www.sci-p.uz
II SON. 2025
707
OʻZBEK SOʻMINING QOʻSHNI DAVLATLAR VALYUTASIGA NISBATAN
BARQARORLIGINING EMPIRIK TAHLILI
PhD
Homidov Muhriddin
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti,
Oʻzbekiston xalqaro islom akademiyasi
ORCID: 0000-0001-5151-6048
Abdulatifov Muhammadyor
Oʻzbekiston
xalqaro islom akademiyasi
ORCID: 0009-0005-3424-987X
Annotatsiya.
Maqolada keyingi yillarda juda ham muhim moliyaviy koʻrsatkichlardan biri
boʻlgan valyutalarning barqarorligi tahlil etilgan. Bunda Oʻzbekiston valyutasini asos valyuta
qilib olgan holda qoʻshni davlatlar valyutalarini almashinuv bozoridagi bardoshliligi
solishtirma
usulda tahlil etilgan. Hill bahosi va OLS log-log regressiya modellaridan foydalanib amalga
oshirilgan tahlillar natijasida muhim xulosalar olingan.
Kalit soʻzlar
:
valyutaning barqarorligi, log-log rank-size usuli, Hill bahosi, valyuta
ayirboshlash kursi, standart chetlanish, variatsiya, ishonch oraligʻi.
ЭМПИРИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ СТАБИЛЬНОСТИ УЗБЕКСКОГО СУМА ПО
ОТНОШЕНИЮ К ВАЛЮТАМ СОПРЕДЕЛЬНЫХ ГОСУДАРСТВ
PhD
Хомидов Мухриддин
Университет точных и социальных наук
,
Международная исламская академия Узбекистана
Абдулатифов Мухаммадёр
Международная исламская академия Узбекистана
Аннотация
.
В статье проанализирована стабильность валют, которая в
последние годы стала одним из важнейших финансовых показателей. Узбекский сум
рассматривается в качестве базовой валюты, а устойчивость валют соседних стран на
рынке обмена анализируется с использованием сравнительного метода. В результате
анализа с использованием оценки Хилла и логарифмически логарифмической регрессии
OLS были получены важные выводы.
Ключевые слова:
стабильность валюты, метод логарифмической шкалы, оценка
Хилла, валютный курс, стандартное отклонение, вариация, доверительный интервал.
UOʻK:
336.748.4
707-717
www.sci-p.uz
II SON. 2025
708
AN EMPIRICAL ANALYSIS OF THE STABILITY OF THE UZBEK SOUM RELATIVE TO THE
CURRENCIES OF NEIGHBORING COUNTRIES
PhD
Homidov Muhriddin
University of Exact and Social Sciences,
International Islamic Academy of Uzbekistan
Abdulatifov Muhammadyor
International Islamic Academy of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the stability of currencies, which has become one of the most
important financial indicators in recent years. Taking the Uzbek soum as the base currency, the
resilience of neighboring countries’ currencies in the exchange market is examined using a
comparative method. Based on analyses using the Hill estimator and OLS log-log regression
models, significant conclusions have been drawn.
Keywords:
currency stability, log-log rank-size method, Hill estimator, exchange rate,
standard deviation, variation, confidence interval.
Kirish.
Globalizatsiya keng miqyosda avj olishi natijasida kundan
–
kunga moliya bozori
diversifikatsiyasilashib bormoqda. Jahon valyuta bozori shubhasiz hozirda mavjud bozor
turlarining eng yirik turlaridan biri hisoblanadi. Buning sababi esa doimiy valyuta
almashinuvlar keng koʻlamli sotuvchi va oluvchilarni mamlakatlar aro va ma’lum bir mamlakat
ichkarisida ham oʻziga jalb etishidir. Lekin ushbu bozordagi vaziyat iqtisodiy inqirozlar, ushbu
bozorlarni boshqarish maqsadidagi turli harakatlar, turli chayqovchilik amaliyotlari va siyosiy
notinchliklar sababli jadallik bilan oʻzgarib bormoqda. Valyuta bardoshliligi (ya’ni, bir
valyutaning boshqalar bilan solishtirganda nisbatan barqarorligi yoki chidamliligi)
mamlaka
tning makroiqtisodiy barqarorligini, inflyatsiya darajasi, iqtisodiy oʻsish, chet eldan
toʻgʻridan
-
toʻgʻri investitsiyalar, mol
-
mulk savdosi, keng koʻlamdagi iqtisodiy va moliyaviy
tarmoqlarga ta’sir etuvchi oqibatlarini aniqlash va tashqi savdo balansi kabi koʻrsatkichlar
bilan chambarchas bogʻliq. Ushbu mavzuni oʻrganish, markaziy Osiyo davlatlari va
Afgʻonistonning oʻz iqtisodiyotlari qanday oʻzgaruvchan sharoitga ega ekanligini aniqlashga
xizmat qiladi. Yaqin davrlarga kelib ushbu valyutalar bozori ham
bardoshlilik boʻyicha ilmiy
tadqiq etila boshlandi va bardoshliligiga qarab turli guruhlarga ajratildi.
