг молиявии -ху жалик фаолияти ту ғрисида асосии маълумот манбаи бу либ

хизмат қилади. Ҳисоботни ҳар томонлама ва пухта у рганиш эришилган ютуқларнинг

сабабларини, шунингдек корхона ишидаги камчиликларни очиб беради, унинг
фаолиятини такомиллаштириш и у лларини аниқлашга е рдам беради.

Энтони, Рис (1993) томонидан ҳисоботларни қуи идагича ифодалаган: “ҳолат

ту ғрисидаги ҳисобот ҳамда у згариши (ҳаракати) ту ғрисидаги ҳисобот, бу ерда

бухгалтерия баланси биринчи категориядаги ҳисоботга киради. У вақтнинг аниқ
маълум бир даврида субъектнинг ресурслари ҳақида ахборотларни беради. Шунингдек,

фои да ва зарарлар ту ғрисидаги ҳамда пул маблағларининг ҳаракати ту ғрисидаги

ҳисоботлар иккинчи категорияга мансуб ҳисобланади”.

www.e-itt.uz

II SON. 2024

369

Суворов (2007) томонидан: “Молиявии ҳисобот қуи идаги ку рсаткичларни албатта

қамраб олини ку рсатиб у тилган, жумладан ҳисобот берае тган корхонанинг номи е ки

уни белгилашнинг ҳар қандаи усули, молиявии ҳисобот алоҳида корхонага е ки

корхоналар гуруҳига тааллуқлиги, ҳисобот даврининг тугалланиш санаси е ки молиявии

ҳисобот қамраб олинган давр е ки изоҳларда келтирилади, МҲХСда аниқлангандек
ҳисоботда тақдим этиладиган валюта ҳамда валютанинг яхлитланиши”.

Юқоридаги фикрларни умумлаштирилган ҳолда молиявии ҳисоботга қуи идаги

таъриф шакллантирилди: “Молиявии ҳисобот - бу тадбиркорлик субъектининг

(ташкилотнинг) ҳисобот санасидаги мулкии ва молиявии ҳолатини, шунингдек, ҳисобот
давридаги фаолиятининг молиявии натижалари, хусусии капитали ҳамда пул

оқимларини акс эттирувчи ку рсаткичлар тизимидир”.

Тадқиқот методологияси.

Мақолани е зишда мaнтиқии фикpлaш, қие cии тaҳлил, мoнoгpaфик кузатув,

мaълумoтлapни гуpуҳлaш, тaққocлaш, мoлиявии тaҳлил ҳамда бухгалтерия ҳисобининг

усулидан кенг фои даланилди. Мақолада Ўзбекистон ва Қозоғистоннинг йирик

компаниялари молиявий ҳолати, фойда (зарар) ва бошқа умумлашган даромадлар,
пул маблағлари харакати тўғрисидаги ҳамда хусусий капиталдаги ўзгаришлар

тўғрисидаги ҳисоботларни молиявий таҳлил қилинди.

Молиявий таҳлил орқали ушбу компанияларнинг келгусида пул маблағлари ва

уларнинг эквивалентларини кўпайтириш имконияти, молиявий мажбуриятларни ўз

вақтида тўлай олиш, кредитга бўлган талабни ўрганиш, акцияларни баҳолаш,
фойдани шакллантириш ва

уни оқилона тақсимлаш, иқтисодий ресурслардаги

потенциал ўзгаришларни баҳолаш, шунингдек компанияларнинг молиявий

аҳволини янада яхшилаш имкониятини беради.

Шунингдек, молиявии ҳолат таҳлили мотодологиясида корхоналарнинг хусусии

капитали муҳим роль у и нади. Таҳлил қилинае тган корхоналардада хусусии

капиталнинг у сиши асосан, қу шимча капитал (ту ланадиган) ҳамда тақсимланмаган

фои да ҳисобига ортганлигини ку риш мумкин. Методологик жиҳатдан баланснинг

мажбурии компонентларида номоддии активлар ва гудвилнинг мавжудлиги келгусида
компанияларнинг инновацион маҳсулотлар ва ҳизматлар қии матни ортиб

борае тганлигидан дадолат беради.

Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.

Мақоланинг таҳлил ва натижаларида У збекистон ва Қозоғистонда бухгалтерия

ҳисоби тизими, унинг юритилиши ҳамда молиявии ҳисоботларни тузишнинг

концептуал асосига ту хталиб у тилади. Ушбу мамлакатларда бухгалтерия ҳисоби ва

молиявии ҳисоботлар деярли у хшаш ва у заро боғлиқ жиҳатларига эга бу либ, ҳар

иккисида ҳам бугунги тенденция молиявии ҳисоботнинг халқаро стандарлари (МҲХС)га
у тиш босқичидадир. Ҳисобнинг бундаи бир-бирига яқинлиги мамлакатлар у ртасида

иқтисодии интеграция ва инвестиция оқимини ошишига ҳизмат қилади.

