Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
201
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
IQTISODIYOTDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY
TADBIRKORLIKNING SHAKLLANISHI
Jalilov Yusuf Eshbo’ri o’g’li
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Iqtisodiyot yo’nalishi magistri.
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada iqtisodiyotda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning shakllanish
jarayoni, uning bosqichlari va ahamiyati ilmiy tahlil qilinadi. Kichik biznesni
rivojlantirishda davlat siyosatining o‘rni, huquqiy asoslar, moliyalashtirish manbalari
va infratuzilma muammolari tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekistondagi amaliy
tajribalar asosida kichik biznesning iqtisodiy barqarorlikka qo‘shayotgan hissasi va
istiqbollari yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, iqtisodiy o‘sish, davlat
siyosati, moliyalashtirish, infratuzilma, tadbirkorlik muhiti.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyotda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
strategik ahamiyatga ega bo‘lib, nafaqat yangi ish o‘rinlarini yaratish, balki aholining
daromadini oshirish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish va iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki,
iqtisodiy rivojlangan davlatlarning deyarli barchasida kichik biznes yalpi ichki
mahsulotning muhim qismini shakllantiradi. Xususan, Germaniya, Yaponiya, Janubiy
Koreya, AQSh kabi davlatlarda xususiy sektor iqtisodiyotning tayanch ustunlaridan
biri sanaladi.
O‘zbekistonda ham mustaqillik yillarida bozor iqtisodiyotiga bosqichma-
bosqich o‘tish jarayonida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyatining huquqiy,
institutsional va iqtisodiy asoslari shakllantirildi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
rahbarligida olib borilayotgan islohotlar natijasida ushbu soha davlat tomonidan keng
qo‘llab-quvvatlanmoqda. Kichik biznes subyektlariga soliq imtiyozlari, kredit
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
202
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
resurslari, yengillashtirilgan litsenziyalash tartiblari taqdim etilmoqda. Ammo shunga
qaramay, ayrim muammolar, xususan, moliyalashtirishdagi qiyinchiliklar, yer
ajratishdagi byurokratik to‘siqlar, marketing infrastrukturasi rivojlanmaganligi hali-
hanuz dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu maqolada kichik biznesning iqtisodiyotdagi
o‘rni, rivojlanish bosqichlari, mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari chuqur
ilmiy tahlil qilinadi.
DOLZARBLIK VA TAHLIL
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik zamonaviy iqtisodiy taraqqiyotning
ajralmas tarkibiy qismi sifatida nafaqat iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi, balki ijtimoiy
barqarorlikni mustahkamlash, ish o‘rinlarini ko‘paytirish, innovatsiyalarni
rivojlantirish va mahalliy bozorni to‘ldirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Bugungi
kunda global miqyosda kichik biznes subyektlari umumiy kompaniyalar sonining 90
foizidan ortig‘ini tashkil etib, rivojlangan mamlakatlar yalpi ichki mahsulotining 50-
60 foizigacha bo‘lgan qismini yaratmoqda. Xususan, Yevropa Ittifoqida kichik va o‘rta
biznesda band aholining 66 foizi faoliyat yuritmoqda, AQShda esa bu ko‘rsatkich 58
foizni tashkil qiladi.
O‘zbekiston sharoitida esa kichik biznesning iqtisodiyotdagi o‘rni yildan yilga
ortib bormoqda. 2024-yil holatiga ko‘ra, Statistika agentligi ma’lumotlariga asosan,
kichik biznes subyektlari umumiy yuridik shaxslarning 76 foizini tashkil etmoqda,
ularning YAIMdagi ulushi esa 55,6 foizga teng. Ushbu ko‘rsatkich pandemiyadan
keyingi davrda ko‘rsatgan barqaror o‘sish tendensiyasini ifodalaydi. Ayniqsa, xizmat
ko‘rsatish, savdo, qishloq xo‘jaligi, yengil sanoat kabi sohalarda kichik tadbirkorlik
subyektlari raqobatbardosh va samarador faoliyat yuritmoqda.
Shunga qaramay, mavjud tahlillar kichik biznesni rivojlantirishda muayyan
tizimli to‘siqlar borligini ko‘rsatmoqda. Birinchi navbatda, moliyaviy resurslarga erkin
kirish imkoniyatining cheklangani, bank kreditlari uchun ta’minot talablarining
murakkabligi va yuqori foiz stavkalari tadbirkorlik subyektlarini faoliyatini
kengaytirishda sustlashtiruvchi omil bo‘lib qolmoqda. Ikkinchidan, huquqiy muhitning
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
203
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
barqaror emasligi, soliq solishdagi tez-tez o‘zgarayotgan me’yorlar kichik biznes
egalarining uzoq muddatli rejalashtirish imkoniyatlarini cheklab qo‘ymoqda.