Iqtisodiyot, moliya, sugʻurta va risklarni baholashdagi asosiy mezon
normal taqsimot
paradigmasidan kelib chiqadi.
Oʻzbekiston
Respublikasining 2019-yil 22-
oktabrdagi “Valyutani tartibga solish
toʻgʻrisida”gi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqidagi OʻRQ
-573-sonli Qonun
(Qonun, 2019), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 2-
sentabrdagi “Valyuta
siyosatini
liberallashtirish boʻyicha birinchi navbatdagi chora
-
tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF
-5177-
son farmoni (Farmon, 2017), shuningdek, mazkur sohaga tegishli boshqa normativ-huquqiy
hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishga mazkur ilmiy maqola muayyan tarzda
xizmat qiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Ibragimov (2013) boshchiligidagi tadqiqotda rivojlanayotgan mamlakatlar bilan
rivojlangan mamlakatlar solishtirma holatda tashqi shok omillarga bardoshliligi oʻrganilgan.
Olimlar 2008-
yilda yuz bergan jahon moliyaviy inqirozi ta’sirini ham alohida oʻrganis
hgan
boʻlib, jahon moliyaviy inqirozidan keyingi va avvalgi holatlar alohida tadqiq etilgan. Ushbu
tadqiqot GARCH usulida olib borilgan boʻlib, ushbu usul valyuta kurslarini modellashtirishda
juda samarali hisoblanadi. Ushbu tadqiqot xulosasi koʻra rivojla
ngan mamlakatlar
www.sci-p.uz
II SON. 2025
709
rivojlanayotgan mamlakatlarga qaraganda tashqi shok omillarga bardoshli boʻlib, bu oʻz
navbatida asosiy iqtisodiy koʻrsatgichlardan biri boʻlgan valyuta almashinuvi kurslarini ham
nisbatan barqaror ekanligini anglatadi.
“Efiopiyada real samarali valyuta kursi oʻzgaruvchanligining eksport daromadlariga
ta’siri: Simmetrik va asimmetrik ta’sir tahlili” maqolada Obsa Urgessa Ayana (2024)
Efiopiyaning eksport daromadlariga real samarali valyuta kursi (REER) oʻzgaruvchanliginin
g
ta’sirini tahlil qiladi. Xususan, kurs oʻzgaruvchanligining simmetrik va asimmetrik ta’sirlari
oʻrganiladi. Simmetrik tahlil valyuta kursidagi oʻzgarishlarning eksport daromadlariga
mutanosib ta’sir koʻrsatishini taxmin qilsa, assimetrik tahlil esa ijobiy va salbiy oʻzgarishlarning
turlicha ta’sir koʻrsatishini koʻzda tutadi. Ushbu tadqiqotda, Efiopiya davlatida 1% ga valyuta
oʻzgaruvchanligi ortishi qahva eksportidan tushadigan daromadlarni 0.01% ga kamayishi
koʻrsatilgan.
Sebastián Edwards va Eduardo Levy Yeyati (2005) olib borgan ilmiy izlanishda erkin
suzuvchi valyuta kurslari bu tashqi shok omillarni yutib yuboruvchi instrument ekanligi qayd
etilgan. Ushbu maqolada erkin suzuvchi valyuta kursi siyosatini olib boruvchi mamlakatlar
iqtisodiyoti qat’iy valyuta kursi siyosatini olib boruvchi mamlakatlar iqtisodiyotiga qaraganda
tez rivojlanishi empirik isbotlangan va qat’iy valyuta siyosati tashqi savdo shartlarini
pasaytiruvchi omil ekanligi ta’kidlangan.