Қозоғистонда молиявии ҳисоботнинг миллии стандартлари (МҲМС)нинг таркибии

тузилиши молиявии ҳисоботнинг тамои иллари ва сифат хусусиятларини белгилаи ди
ҳамда қуи идаги бу лимларни у з ичига олади:

1.

Умумий қоидалар.

Қу ллаш соҳаси.

Стандартда қу лланиладиган таърифлар.

Молиявии ҳисоботнинг тамои иллари ва сифат хусусиятлари.

2.

Бухгалтерия ҳисоби.

Ҳисоб ҳужжатлари.

Асосии воситалар ва номоддии активлар ҳисоби.

www.e-itt.uz

II SON. 2024

370

Заҳиралар (ТМЗ) ҳисоби.

Ижра ҳисоби.

Узоқ муддатли ишлаб чиқариш харажатлари ва қурилишдаги активлар ҳисоби.

Инвестициялар ва курсдаги фарқлар ҳисоби.

Даромадлар ва харажатлар ҳисоби.

1-жадвал

Kaspi.kz AЖ (KSPI) нинг бухгалтерия баланси

(KSPI Balance Sheet)

(Millions of KZT)

Баланс кўрсат кичлари

2024 йил

30 июн учун

2024 йил

31 март учун

Фарқи,

фоизда

Жами жорий активлар

(Total Current Assets)

5538439

5273315

104,9

Пул маблағи ва қисқа муддатли инвестициялар (

Cash and

Short Term Investments

), жумладан:

594862

668058

88,9

Нақд пул (

Cash)

-

-

-

Пул ва пул эквивалентлари (

Cash & Equivalents)

594862

668058

88,9

Қисқа

муддатли инвестициялар (

Short Term Investments)

-

-

-

Жами дебиторлар, соф (

Total Receivables, Net)

4891012

4553997

107,4

Дебиторлик

-

савдо, соф (

Accounts Receivables - Trade, Net)

4857315

4523841

107,3

Жами заҳиралар (

Total Inventory)

-

-

-

Келуси давр харажатлари (

Prepaid Expenses)

-

-

-

Бошқа жорий активлар жами (

Other Current Assets)

52565

51260

102,5

Жами активлар (

Total AssetsTotal Assets

)

7167889

6909226

103,7

Асосий

восита,

бино

ва

ускуналар,

соф

(Property/Plant/Equipment, Total - Net)

186984

172357

108,1

Асосий

восита,

бино

ва

ускуналар,

брутто

(Property/Plant/Equipment, Total - Gross)

-

-

-

Жамғарилган амортизация, жами (

Accumulated Depreciation,

Total)

-

-

-

Гудвилл (

Goodwill, Net)

-

-

-

Номоддий активлар (

Intangibles, Net)

-

-

-

Узоқ муддатли инвестициялар (

Long Term Investments)

1290008

1311350

98,4

Олинадиган векселлар

-

узоқ муддатли (

Note Receivable - Long

Term)

33697

30156

110,0

Бошқа узоқ муддатли активлар (

Other Long Term Assets, Total)

152458

152204

100,0

Бошқа активлар (

Other Assets)

-4838447

-4502737

107,3

Жорий мажбуриятлар, жами

(Total Current Liabilities)

1048029

940908

110,6

Тўланадиган счётлар (

Accounts Payable)

-

-

-

Тўланадиган/ҳисобланган (

Payable/Accrued)

-

-

-

Ҳисобланган

харажатлар (

Accrued Expenses)

-

-

-

Тўланадиган қарзлар, қисқа муддатли (

Notes Payable/Short

Term Debt)

10007

87020

114,9

Жорий

Port. LT

қарздорлик ва капитал ижара

(Current Port. of

LT Debt/Capital Leases)

-

-

-

Бошқа мажбуриятлар, жами (

Other Current liabilities, Total)

1038022

853888

121,1

Жами мажбуриятлар (

Total Liabilities)

5936910

5550638

106,8

Узоқ муддатли мажбуриятлар (

Total Long Term Debt)

130410

127689

102,3

Капитал ижара ва облигациялар (

Capital Lease Obligations)

-

-

-

Солиқ бўйича фарқлар (

Deferred Income Tax)

-

-

-

Озчиликнинг манфаати (

Minority Interest)

31663

28490

110,7

Бошқа мажбуриятлар (

Other Liabilities)

4716801

4366531

108,0

Хусусий капитал, жами

(Total Equity)

1230979

1358588

91,1

Жами мажбуриятлар ва акциядорнинг капитали (

Total

Liabilities & Shareholders' Equity

)

7167889

6909226

103,7

Муомаладаги жами оддий акциялар (

Total Common Shares

Outstanding)

190.02

190.01

100,0

Муомаладаги жами имтиёзли акциялар (

Total Preferred

Shares Outstanding)

-

-

-

www.e-itt.uz

II SON. 2024

371

2.