Uchinchidan, infratuzilmaning, ayniqsa, elektr ta’minoti, logistika va axborot
texnologiyalari xizmatlarining ba’zi hududlarda sust rivojlanganligi muhim muammo
bo‘lib qolmoqda.
Shuningdek, kichik biznesni ilgari surishdagi muhim omil bo‘lgan inson
kapitali, ya’ni menejment ko‘nikmalari, texnik bilimlar va marketing salohiyati ham
bir xil darajada rivojlanmagan. Xalqaro moliyaviy institutlar (IMF, IFC, UNDP)
tomonidan olib borilgan tahlillarga ko‘ra, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlarda kichik biznesni rivojlantirish uchun tizimli yondashuv talab etiladi. Bu
esa davlat tomonidan yanada samarali siyosiy choralarni ko‘rishni, xususiy sektor
vakillari uchun huquqiy va iqtisodiy kafolatlarni kuchaytirishni taqozo etadi.
Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan 2021-yildan boshlab kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash borasida qator farmon va qarorlar qabul qilindi. Jumladan, “Yoshlar
– kelajagimiz” davlat dasturi doirasida 18–30 yoshdagi tadbirkorlar uchun yengil
kreditlar, “Ayollar daftari” orqali ayol tadbirkorlarga subsidiyalar ajratilishi amaliy
natijalar berdi. 2022-yilgi “Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash milliy dasturi” kichik
korxonalarni raqamlashtirish, ularni eksportga chiqarish va franchayzing tizimlariga
jalb qilishni ko‘zda tutdi. Bu islohotlar natijasida 2023-yilda 105 mingdan ortiq yangi
kichik biznes subyekti ro‘yxatdan o‘tkazildi.
Tahliliy yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes subyektlarining
iqtisodiyotdagi hissasi bevosita ularning davlat tomonidan qanday ko‘mak olishi,
moliyaviy barqarorligi va bozor muhitidagi raqobatbardoshligiga bog‘liq. Innovatsion
rivojlanishni rag‘batlantirish, eksklyuziv startaplar, ekologik yo‘naltirilgan biznes
modellarni qo‘llab-quvvatlash kabi yangi yondashuvlar kichik biznes sektorining
barqaror o‘sishini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, “raqamli tadbirkorlik”
yo‘nalishining rivojlanishi bilan kichik korxonalar internet savdosi, onlayn xizmatlar,
elektron to‘lov tizimlariga moslashmoqda.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
204
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa qilib aytganda, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik O‘zbekiston
iqtisodiyotining ijtimoiy va makroiqtisodiy jihatdan barqaror rivojlanishiga xizmat
qiluvchi asosiy vositalardan biridir. Uning shakllanishi va rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan normativ-huquqiy, moliyaviy, infratuzilmaviy va institutsional shart-
sharoitlarni takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur yo‘nalishda
xalqaro tajriba, ichki tahlillar va kompleks yondashuv asosida samarali strategiyalar
ishlab chiqish zarur.
Kichik biznesning shakllanishi va iqtisodiyotdagi o‘rni borasida ko‘plab
iqtisodchilar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, P. Drucker tadbirkorlikni
innovatsiyaga asoslangan faoliyat deb ta’riflab, uni iqtisodiy o‘sishning asosiy
dvigateli sifatida ko‘rsatgan. YuNESKO va Jahon bankining 2021-yilgi hisobotlarida
kichik va o‘rta bizneslar dunyo bo‘yicha ishchi kuchining 60 foizini ish bilan
ta’minlayotgani ta’kidlangan.
O‘zbek olimlaridan E. Vohidov, B. Hayitov, R. Xidirov, I. Karimovlarning ilmiy
ishlari kichik biznesni milliy iqtisodiyotda mustahkamlovchi omil sifatida ko‘rib
chiqadi. Xususan, I. Karimovning “O‘zbekistonning bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘li”
asarida kichik biznesga berilayotgan imkoniyatlar mustaqillikning dastlabki yillarida
ustuvor yo‘nalish etib belgilangan.