2024-yilda olib borilgan "Kichik ochiq iqtisodiyotlarda valyuta kursi beqarorligining
tashqi va ichki omillarini aniqlash" ilmiy ishda Uluc Aysun kichik ochiq iqtisodiyotlarda (SOE)
valyuta kursi oʻzgaruvchanligining omillarini aniqlash uchun 3 mamlakatli
DSGE modelidan
foydalanadi. Savdo va aktivlarga egalik qilish orqali odatiy transchegaraviy aloqalardan
tashqari, model iqtisodiyotlarga simmetrik ta’sir koʻrsatadigan umumiy zarbalarni ham oʻz
ichiga oladi. Yamayka, AQSh va G-7 mintaqasi (AQShni hisobga olmaganda) ma'lumotlaridan
foydalangan holda, maqolada shuni aniqlanadiki, tashqi moliyaviy zarbalar kichik ochiq
iqtisodiyot valyuta kursi tebranishlarining asosiy omillari hisoblanadi. Ekzogen oʻzgaruvchilar
bilan vektor avtoregressiv modeldan olingan xulosalar ham ushbu natijalar bilan mos keladi.
“Valyuta kursi qadrlanishi va qadrsizlanishining savdo balansiga ta’sir qiladimi?” deya
oʻrtaga savol tashlagan Mfo Bosupeng (2024) boshchiligidagi olimlar guruhi 1960
-2020-yillar
oraligʻidagi oylik ma’lumotlar asosida ayirboshlash kursining oʻzgarishlari
va uning savdo
balansiga ta’siri simmetrik yoki asimmetrik ekanligini hamda oʻzgaruvchanlikning ushbu
ta’sirlarga qanday ta’sir qilishini aniqlashgan. Ushbu tadqiqot natijalariga koʻra, milliy
valyutaning qadrsizlanishi dastlab savdo balansini yomonlashtiradi, keyinchalik esa
yaxshilaydi. Rivojlangan mamlakatlarda ayirboshlash kursi oʻzgaruvchanligi valyuta
qadrsizlanishining
ijobiy ta’sirini kamaytiradi. Rivojlanayotgan davlatlarda esa aksincha,
oʻzgaruvchanlik valyuta qadrsizlanishining ijobiy ta’sirini kuchaytiradi, bu esa savdo
raqobatbardoshligini oshiradi.
Abrorov (2024) tomonidan olib borilgan “Islom fond indekslarining an’anaviy fond
indekslari bilan tashqi shok omillar boʻyicha qiyosiy tahlili” ilmiy tadqiqotida islom kapital
bozorining tashqi shok omillarga bardoshliligini an’anaviy kapital bozori bilan
qiyosiy tahlil
qiladi. Tadqiqotda Hills baholash va OLS log-log regressiya metodlaridan foydalangan holda
Dow Jones, FTSE, S&P500, Jakarta Composite Index (JCI) va ularning islomiy muqobillari
oʻrganilgan. Maqola yordamida Islom fond indekslari an’anaviy f
ond indekslariga qaraganda
tashqi shok omillarga bardoshlilik jihatidan ustun ekanligi, islom indekslarida risk darajasi
pastroq boʻlib, investorlar uchun barqaror va xavfsiz alternativ ekanligi aniqlangan.
Statistik ma’lumotlar sharhi.
Markaziy Osiyo mamlakatlari hamda Afgʻoniston mamlakatini Oʻzbekiston Respublikasi
valyutasi asosida tashqi shok omillariga bardoshliligini qiyosiy tahlil etish uchun zarur
ma’lumotlarni Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Bankining rasmiy veb
-sahifasida taqdim
www.sci-p.uz
II SON. 2025
710
etilgan valyuta kurslari arxividan foydalanildi
. Ushbu ma’lumotlar har kunlik valyuta
almashinuv kurslari boʻlib, 2022
-yil 16-fevraldan 2025-yil 31-
yanvargacha boʻlgan muddatni
oʻz ichiga oladi. Qoʻshni mamlakatlar valyutasi nomlari:
•
Afgʻoniston valyutasi –
Afgʻoniy;
•
Tojikiston valyutasi
–
Somoniy;
•
Turkmaniston valyutasi
–
Manat;
•
Qirgʻiziston valyutasi –
Som;
•
Qozogʻiston valyutasi –
Tenge.
Ma’lumotlarning umumiy statistik xulosa jadvali quyida keltirilgan:
1-jadval
Ma’lumotlarning umumiy statistik xulosasi
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan
1-
jadval taqdim etgan ma’lumotlarga koʻra, 2022
-2025-
yil mobaynida Afgʻoniston
valyutasining 1 pul
birligi oʻrtacha 144,34 soʻmni, Tojikiston valyutasining 1 pul birligi 1058,96
soʻmni, Turkmaniston valyutasining 1 pul birligi 3310,55 soʻmni, Qirgʻiziston valyutasining bir
pul birligi 134,75 soʻmni va Qozogʻiston valyutasining bir pul birligi 25,40 soʻm
ni tashkil etgan.