Молиявий ҳисоботни тузиш.

Молиявии ҳисобот.

Молиявии ҳисоботнинг элементлари.

4.Ўтиш даври қоидалари.

И ирик субъектлар ва жамоат манфатдор бу лган ташкилотлар томонидан

молиявии ҳисоботларини тузиш – МҲХС асосида шакллантирилади. Бунда ту ғридан-

ту ғри халқаро стандарт қоидалари ту лиқ амал қилинади.

Қуи ида Қозоғистоннинг и ирик корхоналаридан бири “Kaspi.kz АЖ” (KSPI)ни МҲХС

талаблари асосида шакллантирилган молиявии ҳолат ту ғрисидаги (бухгалтерия
баланси) ҳисобот шакли келтириб у тилади.

Жадвал маълумотларига ку ра, “Kaspi.kz АЖ” (KSPI)нинг бухгалтерия баланси

моддалари ҳам активларнинг ликвидлиги бу и ича шакллантирилган. Жории активлари
пул маблағларидан бошланиб, бошқа заҳиралар ва активлар билан якунланади. Мазкур
баланснинг узоқ муддатли активлар таркибида БҲМС каби “Асосии воситалар” эмас,

балки “Асосии восита, бино ва ускуналар, соф” номи билан акс эттирилган. Шунингдек,

номоддии активлардан алоҳида этиб “Гудвилл” ку рсатилган.

2-жадвал

Kaspi.kz АЖ (KSPI) нинг фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботи

(KSPI Income Statement)

(Millions of KZT)

Кўрсаткичлар

2024 йил

30 июн учун

2024 йил

31 март учун

Фарқи,

фоизда

Жами тушум

599237

551891

107,2

Тушум

343017

310722

109,6

Бошқа тушумлар

256220

241169

104,1

Сотиш таннархи

79698

69409

114,4

Ялпи даромад

519539

482482

106,2

Операцион харажатлар, жами

155865

138218

112,3

Сотиш, маъмурий ва бошқа харажатлар

18246

18499

98,9

Илмий тадқиқот ва ишланмалар

26244

25257

104,0

Амортизация

-

7170

-

Фоиз кўринишидаги харажатлар (даромадлар)

-

соф

(операцион)

-147085

-145499

101,3

Ноодатий харажатлар (даромад)

-

-

-

Бошқа операцион харажатлар

178762

163382

109,2

Операцион даромад

443372

413673

107,3

Фоизли даромад (харажат)

-

операцион бўлмаган

-

-

-

Активларни сотишдан фойда (зарар)

-

-

-

Бошқалар

147085

144576

102,0

Солиқ тўлагунга қадар даромад

296287

269097

111,5

Даромад солиғи бўйича захира

53670

45657

117,8

Солиқ тўлагандан кейинги соф фойда

242617

223440

109,0

Озчиликни манфаати

31663

28490

110,7

Бўлим ва филиаллардаги капитал

-

-

-

U.S GAAP

бўйича тузатишлар

-

-

-

Фавқулодда вазиятлардан аввалги даромад (зарар)

242617

219599

114,2

Соф фойда

242617

219599

114,2

Соф фойдага тузатишлар

-

-

-

Умумий фойдаланиш мумкин бўлган даромадлар

242617

219599

114,2

Юмшатилган (

Diluted

суюлтирилган) тузатишлар

-

55.72

-

Юмшатилган соф даромад

242617

219543

114,2

Ўртача юмшатилган акциялар

190.01

190.74

100,0

Фавқулодда вазиятлардан ташқари юмшатилган

EPS

1277

1151

90,5

DPS -

дастлабки чиқарилган оддий акциялар

850

850

100,0

Акция меъёрлаштирилган юмшатилган даромад

974.58

861.61

88,3

www.e-itt.uz

II SON. 2024

372

Чунки, гудвилл яъни компания бренди хорижии компаниянинг баланс қии матидан

бир неча баробар қиммат туради. Мазкур баланснинг мажбуриятлари бу лими хам у з

навбатида икки қисмдан: жории ва узоқ муддатли мажбуриятлардан ташкил топшган

бу либ, бизнинг амалие тимизда қу лланилмаган “Озчиликнинг манфаати (Minority

Interest)” каби моддаларнинг борлиги билан у зига хос хусусиятга эга. Умумии хулоса
қилинганда мазкур ку ринишдаги баланс шаклидан таҳлилии амалларни амалга

ошириш мақсадида маълумотларни олиш имкониятини яратади.

Юқоридаги жадвалда эса, Kaspi.kz AЖ (KSPI)ни МҲХС талаблари асосида

шакллантирилган фои да ва зарарлар ту ғрисидаги ҳисобот шакли келтириб у тилади.

