Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
376
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TIBBIYOTDA KOMPYUTER TEXNOLOGIYALARI
Xursanov Sherzod Ulaboyevich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali o‘qituvchisi
Zaripov Husan Dilshod o‘g‘li
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali talabasi
Yo‘ldoshev Nodirbek Choriyevich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali talabasi
nodirbekyuldoshev2006@gmail.com
Annotatsiya:
Kompyuter texnologiyalarini o‘rni boshqa sohalardagi kabi
tibbiyotda ham beqiyos hisoblanadi. Axborot texnologiyalarini tibbiyotda qo‘llanilishi
takomillashtirish bilan bir qancha insonlar yumushlarni yengillashtirish. Ish
samaradorligi va sifatini yaxshilashga erishilishi mumkin.
Tibbiy yordam sifati, aholining umumiy turmush darajasi, butun
mamlakat va xususan, uning har bir hududiy sub’ektining rivojlanish darajasi
shifokorlar, rahbarlar, boshqaruv organlari tomonidan ushbu ma’lumotlardan
qanchalik samarali foydalanayotganiga bog‘liq. Shu sababli, diagnostika, terapevtik,
profilaktika va davolash muammolarini hal qilishda katta hajmdagi va shu bilan birga
o‘sib borayotgan ma’lumotlardan foydalanish zarurati tug‘iladi. Statistik, boshqaruv
va boshqa vazifalar, bugungi kunda tibbiyot muassasalarida axborot tizimlarini
yaratishni belgilab beradi .
Kalit so‘zlar:
medicine, IT , reanimatsiya, pandemiya, diagnostika.
Абстрактный:
Роль компьютерных технологий в медицине, как и в других
областях несравнимо. Улучшение использования информационных технологий в
медицине облегчает задачи многих людей.
Эффективность и качество работы могут быть улучшены. От того,
насколько эффективно используют эту информацию врачи, руководители, органы
управления, зависит качество медицинского обслуживания, общий уровень
жизни населения, уровень развития всей страны и, в частности, каждого ее
территориального
образования.
Поэтому
возникает
необходимость
использования большого количества и одновременно растущих данных при
решении диагностических, терапевтических, профилактических и лечебных
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
377
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
задач. Статистика, управление и другие задачи определяют сегодня создание
информационных систем в медицинских учреждениях.
Ключевые слова:
медицина, ИТ, реанимация, пандемия, диагностика.
Abstract:
The role of computer technology in medicine, as well as in other areas
incomparably. Improving the use of information technology in medicine makes things
easier for many people. The efficiency and quality of work can be improved.
The quality of medical care, the general standard of living of the population, the
level of development of the whole country and, in particular, each of its territorial
entities, depend on how effectively this information is used by doctors, managers, and
government bodies. Therefore, there is a need to use a large amount and at the same
time growing data in solving diagnostic, therapeutic, preventive and therapeutic
problems. Statistics, management and other tasks today determine the creation of
information systems in medical institutions.
Key words:
medicine, IT, resuscitation, pandemic, diagnostics.
Kirish.
Hech kimga sir emaski, kompyuter texnologiyalari zamonaviy jamiyatning
deyarli barcha jabhalariga: siyosat, mudofaa, o'yin-kulgi, ta'lim va boshqa ko'p
narsalarga kirib bordi. Tibbiyot ham bundan mustasno emas. Endi bu sir emas, lekin
60 yil avval hammasi ilmiy fantastikadek tuyulardi.
Bugun biz bu juda xilma-xil sohalar, tibbiyot va kompyuter texnologiyalari
hamkorligining o'tmishi, buguni va kelajagi haqida to'xtalamiz. Qanday inqilobiy
kashfiyotlar qilingani, bu hamkorlik qanday kamchiliklar va xavf-xatarlar
keltirayotgani va nihoyat, bizni tibbiyotning qanday kelajagi kutayotganini bilib
olamiz.
Hozirgi vaqtda kompyuterlar tibbiyotning ko'plab sohalarida keng tarqalgan.
Kompyuterlashtirilgan shifokor buyrug'iga kirishdan boshlab - shifokor retseptlarining
kompyuterlashtirilgan tizimi, operatsiyalar paytida jarrohlarga yordam beradigan robot
stajyorlar bilan yakunlanadi. Shuningdek, kompyuterlar umuman klinikalar ishida
muhim rol o'ynaydi, turli ma'muriy vazifalarni rejalashtirish va bajarish, moliyani
kuzatish, inventarizatsiyani o'tkazish va hokazolarda yordam beradi.