Bu beshta davlatlar valyutasidan Afgʻoniston, Qirgʻiziston va Qozogʻiston davlatlari valyutalari
2022-2025-
yillar davomida boʻlgan valyuta ayirboshlash kurslarining matematik oʻrtacha va
medianalari bir-biriga juda yaqin, demak, ushbu mamlakatlar valyutalari bilan valyuta
ayirboshlash tendensiyasi bir tekisda davom etgan. Ya’ni keskin koʻtarilish hamda keskin
tushishlar qayd etilmagan. 2022-yil fevral oyidan 2025-
yil yanvar oyigacha boʻlgan davrda,
dastlabki davrga nisbatan valyuta ayirbos
hlash darajasi eng koʻp oshgan davlat Afgʻoniston
ekani qayd etilgan. Ushbu valyuta dastlabki davrga nisbatan 223,49% ga oshgan boʻlsa,
Turkmaniston valyutasi esa 123.93% bilan eng kam oshgan valyuta sifatida qayd etilgan.
Tadqiqot davomida tanlab olingan mamlakatlar valyutalari bir-
biriga oʻxshash
tendensiyaga ega ekanligi oʻrganilgan(1
-rasm). Somoniy, Som va Tenge valyutalarida 2022-yil
I choragida keskin tushish kuzatilgan boʻlsa, Afgʻoniy va Manat valyutalarida esa oʻsish
kuzatilgan. Buning asosiy sababi esa 2022-yilda 24-fevralda boshlangan Rossiya-Ukraina
urushi hisoblanadi. Bu urush natijasida Rossiyaga joriy etilgan sanksiyalar oqibatida rubl
qadrsizlanishi barcha post-
sovet mamlakatlariga, xususan, Oʻzbekiston soʻmiga bosim
oʻtkazgan. 2023
-y
ilning III choragining ilk davrlaridagi keskin koʻtarilish esa Oʻzbekiston 2023
-
yil 1-iyuldan oshirilgan gaz va elektr narxlari natijasida yuzaga kelgan.
2-
rasmdagi grafiklardan ham koʻrish mumkinki yuqorida aytilgan ikkita jarayon valyuta
ayirboshlash kursiga sezilarli darajasini oʻtkazgan. Som va Manat valyutalari deyarli bir tekisda
oʻzgarib borgan, Tenge valyutasida esa doimiy keskin oʻzgarishlar, Afgʻo
niy va Somoniy
valyutalarida esa nisbatan keskinlik kuzatilgan.
1
muallif tomonidan Markaziy Bank taqdim etgan ma’lumotlar asosida tayyorlangan.
Valyutalar
Oʻrtacha
Mediana
St.Chetlanish
Min
Max
Afgʻoniy
144,34
133,69
25,29
87,16
194,79
Somoniy
1058,96
1079,71
99,19
842,44
1207,13
Manat
3310,55
3247,53
232,34
2995,15
3711,75
Som
134,75
133,29
8,33
106,09
151,46
Tenge
25,40
25,13
1,42
20,86
28,92
www.sci-p.uz
II SON. 2025
711
1-
rasm. Qoʻshni davlatlar valyutalari almashinuv kursi dinamikasi
Manba:
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Banki veb
-
sahifasida taqdim etilgan ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi
.
2-
rasm. Qoʻshni davlatlar valyutalari almashinuv kursi dinamikasi(foizda)
Manba:
Oʻzbekiston
Respublikasi Markaziy Banki veb-
sahifasida taqdim etilgan ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi
.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
712
Tadqiqot metodologiyasi.
Tasodifiy miqdorlarning katta oʻzgarishlar potensiali ular taqsimotlari qoldiqlarining
ehtimollik massasi orqali
xarakterlanadi. Ogʻir vaznli qoldiqqa ega risk, rentabellik yoki fond
indekslarini oʻz ichiga olgan modellarda foiz oʻzgaruvchisi
r
darajali qoldiqli taqsimotga ega deb
tahmin qilinadi, ya’ni:
𝑃(𝑟 > 𝑥)~
𝐶
1
𝑥
𝜉 1
(1)
𝑃(𝑟 < −𝑥)~
𝐶
2
𝑥
𝜉 2
(2)
Bu yerda
𝜉
1
,
𝜉
2
>0,
𝐶
1
,
𝐶
2
>0 o‘zgarmas sonlar va
x
→ +∞, agar 𝜉
= min(
𝜉
1
,
𝜉
2
) uchun
𝑃(|𝑟| > 𝑥)~
𝐶
𝑥
𝜉
(3)
munosabat o‘rinli. Bu yerda 𝐶
> 0,
𝑥
→ +∞ (tadqiqotimiz davomida hozir va keyinchalik 𝑥
→ +∞
da
𝑓
(
𝑥
)~
𝑔
(
𝑥
) ifoda
lim
x → +∞
f(x)
g(x)
= 1
munosabatini bildiradi). (3),(1) va (2) munosabatlardagi
𝜉
,
𝜉
1
va
𝜉
2
parametrlar mos ravishda
𝑟
tasodifiy miqdor taqsimotining qoldiq qiymat, musbat
qoldiq qiymat va manfiy qoldiq qiymat koʻrsatkichlari hisoblanadi. (1)–
(3) munosabatlardagi
koʻrsatkichlar darajali taqsimotning qoldigʻini nolga yaqinlashish tezligini xarakterlaydi.