Маълумотлардан ку риниб турибдики, “Kaspi.kz AЖ”нинг фои да ва зарарлар

ту ғрисидаги ҳисоботи ҳисобот и илнинг ҳар чорагида эълон қилиб борилади. Бизнинг

амалие тимизда ялпи даромадни аниқлашда маҳсулот сотишдан тушум ва сотилган
махсулот таннархи у ртасидаги нисбат олинсада, таҳлил қилинае тган “Kaspi.kz AЖ”нинг
ҳисоботида ялпи даромадни аниқлашда “Бошқа тушумлар” номли модда киритилган.

Мазкур ҳисоботнинг биз учун яна бир муҳим томони, компанияда инновацион ғояларни

қу ллаб-қувватлашга, янги турдаги инновацион экспорт маҳсулотларни ишлаб

чиқаришга қаратилганлиги билан аҳамиятлидир, яъни ҳисоботда “Илмии тадқиқот ва
ишланмалар” га қилинган харажатлар алоҳида ҳисоб-китоб қилинади. Бу харажатлар

операцион харажатлар таркибига киритилади.

У з навбатида балансда акс эттирилган “Озчиликни манфаати” моддаси хам соф

фои дани аниқлашда ҳисобга олинади. Фикримизча, европа давлатлари компания ва

фирмалари АҚШ билан у заро савдо интеграция жарае нида хамкорлар е ки инвестиция
эгалари учун АҚШда стандарт у рнига тамои иллар номи билан машхур бу лган

Бухгалтерия ҳисобининг умумқабул қилинган тамои иллари - БҲУТ (US GAAP) бу и ича

тузатишлар киритиш ку зда тутилган.

Қозоғистонда

у рта

тадбиркорлик

субъектлари,

шунингдек

оператив

бошқарувдаги давлат улушига эга корхоналари – кичик ва у рта тадбиркорлик

субъектлари учун МҲХС асосида молиявии ҳисоботларини тузади. Ушбу стандартлар

МҲХС Фондига тегишли бу либ, Фонд томонидан ишлаб чиқилган қоидаларга риоя

қилинади. Шунингдек, бу корхоналар хохласа ту лиқ МҲХС бу и ича ҳам шакллантириши
мумкин бу лади. Демак, Қозоғистонда бухгалтерия ҳисобини юритиш ва молиявии

ҳисоботларни тузиш юқоридаги қоидалар асосида амалга оширилади.

Қозоғистонда бухгалтерия ҳисобининг яна у зига хос жиҳати, кичик тадбиркорлик

учун бухгалтерия ҳисоби “Бухгалтерия ҳисоби ва молиявии ҳисобот ту ғрисида”ги қонун
(2007 и ил 28 феврал, №234-III ҚРҚ) ҳамда Молия вазирлигининг 2013 и ил 31

декабрдаги 50-сонли “Молиявии ҳисоботнинг миллии стандартлари ҳақида”ги буи руғи

билан тартибга солинади (Қозоғистон Республикаси Адлия вазирлиги, 2013 и ил 8

феврал, 8328-сон). Шунингдек, Қозоғистонда фаолият юритае тган тадбиркорлик

субъектлари юқоридаги миллии стандартлардан ташқари молиявии ҳисоботнинг
халқаро стандартлари (

IFRS

) е ки кичик ва у рта тадбиркорлик субъектлари учун

молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартлари

(IFRS for SMEs)

қу ллаши мумкин. Хулоса

қилинганда Қозоғистон бухгалтерия ҳисоби тизими халқаро стандартларга (МҲХС)

у тиш босқичида бу либ, Маказии Осие давлатларининг ҳисоб тизими билан у заро
узвии ликни таъминлаи ди.

Су нгги и илларда У збекистонда

бухгалтерия ҳисоби ва аудит тизимида, хусусан

молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартларини жории этишда кенг ку ламли ишлар

амалга ошириб келинмоқда ҳамда қуи идаги икки босқич молиявии ҳисоботнинг
халқаро стандартлари (МҲХС)га у тиш ва унинг қоидаларига мувофиқлаштириш бу и ича

муҳим ислоҳотлар даврини бошлаб берди:

биринчи,

У збекистон Республикаси Президентининг 2015 и ил 24 апрелдаги ПФ-

4720-сонли “Акциядорлик жамиятларида замонавии корпоратив бошқарув

www.e-itt.uz

II SON. 2024

373

услубларини жории этиш чора-тадбирлари ту ғрисида”ги Фармонида 2015-2018
и илларда барча акциядорлик жамиятлари и иллик молиявии ҳисоботларини чоп

этиши ва уни Молиявии ҳисоботларнинг халқаро стандартлари (МҲХС) ва Аудитнинг

халқаро стандартлари (АХС) асосида ташқи аудитдан у тказиши белгиланган.