Kompyuter texnologiyalarini tibbiyotda qo'llash.
Internet ham muhim rol o'ynadi. Uning sharofati bilan tibbiy diagnostikada
yangi yo'nalish paydo bo'ldi - teleradiologiya (boshqacha aytganda, tasvirlar va tibbiy
ma'lumotlarni World Wide Web orqali uzatish). Ushbu yangilik bemor ma'lumotlarini
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
378
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
tahlil qilish va undan uzoqda bo'lganida davolanish to'g'risida qaror qabul qilish va shu
bilan qimmatli vaqtni tejash imkonini berdi. Shifokorlar, shuningdek, butun dunyodan
kelgan hamkasblari bilan tezda maslahatlashish imkoniyatiga ega bo'lishdi.
Internetda saqlanadigan tibbiy bilimlarning katta ma'lumotlar bazasi bemorlarga
ham mavjud bo'lib, ularga o'z kasalliklari bilan tanishish, simptomlarni aniqlash,
shifokor yoki klinika, dori vositalari va boshqalar haqida kerakli ma'lumotlarni bilish
imkoniyatini beradi. Bemorning Internetdan foydalanishi bo'yicha juda ko'p
tortishuvlar mavjud. Gap shundaki, bemorning o'ziga tashxis qo'yish va davolanishni
buyurishga ishonish uning uchun juda xavflidir. Boshqa tomondan, agar bemor
Internetdagi ma'lumotlardan foydalanishni haqiqiy shifokorga tashrif buyurish bilan
birlashtirsa, bu uning davolash sifatini oshirishi mumkin.[1].
1967 yilda yana bir maqolada kelajak haqidagi quyidagi tasavvurlar haqida so'z
bordi - "har bir erkak, ayol yoki bola o'zining barcha tibbiy ma'lumotlarini
Vashingtondagi ulkan xotira tizimiga elektron tarzda yozib olishi mumkin".
Agar, masalan, odamda yurak xuruji bo'lsa va u boshqa shaharda bo'lsa.
Maqolada javob beriladi: "Tayinlangan shifokor faqat Vashingtonga qo'ng'iroq qilishi
kerak, bir necha soniyadan so'ng bu bemorning barcha ma'lumotlari uning oldida
bo'ladi." Mana, oradan yarim asrdan ko‘proq vaqt o‘tib, bunday tizimlar qanday
haqiqatga aylangani va dunyoning turli tibbiyot muassasalarida keng tarqalib ketganiga
guvoh bo‘lami
1970-yillarning oxiridan 80-yillarning boshigacha Fileman atrofida koʻplab
yordamchi dasturlar ishlab chiqilgan. Keyinchalik, AQSh Veteranlar ishlari
departamenti Filemandan rasmiy tibbiy dastur sifatida foydalanishni boshladi.
1981 yilda Floridada Mikki Singer "Personalized Programming Inc." deb
nomlangan dasturiy ta'minot kompaniyasiga asos soldi va u Medical Manager Inc.ni
tashkil etishda davom etadigan ko'plab kompaniyalardan biriga aylandi. U klinikalar
va xususiy amaliyot shifokorlarini shu qadar mashhur bo'lgan dasturiy ta'minot bilan
ta'minladiki, 1997 yilga kelib 24 000 dan ortiq klinikalar va 110 000 dan ortiq
shifokorlar undan foydalandilar. Biroq, keyingi narsa faqat qulash edi.
Medical Manager Inc o'rniga. Ochiq Public Public License (GPL) paydo bo'ldi,
bu o'z foydalanuvchilariga dasturiy ta'minotning dastlabki kodini taqdim etadi va
ularga kerakli sozlashni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
Barcha davrlarda tibbiyotning asosiy muammolaridan biri bemorning ahvolining
yatrogenik asoratlari, ya'ni asalning harakatlaridan beixtiyor kelib chiqqan asoratlar
edi. xodimlar. Misol uchun, noto'g'ri dori-darmonlarni buyurish yoki dori-darmonlarni
juda ko'p yoki juda oz miqdorda yozish. Elektron tibbiy yozuvlar klinik qarorlarni
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
379
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
qo'llab-quvvatlash tizimlari bilan birgalikda bunday xatolarning oldini olish uchun
avtomatlashtirilgan tekshiruvlarni ta'minlaydi. [2].