Qoldiqning katta ehtimollik massasiga qoldiq qiymat koʻrsatkichining kichik qiymatlari mos
keladi va aksincha. Bundan kelib chiqadiki,
𝜉
ning kichik qiymatlariga tasodifiy miqdor
realizatsiyasining katta qiymatlari mos keladi.
(1)
–
(3) munosabatlar kichik qoldiq ehtimollik darajasiga mos keluvchi
𝑟
tasodifiy miqdor
kvantillari, yoʻqotishlarning ortish ehtimolligi, risk oʻlchovi (VaR) va kutilayotgan defitsitni
aniqlash imkonini beradi. Bozorlarning qoldiq qiymat koʻrsatkichlari orasidagi farqlar ularning
risklari orasidagi farqni baholash imkonini be
radi. Ogʻir qoldiqlilik xossasi risk menejerlari,
moliyani tartibga soluvchilar, moliyaviy analitiklar va fond indekslari bilan ishlovchi boshqa
bozor ishtirokchilari uchun muhim koʻr
satkich hisoblanadi.
𝜉
qoldiq qiymat koʻrsatkichi
𝑟
tasodifiy miqdorning chekli momentlarining maksimal
tartibini xarakterlaydi.
r
tasodifiy miqdorning absolyut momenti faqat va faqat
𝜉
= min(
𝜉
1
,
𝜉
2
) dan kichik
boʻlganda chekli boʻladi, ya’ni agar 𝑝
<
𝜉
boʻlsa 𝐸
|
𝑟
|
p
< ∞ boʻladi, agar 𝑝
≥ 𝜉
boʻlsa 𝐸
|
𝑟
|
p
= ∞
boʻladi. (1)–
(3) shartlarni qanoatlantiruvchi
𝑟
tasodifiy miqdor ikkinchi tartibli chekli
momentga (
boshqacha aytganda chekli dispersiyaga) ega boʻlishi uchun 𝜉
> 2 shart
qanoatlantirilishi kerak. Birinchi tartibli absolyut moment (matematik kutilma) chekli boʻlishi
uchun
𝜉
> 1 kerak.
1-munosabatni qanoatlantiruvchi tasodifiy miqdorlarga statsionar, Student-t,
SinghMaddala oilasi va Pareto taqsimotlari misol boʻladi. Bu haqida quyidagi maqolalarda
batafsil Kovel va Flakeyr (2007), Davidson (2007) hamda Ibragimov (2009) muallifligidagi
m
aqolalarda tanishib chiqish mumkin. Shuningdek, ogʻir qoldiqli 𝜉
taqsimot qoldiq qiymat
koʻrsatkichga oid bir qancha tadqiqotlar, xususan, Embrexts (1997) va Beirlant (2004)
tomonidan izlanishlar oʻtkazilgan. Ular orasida Hills baholash va OLS log
-log regressiya
modellaridan keng foydalaniladi.
Aytaylik,
𝑟
1
,
𝑟
2
, …,
𝑟
𝑁
3-
munosabatni qanoatlantiruvchi tanlanma realizatsiyasi boʻlsin.
n<N
uchun quyidagi tartiblangan statistikani qaraymiz:
|𝑟|(1) ≥ |𝑟|(2) ≥ ⋯ ≥ |𝑟|(𝑛)
(4)
Bunda tanlanma absolyut qiymat boʻyicha kamayish tartibida tartiblab chiqilgan. 𝜉
uchun
Hill metodining bahosi quyidagicha boʻladi:
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙𝑠
=
𝑛
∑
(log|𝑟|
(𝑡)
−log|𝑟|
(𝑛)
)
𝑛
𝑡=1
(5)
Bu yerda:
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙𝑠
–
Hills baholash metodi boʻyicha qoldiq qiymat koʻrsatkichi;
www.sci-p.uz
II SON. 2025
713
𝑛
–
tanlanmadan ajratib olingan qismdagi kuzatuvlar soni.