иккинчи,

2020 и ил 24 февралда “Молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартларига

у тишнинг қу шимча чора-тадбирлари ту ғрисида”ги ПҚ-4611 - сон қарор қабул қилинди.

Қарорга мувофиқ

МҲХСга у тишнининг зарурияти шундаки, республикамиздаги мавжуд

акциядорлик жамиятлари, тижорат банклари, суғурта ташкилотларининг молиявии

фаолияти ҳақида хорижии инвесторларни ишончли ва зарур ахборотлар билан
таъминлаш, корхоналарни халқаро молия бозорларига кириш имкониятларини

кенгаи тириш, бухгалтерия ҳисоби ва молиявии ҳисобот ва ва аудит соҳалари

мутахассисларини халқаро стандартлар бу и ича таи е рлашдан иборат. Шу мақсадда
мажуд акциядорлик жамиятлари, тижорат банклари, суғурта ташкилотлари ва и ирик
солиқ ту ловчилар:

-

2021 и ил 1 январдан бошлаб МҲХС асосида бухгалтерия ҳисобининг

юритилишини ташкил этишлари;

-

халқаро стандартларни сифатли қу ллаш учун етарли бу лган бухгалтерия хизмати

ходимлари билан таъминлашлари лозим бу лади.

учинчи,

молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС)ни Давлат тилига

расмии таржимаси амалга оширилди ва амалие тда қу ллаш учун қабул қилинди.

Шунингдек, кичик ва у рта тадбиркорлик субъектлар учун Молиявии ҳисоботнинг

миллии стандартлари (МҲМС) ишлаб чиқилиш жарае ни бошланди.

тўртинчи,

Молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) талаблари

асосида ташқи фонд бозорига чиқувчи корхоналар учун молиявии ҳисоботларнинг янги

шакли ишлаб чиқилди ҳамда уларни тақдим этиш муддатларига тегишли

у згартиришлар киритилди.

У збекистонда молиявии ҳисобот тизимини молиявии ҳисоботнинг халқаро

стандартлари (МҲХС)га мувофиқлаштириш бу и ича Иқтисодие т ва Молия вазирлиги

МҲХСни жории этиш бу и ича ваколатли орган сифатида МҲХС Фонди билан 2020 и ил 11

ноябрда МҲХС ҳужжатларини давлат тилига таржима қилиш ва бошқа тилларда
фои даланиш ҳуқуқини олишни назарда тутувчи битим имзолади. Мазкур битимнинг

амалии ижроси сифатида Вазирлик томонидан “Молиявии ҳисоботларни тақдим

этишнинг концептуал асоси” билан бирга жами 41 та халқаро стандартлар (МҲХС), 2 та

стандартга ШДҚ шарҳи ҳамда 17 та стандартга МҲХСШҚ шарҳи давлат тилига таржима
қилиниб амалие тда қу ллаш учун тавсия этилди (МҲХС бу и ича экспертлар гуруҳи

хулосаси бу и ича). Натижада, Вазирлар Маҳкамасининг 2020 и ил 24 августда 507-сон

қарори билан тасдиқланган “Молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартлари ва унга

тушунтиришлар матнини тан олиш тартиби ту ғрисида”ги низом МҲХС Фонди

томонидан қабул қилинган МҲХС ва унга тушунтиришлар матнини У збекистон
Республикаси ҳудудида қу ллаш учун тан олиш тартибини белгилаб берди.

Шунингдек, амалдаги 24та бухгалтерия ҳисобининг миллии стандартларини

(БҲМС) умумлаштириш орқали халқаро стандартларга уи ғунлашган Молиявии

ҳисоботнинг миллии стандартини (МҲМС) ишлаб чиқиш мақсадида МҲХС Фонди билан
янги шартнома имзоланди. Натижада, Осие тараққие т банки (ОТБ) У збекистоннинг

Кичик ва у рта бизнес субектлари учун МҲХС асосида молиявии ҳисобот таи е рлаш

салоҳиятини ошириш мақсадида амалга оширилае тган кичик ва у рта бизнесни

ривожлантириш дастури доирасида Молия вазирлигини қу ллаб-қувватлади.

МҲХС Фонди билан тузилган шартномага асосан Молия вазирлиги томонидан

кичик ва у рта бизнес субектлари учун МҲХС асосида (

IFRS for SMEs

) ишлаб чиқилган

молиявии ҳисоботнинг миллии стандартлари (МҲМС) лои иҳаси 2024 и ил 1 январдан

амалие тга татбиқ этилиши режалаштирилди. У збекистонда фаолият юритае тган кичик

www.e-itt.uz

II SON. 2024

374

ва у рта бизнес субектлари учун ишлаб чиқилган МҲМС

(IFRS for SMEs)

дан

фои даланувчиларга стандартни қуи идаги мақсадлар учун чоп этишлари учун рухсат

беради:

- фойдаланувчининг профессионал фойдаланиши;

- мустақил ўқиш ва таълим.