• Ushbu maqolada aytib o'tilgan yana bir afzallik - bu ma'lumotlar bazasiga
dunyoning istalgan nuqtasidan kirish. Bu turli mutaxassislarning ishini yaxshiroq
muvofiqlashtirish, anamnezni ko'rib chiqish va qaror qabul qilish vaqtini qisqartirish
imkonini beradi. Va vaqt, biz bilganimizdek, bemorning hayoti va sog'lig'i uchun
kurashda juda muhim omil hisoblanadi.
• Ilgari bemor shifokorga keldi, u unga ma'lum testlar tahlillarni tayinladi, bemor
laboratoriyaga bordi, tayinlashdan o'tdi, testlarni o'tkazdi va natijalar yana qog'ozga
yozildi va shifokorga o'tkazilishi kerak edi. Bu uzoq jarayon bo'lib, uning davomida
xatolar va chalkashliklar kam uchraydi. Klassiklardan boshlaylik - shifokorning qo'l
yozuvi o'qib bo'lmaydigan bo'lishi mumkin, noto'g'ri testlar o'tkazilishi, natijalar
yo'qolishi yoki aralashib ketishi mumkin.
• Ushbu baxtsiz tibbiy qo'l yozuvi dori vositalarini yozish jarayoniga ko'plab
muammolarni keltirib chiqaradi. Farmatsevt preparatning nomini yoki dozasini
noto'g'ri o'qishi mumkin va bu, siz tushunganingizdek, dahshatli oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Elektron retsept tizimi bunday “tushunmovchilik” ehtimolini yo‘q
qiladi.
• Bemorlar uchun qulaylik ham muhim, chunki ular kerakli kasallik tarixini
yig'ish uchun tashrif buyurgan barcha klinikalarga qo'ng'iroq qilishlari shart emas.
Bularning barchasi bitta bemor papkasida saqlanadi.
• Elektron bemor yozuvlari zaxiralanishi mumkin (va kerak) va hokazo. zaxira
nusxalarini yaratish. Qog'oz yozuvlari bilan bu juda qiyin va haqiqatda hech kim buni
qilmagan. Misol uchun, Katrina to'foni so'ng, bemorlarning minglab tarixi yo'qoldi va
ularning tiklanishi ko'p oylar davom etdi.
• Bemorlarning katta ma'lumotlar bazasi, ularning belgilari va kasalliklari,
davolash usullari va tiklanish jarayoni - bularning barchasi ayrim kasalliklarni
o'rganishga, ular bilan kurashish usullarini takomillashtirishga yordam beradi.
• Ofisga pul sarflashning hojati yo'q (bu arzimas narsa, lekin global miqyosda
miqdorlar katta bo'ladi), xodimlar sonining qisqarishi, vaqt xarajatlarining qisqarishi
va shunga mos ravishda mehnatning ko'payishi. samaradorlik.
Gap shundaki, har bir klinikaning o'z ma'lumotlar bazasi mavjud bo'lib, u boshqa
klinikalarning ma'lumotlar bazasi bilan ishlamaydi. Bemorning raqobatchilarga
o'tishini osonlashtirish foydali emasligi sababli, tushunasiz.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
380
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
• Katta muammo har doim ma'lumotlarning maxfiyligidir. Faqat to'g'ri
ma'lumotlar faqat to'g'ri odamlarning qo'liga tushishiga qanday ishonch hosil qilish
mumkin?
Shunga ko'ra, bu hikoya ma'lumotlar bazasiga kiritilishi kerak va bu nafaqat
vaqtni, balki moliyaviy xarajatlarni ham talab qiladigan juda ko'p qo'lda ishdir.
Ko'pgina klinikalar bunga tayyor emas. [3].
1960 yil - bemor-kompyuter ehtimol, shifokorlarni qo'llab-quvvatlash uchun
kompyuterlardan foydalanishning dastlabki usullaridan biri kompyuterlashtirilgan
bemorlar bilan suhbatlashish tizimi edi. Bunday tizimning yaratilishiga shifokorning
bemor bilan suhbatlashayotganda ko‘pincha noto‘g‘ri savollar berishi yoki to‘g‘risini
berishni unutishi sabab bo‘lgan. Shunday qilib, tarix to'liq bo'lmaydi va davolash
samarasiz bo'ladi. Shunga ko'ra, rasmiylashtirilgan so'rov ancha samarali bo'ladi. 1960
yilda bu jarayon kompyuter yordamida avtomatlashtirildi.