Hill bahosining standart xatoligi quyidagicha hisoblanadi:
𝑠. 𝑒.
𝐻𝑖𝑙𝑙
=
√
1
𝑛
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
(6)
𝜉
ning 95 foizlik ishonch interval bahosi Hill metodi boʻyicha quyidagicha aniqlanadi:
(𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
−
1.96
√𝑛
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
, 𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
+
1.96
√𝑛
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
)
(7)
Bir qator tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Hill metodi orqali qoldiq qiymat koʻrsatkichi
bahosi bogʻliq hamda kichik hajmdagi tanlanmalar uchun xulosa qilishda kamchiliklar yuzaga
keladi (Embrechts & other, 1997). Bunga asoslanib, bir nechta tadqiqotlar qoldiq qiymat
koʻrsatkichini baholashning muqobil yondashuvlariga qaratilgan. Masalan Huisman(2001)
boshchiligidagi tadqiqotchilar jamoasi kuzatuvlar soni 1000 tadan kam boʻlgan tanlanma uchun
Hill metodi bahosiga muqobil metod taklif qilgan. Mazkur tadqiqotchilar qoldiq qiymat
koʻrsatkichlarini baholashda murakkab nochiziqli metodlarni ilgari surgan.
Koʻplab murakkab metodlar mavjudligiga qaramay 𝜉
uchun OLS log-log rank-size
regressiya usuli haligacha ommalashgan boʻlib qolmoqda. 𝛾
= 0 uchun:
ln(𝑡 − 𝑦) = 𝑎 − 𝑏 ln|𝑟|
(𝑡)
(8)
Bu yerda:
𝑡
–
vaqt (kuzatuv nuqtasining tartib raqami);
𝑎
va
𝑏
–
noma’lum parametrlar.
Biz uchun kerakli parametr
𝑏
boʻlib, u OLS log
-log rank-
size regressiya metodi boʻyicha
qoldiq qiymat bahosini ifodalaydi.
Xuddi shu formula asosida 1 va 2 munosabatlardagi
𝜉
1
va
𝜉
2
larni musbat va manfiy
tanlanmalar
𝑟
𝑡
orqali baholanadi. Bu OLS metodidan keng foydalanilishining asosiy sababi
uning soddaligi va ishonchliligidir. Mazkur 8-formulada
𝛾
= 0 boʻlishi Levy (2003) va Helpman
(2004) izlanishlari bilan bogʻliq (Levy, 2003).
8-formuladagi OLS log-log rank-size regressiya modeli asosida qoldiq qiymat
koʻrsatkichlarini baholash jarayonida 𝛾
= 0 boʻlishi faqatgina kichik tanlanmalarda
qanoatlantiriladi. Gabaiks va Ibragimov (2011) 2011-yilda nashr qilingan maqolalarida
𝛾
= 1⁄2
boʻlishini taklif etishadi. Shunda model boʻyicha formula quyidagicha koʻrinishga keladi:
ln (𝑡 −
1
2
) = 𝑎 − 𝑏 ln|𝑟|
(𝑡)
(9)
OLS log-log rank-size regressiya bahosining standart xatoligi quyidagicha hisoblanadi:
𝑠. 𝑒.
𝑅𝑆
=
√
2
𝑛
𝜉
̂
𝑅𝑆
(10)
𝜉
ning 95 foizlik ishonch interval bahosi OLS log-log rank-
size regressiya metodi boʻyicha
quyidagicha aniqlanadi:
(𝜉
̂
𝑅𝑆
− 1,96√
2
𝑛
𝜉
̂
𝑅𝑆
, (𝜉
̂
𝑅𝑆
+ 1,96√
2
𝑛
𝜉
̂
𝑅𝑆
)
(11)
Biz tadqiqotlarimizda xulosalarni shakllantirishda OLS log-log rank-size regressiya
modeliga ustunlik berdik. Tanlangan metodlar haqida Marat Ibragimov va boshqalar
www.sci-p.uz
II SON. 2025
714
tomonidan 2013-
yilda chop etilgan “Emerging markets and heavy tails” ilmiy ishida batafsil
tanishish mumkin (Ibragimov va boshq. 2013).
Tahlil va natijalar muhokamasi.