Бу ерда профессионал фои даланиш деганда фои даланувчининг мижозларига

фои даланувчи бухгалтер сифатида е ки ташкилотга молиявии ҳисоботларни таи е рлаш

е ки молиявии ҳисоботларни таҳлил қилиш учун мазкур стандартни қу ллаш мақсадида

бухгалтерия хизматларини ку рсатиш фаолияти билан боғлиқ ҳолда фои даланувчининг
профессионал мақомида мазкур стандартдан фои даланиш тушунилади. Шунингдек,

профессионал фои даланишдан ташқари бу лган фои даланувчилар у заро келишилган

шартлар ва келишувларга мувофиқ алоҳида индивидуал лицензия учун Молия
вазирлиги ва МҲХС Фонди билан боғланишлари лозим бу лади.

МҲХСларининг янги матнини қу ллаш жарае нидаги яна бир муҳим бу лган

янгиликлардан бири Молия вазирлиги томонидан тадбиркорлик субектларини МҲХСни

қу ллаш жарае нида қу ллаб – қувватлаш ту ғрисида “Ахборот хати” эълон қилинди. Унга

ку ра, Молия вазирлигининг МҲХСни қу ллаш бу и ича етакчи мутахасислари томонидан
тадбиркорлик субектларини МҲХСни қу ллаш жарае нида қу ллаб-қувватлаш учун

қуи идагилар таи е рланди:

биринчидан,

бухгалтерия ҳисобининг намунавии сче тлар режаси;

иккинчидан,

МҲХС асосидаги молиявии ҳисобот шакллари.

Бунда бухгалтерия ҳисобининг намунавии сче тлар режаси тавсиявии характерга

эга бу либ, у асосида тадбиркорлик субектлари томонидан у з фаолияти хусусиятини

инобатга олган ҳолда, субектнинг ишчи сче тлар режаси таи е рланиши мумкинлиги

таъкидланади. Молия вазирлиги томонидан МҲХСни жории этиш бу и ича

таи е рланае тган бу каби қу лланмалар ҳамда ку рсатмалар мулкчилик шаклидан қатъии
назар тадбиркорлик субъектларидаги бухгалтерия ҳисобини юритилишини босқичма-

босқич халқаро стандартларга яқинлаштириш ва мувофиқлаштириш имконини беради..

У з навбатида, МҲХС асосидаги илова қилинае тган молиявии ҳисобот шакллари

тадбиркорлик субектлари томонидан ваколатли органларга, шу жумладан, солиқ
органларига тақдим этиш учун ту лдирилади. Бунда, тадбиркорлик субектлари уларни

керакли маълумотлар бериб боришда алоҳида сатрлар билан ту лдириши мумкин.

Натижада молиявии ҳисоботни таи е рлаш даврии лиги ва тузиш

муддатларини

ташкилот томонидан мустақил белгиланиши ку зда тутилган.

3-жадвал

Молиявий ҳисоботларни тақдим этиш қоидалари

Бухгалтерия ҳисобининг миллий

стандартлари (БҲМС) асосида молиявий

ҳисобот тайёрлайдиган тадбиркорлик

субъектлари томонидан молиявий ҳисобот

тақдим этишда қуйидаги муддатлар:

МҲХСга мувофиқ молиявий ҳисобот

тайёрлайдиган тадбиркорлик субъектлари

томонидан молиявий ҳисобот тақдим

этишнинг қуйидаги муддатлари:

йиллик ҳисобот учун –

ҳисобот йилидан

кейинги йилнинг 1 апрелидан кечиктирмай;

чораклик ҳисобот учун –

ҳисобот

чораги тугагандан кейин 40 (қирқ) кун

мобайнида.

йиллик ҳисобот учун –

ҳисобот

йилидан кейинги йилнинг 15 июнидан

кечиктирмай;

чораклик ҳисобот учун –

2023 йилдан

бошлаб, ҳисобот чораги тугагандан кейин 40

(қирқ) кун мобайнида.

Демак, У збекистонда фаолият юритае тган ху жалик субъектлари томонидан

бухгалтерия ҳисоби тизими қу и идагиларни у з ичига олади:

www.e-itt.uz

II SON. 2024

375

биринчи,

2021 и ил 1 январдан бошлаб, акциядорлик жамиятлари, тижорат

банклари, суғурта ташкилотлари ва и ирик солиқ ту ловчилар тоифасига киритилган

юридик шахслар МҲХС асосида бухгалтерия ҳисоби юритилишини ташкил этади ва 2021

и ил якунларидан бошлаб молиявии ҳисоботни МҲХС асосида таи е рлаи ди;

иккинчи,

2024 и ил 1 январидан бошлаб Кичик ва у рта бизнес субектлари учун МҲХС

асосида (

IFRS for SMEs

) ишлаб чиқилган молиявии ҳисоботнинг миллии стандартлари

(МҲМС) бу и ича молиявии ҳисоботлар тақдим этилади.