• 1970 - Ekspert tizimi
Ekspert tizimi" qarorlarni qo'llab-quvvatlash tizimining klassik namunasidir.
1970-yillarning boshlarida tibbiyotda kompyuter texnologiyalari sohasidagi
tadqiqotlar asosan diagnostika jarayoniga qaratilgan edi. Katta hisoblash kuchiga ega
kompyuter diagnostika jarayonini sezilarli darajada soddalashtirishi mumkinligiga
ishonishdi. Bunday birinchi mutaxassis Stenford universitetida qon orqali yuqadigan
kasalliklarni tashxislash va davolashga qaratilgan.
Tibbiyot olamiga kompyuter dunyosining eng e'tiborli kiritilishidan biri bu
bemorning yuragi va miyasi ishini nazorat qilish tizimidir. 80-yillarda bu tizimlar
elektrokardiogrammada aritmiyalarni aniqlash kabi avtomatik funktsiyalarni oldi. 90-
yillarda bu tizimlar maxsus dasturiy ta'minotga ega shaxsiy kompyuter bilan
almashtirila boshlandi.
Ko'pgina klinikalar ma'muriy vazifalar bilan bog'liq ma'lumotlarni saqlash va
uzatish uchun tarmoqqa ulangan shaxsiy kompyuterlardan foydalanishni boshladilar.
Kompyuter texnologiyalari ma'lumotnoma ma'lumotlarini har qanday shifokor
yoki bemorga taqdim etdi. Bugungi kunda deyarli har bir odamda shaxsiy kompyuter
yoki qo'l qurilmasi (planshet, smartfon, PDA) mavjud bo'lib, u unga kerakli tibbiy
ma'lumotlarni olish imkonini beradi.
Sog'liqni saqlashni kompyuterlashtirishning kutilmagan oqibatlari
Biz allaqachon tushunganimizdek, tibbiyot sohasini kompyuterlashtirish juda
muhim va uni rivojlantirish kerak. Bu jarayon juda ko'p qiyinchiliklarga duch keladi.
Hamma ham yangi tizimlarni joriy etishga, kadrlar malakasini oshirishga pul sarflashni
xohlamaydi. Kimdir klinikalar o'rtasida ma'lumot almashish holatlarida qonuniy
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
381
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
oqibatlardan qo'rqadi. Shuningdek, ma'lumotlarning maxfiyligi masalasi ham mavjud.
Bularning barchasi taraqqiyotga to'sqinlik qiluvchi omillardir. Ammo buni majburlash
kerak emas, degan fikrlar mavjud, chunki kutilmagan oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Depersonalizatsiya
60-yillardan buyon shug'ullanib kelayotgan doktor Geyl Tompsonning
aytishicha, kompyuterlashtirish bizni bemorga g'amxo'rlik borligini unutishga olib
keladi. Shifokorlar kompyuter monitoridagi diagramma va grafiklarga ko'proq tayanib,
bemorning ahvolini o'quvchilar tomonidan qanday aniqlashni unutishdi.
Konnektikutlik shifokor Stiven Anjelo bu fikrga to'liq qo'shiladi. U bir kuni
kasalxonada bemorni kuzatish tizimi qanday "yotib" qo'yganini aytdi. Shifokorlar nima
qilishni bilmay gangib qolishdi.
Ba'zi shifokorlarning ta'kidlashicha, elektron tizimlar xatolar sonini
kamaytirishga yordam bersa-da, ularni to'liq bartaraf etmaydi. Buning sababi shundaki,
odam xato manbai sifatida ushbu elektron tizimni boshqaradi.
Buni inkor etib bo'lmaydi, lekin muammo hali ham tizimda emas, balki inson
omilida qolmoqda. Ushbu qiyinchilikni hal qilish uchun asalni tarbiyalashga ko'proq
e'tibor berish kerak. xodimlar. Agar xodimlar tizimdan qanday foydalanishni bilmasa,
unda, albatta, uning barcha afzalliklari o'z ma'nosini yo'qotadi. Sanoatda kamida bitta
odam bor ekan, xatolar bo'ladi.
Internetda noto'g'ri ma'lumotlar
Tarmoqda siz turli xil kasalliklar, dorilar va boshqalar haqida ko'plab
maqolalarni topishingiz mumkin. Ko'pchiligimiz o'z-o'zini tashxislash va hatto o'z-
o'zini davolash uchun bu kabi tarkibdan foydalanganmiz. Albatta, ma'lumot kuchdir,
lekin faqat to'g'ri bo'lganda.
