www.sci-p.uz
II SON. 2025
636
XIZMAT KO
‘R
SATISH SOHASIDA XOTIN-QIZLAR TADBIRKORLIGINI
RIVOJLANTIRISHNING O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA TA’SIRI
PhD, dots.
Dusmatov Begmuxammad
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID: 0009-0002-6315-6523
Mirzayeva Shirin
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID: 0009-0005-0035-636X
Annotatsiya
.
Ushbu maqola O‘zbekiston iqtisodiyotida xotin
-qizlar tadbirkorligining
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganadi va xizmat ko‘rsatish sohasida ularning
faoliyatining ahamiyatini tahlil qiladi. Maqolada xotin-
qizlar tadbirkorligining o‘sishini
rag‘batlantirish uchun zarur bo‘lgan iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar, shu jumladan ta’lim,
moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash va davlat siyosatining roli yoritilgan. Xotin-qizlar tadbirkorligining
xizmat ko‘rsatish sohasidagi o‘rni va uning iqtisodiyotga ta’siri bo‘yicha tahlil qilinadi va ushbu
yo‘nalishda mavjud bo‘lgan muammolar va ularni hal etish usullari keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
xotin-
qizlar tadbirkorligi, xizmat ko‘rsatish sohasi, iqtisodiy ta’sir, rivojlanish
omillari, ta’lim va malaka, ijtimoiy sharoitlar, moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash, davlat siyosati.
ВЛИЯНИЕ РАЗВИТИЯ ЖЕНСКОГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА В СФЕРЕ
УСЛУГ НА ЭКОНОМИКУ УЗБЕКИСТАНА
PhD,
доц
.
Дусматов Бегмухаммад
Самаркандский институт экономики и сервиса
Мирзаева Ширин
Самаркандский институт экономики и сервиса
Аннотация.
Данная статья исследует факторы, влияющие на развитие женского
предпринимательства в экономике Узбекистана, с фокусом на их деятельность в сфере
услуг. В статье анализируются экономические и социальные условия, необходимые для
стимулирования женского предпринимательства, включая образование, финансовую
поддержку и роль государственной политики. Рассматривается роль женщин
-
предпринимателей в сфере услуг и их влияние на экономику, а также описываются
существующие проблемы и способы их решения.
Ключевые слова
:
женское предпринимательство, сфера услуг, экономическое
влияние, факторы развития, образование и навыки, социальные условия, финансовая
поддержка, государственная политика.
UOʻK:
338.467.5
636-644
www.sci-p.uz
II SON. 2025
637
THE IMPACT OF THE DEVELOPMENT OF WOMEN'S ENTREPRENEURSHIP IN THE
SERVICE SECTOR ON THE ECONOMY OF UZBEKISTAN
PhD, assoc. prof.
Dusmatov Begmukhammad
Samarkand Institute of Economics and Service
Mirzayeva Shirin
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
This article examines the factors influencing the development of women's
entrepreneurship in Uzbekistan's economy, focusing on their role in the service sector. The paper
analyzes the economic and social conditions necessary to promote women's entrepreneurial
activities, including education, financial support, and the role of state policies. It explores the
position of women entrepreneurs in the service sector and their impact on the economy,
highlighting existing challenges and potential solutions to address them.
Keywords
:
women's entrepreneurship, service sector, economic impact, development
factors, education and skills, social conditions, financial support, state policies.
Kirish.
O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida xotin
-
qizlar tadbirkorligining o‘rni tobora ortib
bormoqda. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish sohasi bu borada katta imkoniyatlar yaratmoqda. So‘nggi
yillarda mamlakatda xotin-
qizlar tadbirkorligini qo‘llab
-quvvatlash uchun bir qator iqtisodiy,
huquqiy va ijtimoiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Xotin-qizlar uchun tadbirkorlikni
rivojlantirish, ularning iqtisodiy erkinligini ta'minlash va jamiyatdagi o‘rnini kuchaytirish
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Xizmat ko‘rsatish sohasi, o‘zining dinamik o‘sishi, innovatsion imkoniyatlari va
ijtimoiy
ahamiyati bilan xotin-
qizlar tadbirkorligi uchun ayniqsa jozibador soha bo‘lib qolmoqda. Shu
bilan birga, ushbu sohada faoliyat yuritayotgan xotin-
qizlar o‘zlarining iqtisodiy va ijtimoiy
holatlarini yaxshilash bilan birga, mamlakat iqtisodiyotiga
ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Biroq, bu yo‘nalishdagi muvaffaqiyatlar ba’zan bir qancha to‘siqlarga duch kelmoqda. Mavjud
muammolarni hal etish va xotin-
qizlar tadbirkorligini yanada rivojlantirish uchun ko‘proq
e’tibor va resurslar zarur.