3-
rasm. Qoʻshni mamlakatlar valyutalari ayirboshlash kurslari tanlanmasidan ajratib
olingan turli qismlarida Hill bahosi va 95 foiz ishonch intervallari
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
3-4-
rasmlarda keltirilgan ma’lumotlardan aniqlash mumkinki, barcha valyutalardan
ajratib olingan qismlarning 95 foiz ishonch oraligʻlarida qoldiq qiymat bahosining yuqori va
quyi chegaralari orasidagi intervallar oʻzidan
avvalgi va keyingi qism intervallari bilan
tutashlikka ega. Hech bir valyuta qismlarida mazkur intervallar umumiylikka ega boʻlmasdan
keskin siljish holati kuzatilmaydi. Bu esa tanlanmaning tadqiqot uchun statistik ahamiyatli
ekanligini koʻrsatadi.
www.sci-p.uz
II SON. 2025
715
Ma’lumotlarning statistik ahamiyatli ekanligini tasdiqlangandan soʻng valyutalarni uning
tanlanmasidan olingan 5% va 10% qismlarida qoldiq qiymat bahosi va 95 foiz ishonch
oraliqlarini oʻzaro qiyosiy tahlil qilindi.
4-
rasm. Qoʻshni mamlakatlar valyutalari ayirboshlash kurslari tanlanmasidan ajratib
olingan turli qismlarida RS bahosi va 95 foiz ishonch intervallari
Manba:
muallif tomonidan tayyorlangan.
2-
jadval natijalariga koʻra, RS usulida hisoblangan bardoshlilik baholari Tengedan
tashqari qolgan valyutalar uchun
𝜉
̂
RS
< 2 boʻlgani uchun nol gipotezani inkor etmaydi va Hill
bahosi usulida olingan qiymatlar esa
𝜉
̂
Hill
> 2 boʻlgani sababli nol gipotezani inkor etadi. Ushbu
ilmiy ishdan koʻzlangan maqsad Oʻzbekiston valyutasini asos qilib olgan holda qoʻshni
davlatlarning valyutalarini bardoshlilik holatini solishtirma tahlil qilish etishdir. Shunday ekan
ushbu olingan qiymatlar tahlil jarayonida foydalanishga yaroqli hisoblanadi garchi ular nol
gipotezani inkor etmagan taqdirda ham. Jadval natij
alariga koʻra Hill bahosi usuliga koʻra
Afgʻoniston valyutasi boʻlmish Afgʻoniy 10% lik truncation darajasi bilan hisoblaganda 4,13,
Tojikiston valyutasi boʻlmish Somoniy 3,20, Turkmaniston valyasi boʻlmish Manat 7,19,
www.sci-p.uz
II SON. 2025
716
Qirgʻiziston valyutasi boʻlmish Som 2,57 va Qozogʻiston valyutasi boʻlmish Tenge esa 4,31
qiymatlarni qayd etgan.
2-jadval
Markaziy Osiyo davlatlari valyutalari uchun bardoshlilik koʻrsatgichlari
(Asos valyuta: Soʻm)
Pul
birligi
Truncation
darajasi,
𝜉
̂
𝑅𝑆
𝑠. 𝑒.
𝑅𝑆
=
√
2
𝑛
𝜉
̂
𝑅𝑆
95% 𝐶𝐼
𝑅𝑆
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
𝑠. 𝑒.
𝐻𝑖𝑙𝑙
=
√
1
𝑛
𝜉
̂
𝐻𝑖𝑙𝑙
95% 𝐶𝐼
𝐻𝑖𝑙𝑙
Afgʻoniy
10
5
1,56
0,23
(1,12, 2,01)
4,13
0,16
(3,27, 4,96)
1,45
0,29
(0,86, 2,03)
3,46
0,21
(2,47, 4,45)
Somoniy
10
5
1,35
0,19
(0,96, 1,73)
3,20
0,14
(2,55, 3,85)
1,33
0,27
(0,79, 1,86)
3,01
0,19
(2,15,3,87)
Manat
10
5
2,09
0,31
(1,49, 2,69)
7,19
0,22
(5,74, 8,65)
1,74
0,36
(1,03, 2,44)
6,39
0,25
(4,56, 8,21)
Som
10
5
1,17
0,17
(0,84, 1,51)
2,57
0,12
(2,05, 3,09)
1,36
0,28
(0,81, 1,91)
2,54
0,19
(1,81, 3,26)
Tenge
10
5
2,34
0,34
(1,67, 3,00)
4,31
0,24
(3,44, 5,18)
2,85
0,59
(1,07, 4,01)
5,76
0,42
(4,11, 7,40)
Manba:
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Bankining rasmiy saytida berilgan ma’lumotlar asosida
shakllantirilgan muallif ishlanmasi.