World Wide Webdagi ko'plab tibbiy ma'lumotlarda xatolar mavjud. Va bu
bemorning noto'g'ri davolanishni boshlashiga yoki potentsial xavfli kasallikni
shunchaki e'tiborsiz qoldirishiga olib kelishi mumkin. Ushbu muammoni faqat
ma'lumotlarning ishonchliligi standartlari va uni tekshirish va nashrlarni nazorat qilish
usullarini joriy etish orqali hal qilish mumkin.
Xulosa.
Dunyo bir joyda turmaydi. Kompyuter texnologiyalari hayotimizning boshqa
sohalariga tobora chuqurroq kirib boradi, yaxshi yoki yomon ko'plab yangi narsalarni
olib keladi, ba'zida buni aytish qiyin. Ammo taraqqiyotni faqat yangi narsadan qo'rqish
bilan to'xtatib bo'lmaydi. Bu tibbiyotga ham tegishli. Agar ba'zi jasurlar ularni
avvalgidan boshqacha davolashga qaror qilmasalar, ko'plab kasalliklar davolab
bo'lmaydigan bo'lib qoladi. Esda tutish kerak bo'lgan asosiy narsa shundaki, inson
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
382
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
texnologiyani yaratadi, inson uni yaxshilaydi va buning uchun faqat u javobgar bo'lishi
mumkin.
Bugungi kunda ko'plab klinikalar ma'lumotlarni masofadan saqlash va qayta
ishlashga o'tmoqda.
Shuningdek, biz ushbu turdagi mijozlar uchun eng so'nggi NVMe drayverlari
yordamida yechimlarni taklif qilamiz, bu esa katta ma'lumotlar bazalarida so'rovlarni
"bir zumda" qayta ishlash imkonini beradi. Uskunani o'z ichiga olgan ma'lumotlar
markazlari ma'lumotlar xavfsizligi sohasida sertifikatlashning zarur darajalariga javob
beradi. Modullarning geografik taqsimlanishi va izolyatsiyasi, hatto bir joyda ham,
ushbu turdagi mijozlar uchun eng nosozliklarga chidamli tizimlarni tashkil qilish
imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Baxrom Bekmurodovich Karimov – Tibbiyotda axborot texnologiyalari,
Toshkent, 2018.
2.
Xurshid Xolmurodovich Xolboyev – Tibbiy axborot tizimlari, Toshkent
tibbiyot akademiyasi nashriyoti, 2016.
3.
Sobir Saydaliyevich G‘ulomov – Informatika va axborot texnologiyalari,
Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
4.
Shadiev R. et al. Exploring affordances and student perceptions of MALL
in familiar environments //Innovative Technologies and Learning: 4th International
Conference, ICITL 2021, Virtual Event, November 29–December 1, 2021,
Proceedings 4. – Springer International Publishing, 2021. – С. 397-412.
5.
Shadiev R., Shadiev N., Fayziev M. Facilitating online cross-cultural
learning project with speech-enabled language translation technology //2020 IEEE
20th International Conference on Advanced Learning Technologies (ICALT). – IEEE,
2020. – С. 223-225.
6.
Shadiev R. et al. Cultivating Creativity of High School Students in Cross-
Cultural Learning Project Based on VR Technology //International Conference on
Innovative Technologies and Learning. – Cham : Springer Nature Switzerland, 2023.
– С. 463-472.
7.
Shadiev R. et al. The effects of familiarity with mobile-assisted language
learning environments on creativity //2022 International Conference on Advanced
Learning Technologies (ICALT). – IEEE, 2022. – С. 242-244.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 5
383
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
8.
Baigunissova G. et al. Flipped classroom method in higher education: a
case of Kazakhstan //International Conference on Innovative Technologies and
Learning. – Cham : Springer Nature Switzerland, 2023. – С. 232-241.
9.
Shadiev R. et al. Comparing effects of STR versus SELT on cognitive load
//2019 Twelfth International Conference on Ubi-Media Computing (Ubi-Media). –
IEEE, 2019. – С. 284-287.
10.
Shaimerdenova N. et al. Developing Reading Literacy with Digital Texts
//International Conference on Innovative Technologies and Learning. – Cham :
Springer Nature Switzerland, 2024. – С. 159-166.