Ushbu maqola xotin-
qizlar tadbirkorligining xizmat ko‘rsatish sohasidagi rivojlanishiga
ta’sir etuvchi asosiy omillarni tahlil qilishni maqsad qilgan. Maqolada xotin
-qizlar
tadbirkorligining o‘sishiga yordam beruvchi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar, davlat siyosati
va
boshqa muhim omillar yoritiladi. Shuningdek, xotin-qizlar tadbirkorligining iqtisodiyotga
qo‘shayotgan hissasi, shu jumladan, bu sohadagi muvaffaqiyatli tajribalar va mavjud
muammolarni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Ushbu tahlil orqali, xotin-
qizlar tadbirkorligini qo‘llab
-quvvatlash va rivojlantirish uchun
samarali strategiyalarni ishlab chiqish va mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishiga
ko‘maklashish mumkin bo‘ladi.
Adabiyotlar sharhi.
Xotin-qizlar tadbirkorligi va uning
iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni so‘nggi yillarda dunyo
miqyosida muhim tadqiqot mavzusiga aylangan. Ko‘plab ilmiy izlanishlar, maqolalar va kitoblar
bu sohada xotin-
qizlarning tadbirkorlik faoliyati, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar,
mavjud muam
molar va ularni bartaraf etish yo‘llarini o‘rgangan. Ayniqsa, xizmat ko‘rsatish
sohasi bo‘yicha amalga oshirilgan tadqiqotlar xotin
-qizlar tadbirkorligining iqtisodiyotdagi
o‘rnini yoritishga alohida e’tibor qaratmoqda
(Farmon, 2020).
Xotin-qizlar tadbirko
rligining iqtisodiyotga ta’siri, asosan, mehnat bozoridagi tenglikni
oshirish, ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash kabi jihatlarda o‘rganilgan.
O‘zbekistonning iqtisodiy sharoitida, xotin
-
qizlar tadbirkorligi ayniqsa kichik va o‘rta biznes
www.sci-p.uz
II SON. 2025
638
sohas
ida sezilarli ahamiyat kasb etadi. Xudoyberdiyevning (2021) tadqiqotida ta’kidlanishicha,
xotin-
qizlar tadbirkorligi nafaqat o‘zlarining iqtisodiy holatini yaxshilashga, balki butun
jamiyatning barqaror rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shadi. Tadqiqotda x
otin-qizlar
tadbirkorligi uchun mavjud imkoniyatlar va to‘siqlar tahlil qilinib, davlat tomonidan moliyaviy
va huquqiy qo‘llab
-
quvvatlash zarurligi ko‘rsatilgan.
Xizmat ko‘rsatish sohasi xotin
-
qizlar tadbirkorligining rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Ka
rimov (2019) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotda xotin
-qizlar tadbirkorligi va xizmat
ko‘rsatish sohasi o‘rtasidagi aloqalar o‘rganilgan. U xizmat ko‘rsatish sohasidagi biznes
modellarining xotin-
qizlar uchun yanada jozibador ekanligini ta’kidlagan, chunki bu
soha
ko‘plab kichik va o‘rta miqyosdagi tadbirkorlik imkoniyatlarini yaratadi. Shuningdek, bu
sohada ishlash uchun kamroq boshlang‘ich kapital talab qilinadi, bu esa ko‘plab xotin
-
qizlarning tadbirkorlikka kirib borishiga yordam beradi. Biroq, xizmat ko‘r
satish sohasida ham,
ayniqsa, rasmiy hujjatlarni to‘ldirish, yuridik va moliyaviy masalalar bilan bog‘liq qiyinchiliklar
mavjudligi ta’kidlangan.
Xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirish uchun samarali strategiyalarni ishlab chiqish
zarurati bir qator ilmiy ishlar va tadqiqotlarda yoritilgan. Ergasheva (2020) tomonidan
yozilgan maqolada xotin-
qizlar tadbirkorligini rivojlantirishda ta’lim, moliyaviy qo‘llab
-
quvvatlash, biznesga kirish uchun zarur infratuzilmani yaratish masalalari ko‘rib chiqilgan.
Muallifning fikricha, davlat siyosati xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega bo‘lib, ular uchun maxsus kurslar, seminarlar, shuningdek, byudjetdan
ajratilgan kreditlar orqali moliyaviy yordam ko‘rsatilishi kerak.
Tadqiqotlar shuni ko
‘
rsatadiki, xotin-qizlar tadbirkorligi uchun davlat siyosatining
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi natijasida, xotin-qizlar iqtisodiyotda faollashadi, ularning ish
o
‘
rinlari yaratishdagi roli sezilarli darajada oshadi va jamiyatdagi ijtimoiy tenglikka erishish
ko
‘
rsatkichlari yaxshilanadi.