RS usulida hisoblanganda esa Afgʻoniy 1,56, Somoniy 1,35, Manat 2,09, Som 1,17, Tenge
esa 2,34 qiymatlarni qabul qilgan. Hill bahosi usuli va RS usuli natijalarida bittagina ayrilikni
koʻrish mumkin. Bu RS usulida Oʻzbekiston valyutasi Tengega nisbatan tas
hqi shok omillarga
bardoshli boʻlsa, Hill bahosi usulida eng tashqi shok omillarga bardoshli valyuta Manat
hisoblanadi. Qolgan valyutalar ketma-
ketligi esa ikkala usulda ham bir xil: Afgʻoniy, Somoniy va
Som. Tadqiqot natijalariga koʻra tashqi shok omillar
ga bardoshli sifatida Manat va Tenge
valyutalarini keltirish mumkin. RS usuli Hill bahosi usuliga qaraganda ishonchli boʻlgani uchun
biz Oʻzbek soʻm valyutasida almashinuv holatiga nisbatan eng tashqi shok omillarga bardoshli
valyuta sifatida Tenge valyutasini olamiz. Bu qolgan valyutalar tashqi shok omillariga
bardoshsiz ekanligini anglatmaydi, balki bu ikkita valyuta qolganlarga nisbatan bardoshli
hisoblanadi. Buning iqtisodiy ma’nosi shuki, qandaydir siyosiy yoki yirik iqtisodiy oʻzgarishlar
sodir boʻlganda bu ikki valyuta bilan Oʻzbek soʻmi almashinuv bozirida keskin tebranishlar
kuzatilmaydi.Ushbu olib borilgan ilmiy ishdagi oʻzgaruvchilar ya’ni mamlakatlar valyutalarini
kengaytirilgani sari tadqiqot natijalari qiziqarli holatlarga olib borishi mumkin. Iqtisodiyotni
boshqarish usuli va bir-
biriga qoʻshni davlatlarning valyutalari solishtirilganda koʻpincha
bardoshlilik indekslari qiymatlari oʻxshash iqtisodiy asoslar sababli past qiymatli bardoshlilik
baholari yuzaga kelishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Olib borilgan tadqiqot natijalariga koʻra bardoshlilikni oʻrganish uchun qoʻllanilgan log
-
log rank size (RS) usulida tashqi shok omillarga nisbatan eng bardoshli valyuta sifatida
Qozogʻiston valyutasi –
Tenge ekanligi aniqlangan boʻlsa, Hill bahosi usulida
esa Turkmaniston
valyutasi
–
Manat ekanligi aniqlandi. RS usuli Hill bahosi usuliga qaraganda ishonchliroq
boʻlgani sababli Oʻzbekiston soʻmini asos valyuta qilib olgan holatda valyuta ayirboshlashda
tashqi shok omillarga nisbatan qoʻshni davlatlar valyut
alari orasida eng bardoshli valyuta
sifatida Tenge ekanligi tasdiqlandi.
2
Tanlanmadan ajratib olingan turli qismlar
www.sci-p.uz
II SON. 2025
717
А
dabiyotlar
/Литература/Reference:
Abrorov, S., (2024).
ISLOM FOND INDEKSLARINING AN’ANAVIY FOND INDEKSLARI BILAN
TASHQI SHOK OMILLAR BO ‘YICHA QIYOSIY
TAHLILI. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2(2), pp.18-
34.
Aysun, U., (2024). Identifying the external and internal drivers of exchange rate volatility in
small open economies. Emerging Markets Review, 58, p.101085.
Bosupeng, M., Naranpanawa, A. and Su, J.J., (2024). Does exchange rate volatility affect the
impact of appreciation and depreciation on the trade balance? A nonlinear bivariate
approach. Economic Modelling, 130, p.106592.
Edwards, S. and Yeyati, E.L., (2005). Flexible exchange rates as shock absorbers. European
economic review, 49(8), pp.2079-2105.
Embrechts, P., Klüppelberg, C. and Mikosch, T., (2013). Modelling extremal events: for
insurance and finance (Vol. 33). Springer Science & Business Media.
Farmon (2017)
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 02.09.2017 yildagi PF
-
5177-son.
Huisman, R., Koedijk, K.G., Kool, C.J.M. and Palm, F., (2001). Tail-index estimates in small
samples. Journal of Business & Economic Statistics, 19(2), pp.208-216.
Ibragimov, M., Ibragimov, R. and Kattuman, P., (2013). Emerging markets and heavy
tails. Journal of Banking & Finance, 37(7), pp.2546-2559.
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy saytida taqdim etgan ma’lumotlari
-
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (cbu.uz)
Qonun (2019)
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni, 22.10.2019 yildagi OʻRQ
-573-son.
Urgessa, O. (2024). Effects of real effective exchange rate volatility on export earnings in
Ethiopia: Symmetric and asymmetric effect analysis.Heliyon, 10(1).