У збекистонда бухгалтерия ҳисоби ва ҳисоботи тизими босқичма-босқич халқаро

стандартларга (МҲХС) у тиб боради ва ту лиқ мувофиқлаштирилади. Бу эса Марказии
Осие мамлакатлардаги бухгалтерия ҳисоби тизими билан бир ҳиллиги ва у заро

интеграциялашуви имкониятини беради.

4-жадвал

Молиявий ҳисоботларнинг таркиби бўйича БҲМС ва МҲХС ўртасидаги

ўзаро боғлиқлик ва фарқли жиҳатлари

БҲМСга асосан тузилган йиллик

молиявий ҳисоботлар таркиби

МҲХСга асосан тузилган йиллик

молиявий ҳисоботлар таркиби

-

бухгалтерия баланси;

-

молиявий натижалар тўғрисида ҳисобот

;

-

пул оқимлари тўғрисида ҳисобот;

-

хусусий капитал тўғрисидаги ҳисобот;

-

молиявий ҳисоботларни тушунтирувчи

изоҳлар.

-

молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот;

-

фойда ёки зарар ва бошқа умумлашган

даромад тўғрисидаги ҳисобот;

-

хусусий

капиталдаги

ўзгаришлар

тўғрисидаги ҳисобот;

-

пул маблағлари ҳаракати тўғрисидаги

ҳисобот;

-

молиявий ҳисоботларни тушунтирувчи

изоҳлар.

Микрофирмалар ва кичик корхоналар учун йиллик молиявий ҳисобот

бухгалтерия баланси

ва

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот

ни ўз ичига олади.

Манба:

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг маълумотлари

асосида муаллиф ишланмаси.

Тадқиқотлар шуни ку рсатмоқдаки, БҲМС ва МҲХС у ртасидаги таққослама

маълумотлардан ку риниб турибдики, эндиликда халқаро стандартларни қу ллае тган

тадбиркорлик субъектлари учун молиявии ҳисобот номи ва уларнинг таркибига ҳам

у згартириш ва қу шимчалар киритилиши назарда тутилмоқда.

5-жадвал

Ўзбекистон ва Қозоғистонда бухгалтерия ҳисоби тизими

Мамлакат номи

Бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисобот

тизимига жорий этилган стандартлар

Стратегик

иқтисодий

хамкорликда
бизнес доира

вакиллари учун

ишончли

маълумотларни

олиш

имкониятини

беради

(инвестициялар

оқимини

кучайтиради)

Акционерлик

жамият, банк

ва суғурта

компаниялар

учун МҲХС

асосида (IFRS)

Кичик ва ўрта

тадбиркорлик

субъектлари

учун МҲХС

асосида (IFRS

for SMEs)

Бошқа

тадбир

-

корлик

субъектла

р учун
МҲМС

асосида

Қозоғистон

+

+

+

Ўзбекистон

+

+

+

www.e-itt.uz

II SON. 2024

376

Натижада республикамизда фаолият юритае тган тадбиркорлик субъектлари

томонидан эндиликда молиявии ҳисоботни МҲХСга мувофиқ таи е рлаи дилар ҳамда улар

БҲМС бу и ича молиявии ҳисоботни тақдим этмаи ди. Шунингдек, молиявии ҳисоботни

МҲХСга мувофиқ таи е рлаи диган тадбиркорлик субектлари у зининг веб-саи тида эълон

қиладиган молиявии ҳисобот шаклларини ҳисоб сие сати билан белгилаши мумкинлиги
ку зда тутилган.

Жадвалдан ку риниб турибдики, У збекистон ва Қозоғистон бухгалтерия ҳисоби

тизимини у заро боғлиқлиги улардаги савдо-иқтисодии муносабатларни янада

ривожланишига ҳамда мамлакатлар у ртасида инвестиция оқимини ку паи ишига олиб
келади.

Хулоса ва таклифлар.

Умумии хулоса қилиб таъкидлаш мумкинки, У збекистон ва Қозоғистон давлатлари

у ртасидаги у заро стратегик хамкорлик бир вақтнинг у зида икки давлатдаги

бухгалтерия ҳисобини бир-бирига яқинлаштириш ва халқаро стандартларга

мувофиқлаштиришни талаб этади ҳамда бугунги кунда ҳар икки давлатдаги

бухгалтерия ҳисоби тизми:

-

ҳар бир давлат молиявии ҳисоботнинг халқаро стандартларига (МҲХС) ту лиқ

у тган е ки у тиш даврини бошидан кечирмоқда;

-

кичик ва у рта тадбиркорлик субъектлари учун МҲХС асосида молиявии

стандартларни (IFRS for SMEs)

амалие тда қу ллаш и у лига у тди ҳамда такомилллашиб

бормоқда;

-

халқаро стандартларни (IFRS ва IFRS for SMEs) қу ллаш мажбурии бу лмаган

тадбиркорлик субъектлари учун молиявии ҳисоботнинг миллии стандартлари (МҲМС)

жории этилган;

-

халқаро бозорга чиқувчи корхоналар учун МҲХСдан ту лиқ фои даланиш ва

молиявии ҳисоботларни трансформация қилиш имконияти яратилган.