Biroq, xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishda hali ham bir qator muammolar mavjud.
Yunusova (2022) o‘zining tadqiqotida xotin
-
qizlar tadbirkorligi bilan bog‘liq asosiy to‘siqlarni
aniqlagan. Ularning orasida jamoat madaniyatidagi stereotiplar, ayollarga nisbatan
ishbilarmonlik faoliyatida qarshiliklar va moliyaviy resurslarning cheklanganligi ko‘rsatilgan.
Shuningdek, ayollarni tadbirkorlikka jalb qilish uchun zarur bo‘lgan motivatsiya, ta’lim,
va malaka oshirish tizimlarining
etishmasligi ham muammo sifatida ko‘rib chiqilgan
(Yunusova, 2022).
Mavjud adabiyotlar tahlili xotin-
qizlar tadbirkorligining xizmat ko‘rsatish sohasidagi
rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillarni, davlat siyosatining ahamiyatini va xotin
-qizlar
uchu
n yuzaga keladigan to‘siqlarni ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, bu sohada samarali
rivojlanish uchun malaka oshirish, moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash va huquqiy imkoniyatlarni
yaratish kabi strategik yondashuvlar zarur ekanligi o‘z tasdig‘ini topgan. Tadqiqotla
r shuni
ko‘rsatadiki, xotin
-qizlar tadbirkorligi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga katta hissa
qo‘shadi, ammo uning to‘liq potensialini amalga oshirish uchun yanada ko‘proq e’tibor va
resurslar talab etiladi
1
.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu maqol
ada xizmat ko‘rsatish sohasida xotin
-qizlar tadbirkorligining rivojlanishi va
uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini o‘rganish maqsadida quyidagi tadqiqot
metodologiyasi qo‘llanilgan.
Tadqiqotning asosiy maqsadi
—
xotin-qizlar tadbirkorligining xizmat
ko‘rsatish
sohasidagi rivojlanishini va uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini aniqlashdir. Tadqiqot
davomida quyidagi vazifalar ko‘zda tutilgan:
1
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi portali.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
639
A.
Xotin-
qizlar tadbirkorligining rivojlanishiga ta’sir etuvchi ijtimoiy, iqtisodiy va
huquqiy omillarni aniqlash;
B.
Xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat yuritayotgan xotin
-qizlar tadbirkorlarining
iqtisodiy va ijtimoiy holatini tahlil qilish;
C.
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi xotin
-
qizlar tadbirkorligining o‘rnini o‘rganish va bu
sohadagi muvaffaqiyatlarni
va to‘siqlarni aniqlash;
D.
Xotin-
qizlar tadbirkorligini rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan strategiyalarni ishlab
chiqish.
Tadqiqot obyekti va subyekti:
Obyekt: Xotin-
qizlar tadbirkorligining xizmat ko‘rsatish sohasidagi rivojlanishi va uning
iqtisodiy ta’s
iri;
Subyekt: Xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat yuritayotgan xotin
-qizlar tadbirkorlarining
faoliyati, iqtisodiy ahvoli va jamiyatdagi roli.
Tadqiqotda quyidagi ilmiy tadqiqot usullari qo‘llanilgan:
→
Teorik tahlil: Adabiyotlar tahlili, xotin-qizlar tadbir
korligi va xizmat ko‘rsatish
sohasiga oid mavjud nazariy qarashlar va yondashuvlar o‘rganildi.
→
Empirik usul: O‘zbekistonning turli hududlarida faoliyat yuritayotgan xotin
-qizlar
tadbirkorlariga oid statistik ma’lumotlar yig‘ildi.
Tadqiqotda real hayotdagi vaziyatlar va
amaliy misollar tahlil qilindi.
→
So‘rovnoma (anketirovka): Xotin
-
qizlar tadbirkorligi bilan shug‘ullanayotgan 100
dan ortiq tadbirkor ayollar bilan so‘rovnoma o‘tkazildi. So‘rovnoma orqali xotin
-qizlar
tadbirkorligining rivojlanishiga ta’sir etuvchi muammolar va to‘siqlar, shuningdek, ularning
ehtiyojlari va talablarini aniqlashga harakat qilindi.
→
Intervyu: Xotin-qizlar tadbirkorligi sohasida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar,
tadbirkor ayollar va iqtisodchi ekspertlar bilan intervyu o‘tkazil
di. Intervyular orqali bu
sohadagi muammolar, imkoniyatlar va istiqbollar haqida chuqurroq ma’lumotlar yig‘ildi.
→
Solishtirish usuli: O‘zbekistonning turli hududlari (shahar va qishloq)dagi xotin
-
qizlar tadbirkorligining rivojlanishiga oid
statistik ma’lumotlar taqqoslandi. Bu orqali xotin
-
qizlar tadbirkorligining o‘ziga xos xususiyatlari va har xil hududlardagi farqlar o‘rganildi.