Shuningdek, BMT Taraqqiyot dasturining (UNDP) O‘zbekistondagi faoliyati
doirasida olib borilgan tahlillar kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashdagi kamchiliklar –
ayniqsa, ayollar tadbirkorligidagi to‘siqlar va moliyalashtirishdagi gender tengsizlik
masalalarini ko‘rsatgan.
METODOLOGIYA
Maqola tahliliy va statistik uslub asosida yozilgan. Ma’lumotlar O‘zbekiston
Respublikasi Statistika agentligi, Markaziy bank, Savdo-sanoat palatasi hamda Jahon
bankining O‘zbekistonga oid ma’lumotlari asosida yig‘ildi. Shu bilan birga, birlamchi
ma’lumotlar sifatida kichik tadbirkorlik subyektlari bilan olib borilgan intervyular,
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
205
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
so‘rovnomalar, joylardagi amaliyotlar (Surxondaryo va Farg‘ona viloyatlarida faoliyat
yuritayotgan 20 dan ortiq kichik korxona tahlili) natijalari qo‘llanildi.
Tadqiqot davomida quyidagi usullar asosiy vosita bo‘ldi:
– statistik ma’lumotlarni guruhlash va solishtirish;
– SWOT tahlil orqali imkoniyat va tahdidlarni aniqlash;
– kontent-analiz orqali normativ-huquqiy hujjatlarni o‘rganish;
– intervyu va so‘rovnomalardan olingan fikrlarni umumlashtirish.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, 2024-yil holatiga ko‘ra O‘zbekistonda kichik biznes
subyektlari soni 560 mingdan oshdi va ular mamlakat YAIMining 55%ini, bandlikning
esa 76%ini ta’minlamoqda. Ayniqsa, chakana savdo, xizmat ko‘rsatish, qurilish,
qishloq xo‘jaligi va yengil sanoat yo‘nalishida faoliyat yuritayotgan korxonalar soni
sezilarli ortgan.
Ayni paytda kichik biznes rivojiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy muammolar:
1.
Kredit resurslarining yetishmasligi va yuqori foiz stavkalari;
2.
Bozor infratuzilmasining rivojlanmaganligi;
3.
Soliq solish va hisobot topshirishdagi murakkabliklar;
4.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etishdagi cheklovlar.
Biroq, Prezident farmonlari orqali amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida
quyidagi yutuqlar qayd etildi:
– “Yoshlar – kelajagimiz” jamg‘armasi doirasida yosh tadbirkorlar uchun
grantlar ajratilmoqda;
– “Tadbirkorlikni rivojlantirish kompaniyasi” tomonidan startaplar uchun
soddalashtirilgan kreditlar taklif qilinmoqda;
– Elektron davlat xizmatlari kengaytirilishi hisobiga ruxsatnoma olish tartiblari
yengillashtirildi.
Mahalliy miqyosda esa, Farg‘ona vodiysi va Qashqadaryo viloyatlaridagi
“Tadbirkorlar markazi”larining faoliyati kichik biznesni rivojlantirishda ijobiy natija
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 6
206
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
bermoqda. Bu markazlar orqali tadbirkorlarga huquqiy maslahat, buxgalteriya
xizmatlari va marketing ko‘maklari ko‘rsatilmoqda.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik O‘zbekiston
iqtisodiyotining strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu sektorning samarali
ishlashi mamlakatda barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Shuningdek, ishsizlik darajasining pasayishida, eksport hajmining oshishida va
hududiy tengsizliklarning yumshashida ham kichik tadbirkorlik subyektlarining hissasi
katta.
Maqolada keltirilgan tahlillar asosida quyidagi tavsiyalarni ilgari surish
mumkin:
– Mikromoliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish;
– Kichik biznes uchun mo‘ljallangan innovatsion texnologiyalar transferini
tashkil qilish;
– Mahalliy va xalqaro ko‘rgazmalarda kichik korxonalar ishtirokini
rag‘batlantirish;
– Tadbirkorlik bo‘yicha o‘quv kurslarini barcha hududlarda joriy qilish.
Kelgusida kichik biznesni rivojlantirish orqali nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar,
balki ijtimoiy barqarorlik, hududiy rivojlanish va gender tenglikka erishish imkoniyati
kuchayadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
World Bank Group. Uzbekistan Country Economic Update. – 2023.
2.
UNDP Uzbekistan Report, SME Development and Gender Equity. – 2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni, PQ–5198-son, 2021-yil.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. “Kichik biznes rivoji” bo‘yicha
statistik ma’lumotlar – 2024.
5.
Hayitov B. Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019.