Адабиётлар/ Литература/ Reference:

Jumaev N.H., Rizaev N.K., Isaev F.I. (2023). Organization of turkic states: interoperation and

accounting system.

British Journal of Global Ecology and Sustainable Development,

13, 116–129.

Ret. from

https://www.journalzone.org/index.php/bjgesd/article/view

Karimov A., Kurbanbayev J., Jumanazarov S., Xalilov Sh. (2018) Moliyaviy hisob va hisobot.

O’quv qo’llanma. –T.:Iqtisod-moliya, - 400 b.

Rizaev N. Kadirov S. (2023) Adjusting national accounting standards in compliance with

international standards in Uzbekistan (as exemplified by intangible assets). Pedagogical sciences

and teaching methods. Volume 2 , Issue 19 January. Collection of Scientific Works. Berlin 11

January. Interonconf.com. 93-108 б.

Rizaev N.K. (2022) Issues of adjusting national standards in compliance with international

standards in Uzbekistan (Evidence from accounting policy). Ilmiy tadqiqot va innovatsiya, 94–

104. Retrieved from.

http://ilmiytadqiqot.uz/index.php/iti/article/view/14

БҲХС (2020) 1-сон. “Молиявий ҳисоботни тақдим этиш” (7-банд).

Донцова Л.В. (2011) Анализ бухгалтерской отчетности. – М.: ДИС.

Жумаев Н.Ҳ. (2022). Халқимиз рўшнолик кўришга ҳақли. Xалқ сўзи газетаси. 2022 йил

11 октябр, №220 (8282).

Ибрагимов А. (2020) Молиявий ва бошқарув ҳисоби / Дарслик. Ҳаммуаллиф-Т:

«IQTISOD-MOLIYA», - 467 б.

Ибрагимова И. (2022) Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини акциядорлик

жамиятлари амалиётига жорий этишни такомиллаштириш. 08.00.08- Бухгалтерия

ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит ихтисослиги бўйича (PhD) илмий даражасини олиш

учун бажарилган дисс. авт.

www.e-itt.uz

II SON. 2024

377

Ковалева В.В. (2012) Анализ хозяйственной деятельности предприятия. – М.:

Проспект, С.31.

Қонун (2016) “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг

Қонуни, 13.04 даги ЎРҚ-404-сон.

https://lex.uz/docs/2931253

МҲХС (2020) “Молиявий ҳисоботни тақдим этиш” (7-банд).

Нилдз Б. и другие (1993) Принципы бухгалтерского учета. /Перевод с анг. Под ред.

Я.В. Соколова. М.: Финансы и статистика, 496 с. 16с.

Очилов И., Ризаев Н., М.Калонов.(2022) Бухалтерия хисоби / Дарслик

(номутахассислик бакалавриат таълнм йўналишлари учун).. - Т.: «Nihol print» OK, - 318 б.

Ризаев Н.К, Баракаев О.О. (2022) Ўзбекистонда молиявий ҳисоботнинг халқаро

стандартлари (МҲХС ҳужжатлари) бўйича янги матн қўлланилмоқда. “Инновацион

ёндашув асосида молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларини жорий этиш”. Халқаро
илмий – амалий конф мат. тўплами., ТМИ.: 5-9 б.

Суворов А.В. (2007) Методологические подходы к оценке МСФО. Международный

бухгалтерский учет. С. 31-38.

Ташназаров С. (2023) Молиявий бухгалтерия ҳисоби 1 [Матн]: дарслик / Самарқанд

иқтисодиёт ва сервис институти – Самарқанд - 580 бет.

Трушкина,

А.В.

(2016)

Бухгалтерская

(финансовая)

отчетность

как

информационная база финансового анализа / А. В. Трушкина. — Текст : непосредственный

//

Молодой

ученый.

—

№

13

(117).

—

С.

527-529.

—

URL:

https://moluch.ru/archive/117/32467/

Умарова М., Ахмаджонов К. (2004) «Бухгалтерия ҳисоби». Т.: «ЎЗАЖБНТ» -Б. 327.

Ҳошимов Б. (2004) Бухгалтерия ҳисоби назарияси. -Т.:”Янги аср авлоди”, Б. 242.

Энтони Р., Рис Дж. (1993) Учет: ситуация и примеры: Пер. с анг./Под ред. и с предисл.

А.М.Петрачкова.–М.:Финансы и статистика.–20-21 с.