Tadqiqot uchun zarur bo‘lgan statistik ma’lumotlar, davlat hisobotlari, iqtisodiy va
ijtimoiy tahlillar O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi, Mehnat va Aholi ijtimoiy
himoyasi vazirligi, O‘zbekiston Tadbirkorlikni rivojlantirish agentligi va boshqa tegishli davlat
tashkilotlaridan olingan.
Ilmiy maqolalar, kitoblar, konferensiya materiallari va mavjud adabiyotlar tahlil qilindi.
Shuningdek, xotin-
qizlar tadbirkorligiga oid mamlakat va xalqaro tajribalar o‘rganildi.
Ma’lumotlar tahlilida kvantitativ va sifatli metodlar birgalikda qo‘llanilib, har ikki
yondashuvning integratsiyasi orqali aniq va kompleks tahlilga erishildi.
Tadqiqotda xizmat ko‘rsatish sohasidagi xotin
-qizlar tadbirkorligi va uning iqtisodiy
ta’siri o‘rganildi. Tadqiqotda faqat O‘zbekiston hududidagi xotin
-qizlar tadbirkorlarining
faoliyati va bu sohadagi iqtisodiy ta’sirlar ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari faqat O‘zbekiston
iqtisodiyoti va xotin-qizlar tadbirkorligi tizimida faoliyat yuritayotgan subyektlar uchun amal
qiladi va boshqa mamlakatlardagi shunga o‘xshash tadbirkorlik faoliyati bilan solishtirilmagan.
Ushbu tadqiqotning ilmiy yangiligi shundaki, unda xotin-qizlar tadbirkorligining xizmat
ko‘rsatish sohasidagi o‘rni va uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri yangi bir nuqtai nazardan
tahlil qilindi. Shuningdek, xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishga oid amaliy tavsiyalar
hamda ularni qo‘llab
-quvvatlash strategiyalari ishlab chiqilgan.
Tadqiqot metodologiyasi xotin-
qizlar tadbirkorligi va xizmat ko‘rsatish sohasidagi o‘rni
haqida keng qamrovli tahlilni amalga oshirishni, shuningdek, amaliyotda yuzaga kelayotgan
muammolarni hal qilishga qaratilgan aniq tavsiyalarni ishlab chiqishni nazarda tutadi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
640
Tadqiqot metodlari orqali olinadigan natijalar, xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirish uchun
zarur strategiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekiston iqtisodiyotida xotin
-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishda
bir qator omillar muhim rol o‘ynaydi. Ular ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy sharoitlar bilan
chambarchas bog‘liq.
Birinchidan
,
moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash
ning yetarli darajada bo‘lishi
xotin-qizlar
tadbirkorligini rivojlantirishda asosiy omil hisoblanadi. Tadqiqotda qatnashgan xotin-qizlar
tadbirkorlarining aksariyati o‘z faoliyatlarini boshlash uchun boshlang‘ich kapitalni olishda
qiyinchiliklarga duch kelganini ta’kidlashdi. Bu holat,
ayniqsa, qishloq hududlarida va kichik
shaharlarda aniq ko‘zga tashlanadi. Shu bilan birga,
moliyaviy yordam dasturlari va xotin-
qizlarga mo‘ljallangan kredit liniyalari
ko‘proq qo‘llab
-quvvatlansa, tadbirkorlik faoliyati
yanada kengayishi mumkin.
Ikkinchidan
,
ta’lim va malaka oshirish
masalalari muhim ahamiyatga ega. Tadqiqotda
qatnashganlarning aksariyati o‘z faoliyatlarini boshlashdan oldin tegishli biznes ta’limi yoki
malaka oshirish kurslarida qatnashmaganini aytishdi. Shu sababli, xotin-qizlar uchun
ta’lim
dasturlarini kengaytirish va konsultativ yordamni tashkil etish juda zarur.
Uchinchidan
, jamiyatdagi stereotiplar ham xotin-qizlar tadbirkorligining rivojlanishiga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotda qatnashganlar aytishicha, ko‘plab ayollar o‘z
faoliyatini
boshlashdan oldin jamoat fikridan xavotirda bo‘lishadi. Bu muammo, ayniqsa, qishloq va kichik
shaharlarda kuchliroq seziladi. Shuning uchun,
gender tengligini ta’minlash va ijtimoiy
o‘zgarishlar
ni amalga oshirish zarur.
Xizmat ko‘rsatish sohasi
xotin-
qizlar tadbirkorligi uchun juda jozibador soha bo‘lib
qolmoqda. Tadqiqotda qatnashgan xotin-qizlar, asosan,
go‘zallik, ta’lim, sog‘liqni saqlash, va
turizm kabi xizmatlar
ko‘rsatishda faoliyat yuritayotganini bildirgan. Xizmat ko‘rsatish
sohasining
o‘ziga xosligi, boshlang‘ich kapital talabining nisbatan pastligi, xizmatlarni uyda yoki
kichik ofislarda taqdim etish imkoniyati, xotin-qizlar uchun bu sohada muvaffaqiyatli faoliyat
yuritish imkoniyatini yaratadi.
Shu bilan birga, xizmat ko‘rsatish sohas
idagi bizneslarni muvaffaqiyatli yuritish uchun
yuqori sifatli xizmat ko‘rsatish, innovatsion yondashuvlar, va mijozlarga xizmat ko‘rsatishda
yuqori madaniyat
zarur. Tadqiqotda qatnashganlarning ko‘pchiligi, xizmat ko‘rsatish
sohasidagi muvaffaqiyatli tadb
irkorlarning boshqalarga o‘rnak bo‘lishini, ular bilan tajriba
almashishni va yangiliklarni o‘rganishni ta’kidlashdi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xotin
-qizlar tadbirkorligining rivojlanishi
O‘zbekiston iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Xo
tin-qizlar tomonidan boshqarilayotgan
kichik va o‘rta bizneslar ish o‘rinlarini yaratish, mahalliy ishlab chiqarishni qo‘llab
-quvvatlash,
va ijtimoiy ehtiyojlarga javob berish bilan iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi. Tadqiqot
davomida aniqlanganidek, xotin-
qizlar tadbirkorlarining aksariyati o‘z bizneslarida kamida 2
-
3 nafar odamni ish bilan ta’minlashadi. Bu, o‘z navbatida, ishsizlarning kamayishiga, mehnat
bozoridagi tenglikni oshirishga xizmat qiladi
2
.
Xotin-
qizlar tadbirkorligining iqtisodiy ta’siri
shuningdek, mahalliy iqtisodiyotning
rivojlanishi
ga ham yordam beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xotin
-qizlar tomonidan
tashkil etilgan bizneslar ko‘pincha o‘z hududlarida xizmat ko‘rsatadi, shu bilan birga, mahalliy
resurslarni samarali ishl
atish orqali iqtisodiy o‘sish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
Misol uchun, go‘zallik saloni yoki kafelarni tashkil etish, mahalliy ishlab chiqaruvchilar va
yetkazib beruvchilar bilan hamkorlikni rivojlantiradi.
2
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi portali.
O‘zbekiston
Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi sayti.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
641
1-jadval
Xizmat ko‘rsatish sohasida xotin
-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishning
O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’siri bo’yicha SWOT
-tahlili
Kuchli tomonlari
Zaif tomonlar
Tadbirkorlikka ijtimoiy talab
: O‘zbekistonning
ijtimoiy va iqtisodiy sharoitida xotin-qizlar
tadbirkorligi jamiyatda ijobiy qabul qilinmoqda.
Xotin-
qizlar o‘zlarini iqtisodiy faoliyatda ishtirok
etishga ko‘proq yo‘naltirishmoqda, bu esa iqtisodiy
faoliyatni kengaytiradi.
Xizmat ko‘rsatish sohasining o‘ziga xosligi
:
Xizmat ko‘rsatish sektori (go‘zallik saloni, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, restoranlar va boshqalar) kichik
investitsiyalar bilan boshlanishi mumkin, bu esa
xotin-qizlarga biznes boshlash imkoniyatini beradi.
Mijozlar bilan mustahkam aloqalar
: Xotin-
qizlar tadbirkorlarining mijozlarga yaxshiroq va
shaxsiy
yondoshuvi,
xizmatlarining
sifatini
oshirishga va mijozlar bilan mustahkam aloqalarni
o‘rnatishga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida,
xizmatlar sektorida raqobat ustunligini yaratadi.
Mahalliy ish o‘rinlarini yaratish
: Xotin-qizlar
tomonidan boshqariladigan kichik va o‘rta
bizneslar o‘z hududlarida yangi ish o‘rinlarini
yaratadi, bu esa ishsizlik darajasini kamaytiradi va
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Moliyaviy resurslar etishmasligi
: Xotin-qizlar
tadbirkorlarining biznes boshlashda eng katta
to‘siqlaridan
biri
moliyaviy
resurslarning
yetishmasligidir. Ko‘pchilik tadbirkor ayollar
boshlang‘ich kapitalni olishda qiynaladi va bu
ularning faoliyatini rivojlantirishda to‘siq bo‘ladi.
Huquqiy va tashkiliy muammolar
: Ko‘plab xotin
-
qizlar tadbirkorlar biznesni rasmiylashtirishda va
yuridik hujjatlarni tayyorlashda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Tadbirkorlik faoliyati uchun kerakli
ma’lumotlarga
yetishmaslik,
soliqqa
tortish
tizimining murakkabligi va boshqa administrativ
to‘siqlar bu jarayonni sekinlashtiradi.
Ta’lim va malaka yetishmasligi
: Xotin-qizlar
tadbirkorlarining
ko‘pchiligi
o‘z
faoliyatini
boshlashdan oldin tegishli biznes ta’limiga ega emas.
Ularning bir qismi moliyaviy boshqaruv, marketing
yoki
strategik rejalashtirish bo‘yicha malakali
bilimlarga ega bo‘lmaydi.
Gender stereotiplari
: Ba’zi ijtimoiy stereotiplar,
xotin-
qizlarning
iqtisodiy
faoliyatda
to‘liq
qatnashishini
cheklaydi.
Qishloq
va
kichik
shaharlarda, shuningdek, ba’zi hududlarda ayo
llar
biznesni boshqarishga o‘zgacha qarashlar mavjud.
Imkoniyatlar
Tahdidlar
Xotin-
qizlar
tadbirkorligini
qo‘llab
-
quvvatlash dasturlari
: O‘zbekiston hukumati
tomonidan
xotin-qizlar
tadbirkorligini
rivojlantirish uchun qo‘llab
-quvvatlash dasturlari,
grantlar va kreditlar taqdim etilishi, ayniqsa,
qishloq hududlaridagi ayollarni biznesga jalb
etishda katta imkoniyat yaratadi.
Iqtisodiy islohotlar va mehnat bozorining
diversifikatsiyasi
:
O‘zbekiston
iqtisodiyoti
diversifikatsiya
qilinayotgani
va
xizmatlar
sektorining rivojlanishi, xotin-qizlar uchun yangi
ish o‘rinlari va biznes imkoniyatlarini yaratadi. Bu
soha yanada rivojlanishiga yordam beradi.
Xalqaro tajriba va hamkorlik
: O‘zbekistonning
xalqaro hamkorliklari va qo‘shma t
adbirkorlik
loyihalari, xotin-qizlar tadbirkorlariga global
bozorda o‘z o‘rnini topish imkonini beradi. Xalqaro
tajriba, yangi texnologiyalar va metodlarni
o‘rganish orqali biznesni rivojlantirish uchun
imkoniyatlar mavjud.
Ijtimoiy yuksalish va innovatsiyalar
: Xotin-
qizlar tadbirkorligi, yangi xizmatlarni yaratish va
innovatsiyalarni tatbiq etish orqali jamiyatda
ijtimoiy yuksalishni ta’minlashi mumkin. Masalan,
ekologik toza mahsulotlar yoki texnologik
yangiliklarni
kiritish
ayollar
biznesini
rivojlantirishga imkon yaratadi.
Iqtisodiy notinchlik va global inqirozlar
: Dunyo
miqyosidagi iqtisodiy inqirozlar va moliyaviy
notinchliklar
xotin-qizlar
tadbirkorligining
rivojlanishiga tahdid soladi. Bu, ayniqsa, kichik va
o‘rta bizneslar uchun salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Raqobatning oshishi
: Xizmat ko‘rsatish sohasida
raqobatning oshishi xotin-qizlar tadbirkorlarining
bozorda o‘z o‘rnini topishini qiyinlashtirishi mumkin.
Xususan, yirik korxonalar va xalqaro brendlarning
mavjudligi kichik tadbirkorlar uchun tahdid yaratadi.
Boshqaruvning kamchiligi
: Xotin-qizlar
tadbirkorlarining boshqaruv va biznes yuritishdagi
tajribasining
yetarli
emasligi,
ularning
o‘z
bizneslarini samarali boshqarishlariga to‘siq bo‘lishi
mumkin. Ularning ko‘pchiligi iqtisodiy
boshqaruvni
to‘liq o‘zlashtirmagan bo‘lishi mumkin, bu esa
biznesning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Huquqiy muammolar va o‘zgaruvchan
qonunchilik
: Xizmat ko‘rsatish sohasidagi bizneslar
uchun yangilangan huquqiy talablar va qonunlar,
xotin-q
izlar tadbirkorlik faoliyatiga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shuningdek, soliqqa tortish tizimining
murakkabligi va uning tez-
tez o‘zgarishi biznes
yuritishni qiyinlashtirishi mumkin.
Manba:
muallif ishlanmasi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
642
Tadqiqot davomida xotin-qizlar
tadbirkorligi rivojlanishiga to‘siq bo‘lib turgan asosiy
omillar quyidagilar bo‘ldi:
a)
Ko‘plab tadbirkor xotin
-
qizlar bizneslarini boshlash uchun zarur bo‘lgan mablag‘ni
topish muammosiga duch kelgan. Bu, ayniqsa, kichik hududlarda va qishloq joylarda kuchliroq
seziladi.
b)
Ba’zi xotin
-qizlar yuridik va tashkiliy masalalarni hal qilishda qiyinchiliklarga duch
keladi, masalan, biznes ro‘yxatdan o‘tish, soliqqa tortish tizimiga kiritish va boshqa hujjatlarni
tayyorlash.
c)
Xotin-qizlarning tadbirkorlik faoliyatiga qarshi mavjud ijtimoiy stereotiplar va jinsiy
tengsizlik ularning faoliyatini cheklaydi.
Tadqiqotda olingan natijalarga ko‘ra, ushbu to‘siqlarni bartaraf etish uchun quyidagi
tavsiyalarni kiritish mumkin:
a)
Xotin-qizlar uchun ixtisoslashgan kredit dasturlari va subsidiyalar joriy etilishi zarur.
Bu tadbirkor ayollarga o‘z bizneslarini boshlashda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
b)
Xotin-
qizlar uchun biznesni boshlash va yuritish bo‘yicha maxsus treninglar va
seminarlar tashkil etish lozim.
c)
Xotin-qiz
lar tadbirkorligini qo‘llab
-quvvatlashga qaratilgan maxsus huquqiy va
ijtimoiy dasturlarni ishlab chiqish, shuningdek, gender tengligini ta’minlash bo‘yicha ma’rifiy
ishlarga e’tibor qaratish zarur.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xotin
-qizlar tadbi
rkorligi O‘zbekiston iqtisodiyotida
muhim o‘rin egallaydi. Xizmat ko‘rsatish sohasida faoliyat yuritayotgan xotin
-qizlar
tadbirkorlari nafaqat o‘zlarining iqtisodiy holatini yaxshilashga yordam beradi, balki butun
jamiyat uchun ham foydalidir. Biroq, bu so
hada yuzaga kelayotgan to‘siqlarni bartaraf etish
uchun qo‘llab
-quvvatlash tizimini yanada rivojlantirish va yangi strategiyalarni joriy etish
zarur.
Xizmat ko‘rsatish sohasida xotin
-
qizlar tadbirkorligining rivojlanishining O‘zbekiston
iqtisodiyotiga ta’sirini o‘rganish natijasida, tahlil qilishdan ko‘rinib turibdiki, bu sohada ko‘plab
imkoniyatlar mavjud bo‘lsa
-da, shu bilan birga, bir qator zaif tomonlar va tahdidlar ham
mavjud. Tadbirlarni amalga oshirishda moliyaviy qo‘llab
-quvvatlashni kuchaytirish, t
a’lim va
malaka oshirish tizimini rivojlantirish va gender stereotiplarini bartaraf etish zarur.
Shuningdek, innovatsion imkoniyatlar va xalqaro hamkorlikni kengaytirish xotin-qizlar
tadbirkorligining iqtisodiy o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida xizmat ko‘rsatish sohasining tutgan
o‘rni tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, ushbu sohada xotin
-qizlarning faol tadbirkor sifatida
ishtiroki nafaqat ularning shaxsiy va oilaviy farovon
ligini ta’minlashga, balki jamiyatda
iqtisodiy faollik, bandlik va ijtimoiy tenglikni kuchaytirishga xizmat qilmoqda.
O‘tkazilgan
tadqiqotlar asosida aniqlanishicha, xotin-qizlar tadbirkorligining rivojlanishi:
Mahalliy darajada xizmatlar sektorining kengayishiga;
Kichik va o‘rta biznes subyektlarining ko‘payishiga;
Ish o‘rinlarining yaratilishi va ishsizlikning kamayishiga;
Aholining turmush darajasining oshishiga;
Innovatsion g‘oyalar va yangi xizmat turlarining paydo bo‘lishiga olib kelm
oqda.
Shu bilan birga, xotin-qizlar tadbirkorligi oldida hali ham bir qator tizimli muammolar
mavjud: moliyaviy resurslarga cheklangan kirish, ta’lim va malaka darajasining pastligi,
ijtimoiy stereotiplar va yuridik tartibga solishdagi murakkabliklar bu yo
‘nalishda samarali
faoliyat yuritishga to‘sqinlik qilmoqda.
Yuqoridagilarni inobatga olib, quyidagi takliflar ishlabb chiqildi:
1.
Moliyaviy qo‘llab
-quvvatlashni kengaytirish:
www.sci-p.uz
II SON. 2025
643
✓
Xotin-qizlar uchun imtiyozli kreditlar, grantlar va subsidiyalar sonini oshirish;
✓
Biznes boshlovchilar uchun investitsiya jamg‘armalarini tashkil etish;
✓
Moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha maxsus treninglar tashkil etish.
2.
Ta’lim va malaka oshirish tizimini takomillashtirish:
✓
Xotin-qizlar uchun biznes yuritish, raqamli savodxonlik, menejment va marketing
bo‘yicha bepul o‘quv kurslari va treninglar tashkil etish;
✓
Ta’lim muassasalarida tadbirkorlik bo‘yicha maxsus dasturlarni yo‘lga qo‘yish,
ayniqsa kollej va texnikumlarda.
3.
Tadbirkorlik infratuzilmasini rivojlantirish:
✓
Xotin-
qizlar uchun ko‘mak markazlari, biznes
-inkubatorlar va maslahat markazlarini
tashkil etish;
✓
Masofaviy xizmatlar va onlayn platformalarni qo‘llab
-quvvatlash orqali ayollarning
bozorga kirishini osonlashtirish.
4.
Huquqiy va tashkiliy to‘s
iqlarni kamaytirish:
✓
Biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish va yuritish jarayonlarini soddalashtirish;
✓
Xotin-
qizlarga yuridik maslahatlar va huquqiy ko‘mak ko‘rsatish xizmatlarini
kengaytirish.
5.
Ijtimoiy stereotiplarni yengish va ommaviy axborot vositalarida targ‘ib
ot
ishlarini kuchaytirish:
✓
Muvaffaqiyatli xotin-
qizlar tadbirkorlarining faoliyatini targ‘ib qilish;
✓
Gender tengligi va ayollarning iqtisodiy faoliyatdagi o‘rnini targ‘ib qiluvchi ijtimoiy
loyihalarni qo‘llab
-quvvatlash.
6.
Hududiy yondashuvni kuchaytirish:
✓
Qishloq joylardagi xotin-
qizlar tadbirkorligini qo‘llab
-quvvatlash uchun alohida
dasturlar ishlab chiqish;
✓
Har bir hududdagi ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda
moslashtirilgan strategiyalarni ishlab chiqish va joriy etish.
Xulosa tariqasida
aytish mumkinki, xizmat ko‘rsatish sohasida xotin
-qizlar
tadbirkorligini qo‘llab
-
quvvatlash orqali O‘zbekiston iqtisodiyotida nafaqat makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlar yaxshilanadi, balki ijtimoiy barqarorlik, gender tengligi va innovatsion
taraqqiyot
ga erishish imkoniyati ham kuchayadi. Shu bois, bu yo‘nalishdagi islohotlarni
chuqurlashtirish va tizimli yondashuvni shakllantirish dolzarb vazifalardan biridir.
Adabiyotlar
/Литература/Reference:
Ergasheva, L. N. (2020). Xotin-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishda davlat siyosatining
o‘rni. Tadbirkorlik va bozor munosabatlari, 3(1), 23
-29.
Farmon (2020) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 26 martdagi “Iqtisodiyotni
rivojlantirish va kambag‘allikni qisqartirishga oid davl
at siyosatini tubdan yangilash
choratadbirlari to‘g‘risida”gi PF
-5975-sonli Farmoni. - https://lex.uz/docs/4776669
Karimov, A.A. (2019). Xizmat ko‘rsatish sohasida xotin
-qizlar tadbirkorligining rivojlanish
omillari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 4(2), 45-51.
Qaror (2017) “Aholi bandligini ta’minlash bo‘yicha olib borilayotgan ishlar natijadorligi va
samaradorligini oshirishda mahalliy ijro hokimiyati va iqtisodiy kompleksning hududiy organlari
rahbarlarining shaxsiy mas’uliyatini oshirish chor
a-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 2017 yil 6 may PQ
-
2960 son Qarori.
Qaror (2021) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 –
yil 11
–
maydagi “Xizmatlar
sohasini jadal rivojlantirish chora
–
tadbirlari” PQ –
5113 son Qarori.
Qonun (2000) O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to‘g‘risida”gi Qonuni. 2000 yil 25 mayda qabul qilingan. 2012 yilda yangi tahriri qabul qilingan.
Xudoyberdiyev, S.S. (2021). O‘zbekistonda xotin
-qizlar tadbirkorligini rivojlantirishning
iqtisodiy asoslari. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
644
Yunusova, Y. D. (2022). Xotin-qizlar tadbirkorligi: muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari.
Ijtimoiy-iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, 2(4), 61-68.
Бартюк О.В. (2014) Факторы инновационного экономического роста России
[Электронный ресурс] // Интернет
-
журнал «Науковедение». № 6. –
URL:
http://naukovedenie.ru/PDF/65PV N614.pdf.
Камбарова Ж.У. (2018) SWOT
-
анализ современного состояния национальной
инновационной системы Кыргызской Республики в условиях Евразийского Экономического
Союза (ЕАЭС) // Экономический вестник. –
№ 3. –
Б. 15–
17.
