Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
241
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA KREATIV-O’YIN
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI HAQIDA
BA’ZI MULOHAZALAR
Davronova Fotima Pirnazarovna
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti dotsenti, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori,
(PhD)
ORCID ID 0009-0005-0911-6821
Jiyanova Nilufar Olim qizi
Ruzimurodova Ra’no Elmurod qizi
Soyibova Chehrona Isomiddinovna
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti Samarqand filiali talabalari
Annotasiya
Maqolada darslarda o‘yin texnologiyalaridan foydalanishning ahamiyati va
innovatsion ta’lim tenologiyalari va turlari haqida ma’lumotlar berilgan. Darslarda
interfaol o’yin texnologiyalaridan foydalanishning samarali natijalari haqida fikr
yuritilgan va namunalar keltirilgan. O‘quvchi-talabalarning shaxsidagi ijodiy
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish va rivojlantirishda o‘yin texnologiyalarining
amaliy ahamiyati haqida fikr-mulohazalar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
texnologiya
,
interfaol,
metodika, innovasiyon texnologiya,
“To‘plam”,
“Aql charxi”,
didaktik o‘yin, ijtimoiy o‘yin.
Ta’lim jarayoninig o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilishi, o‘quvchi-talaba oliy
qadriyat sifatida qarash dolzarb masalaga aylanmoqda. O‘quvchilarning universal
o‘quv-biluv ko‘nikmalarini shakllantirish bosh maqsadga aylanmoqda. Bunda talaba-
o‘quvchining ehtiyoji, moyilligi, qiziqishi, faolligini oshiruvchi o‘yinli
texnologiyalardan vosita sifatida keng foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘quvchi-talabaning tabiatiga mos tushuvchi o‘yinlar o‘quv-tarbiyaviy jarayonini
harakatga keltiruvchi kuchga aylanishi mumkin.
O‘yin o‘quvchini ta’limda g‘alabaga erishishida qiziqishini orttiradi va unda
kuchli motivatsiya hosil qilish imkoniyatiga ega. O‘quvchini tezkorlikda harakat
qilishiga, chaqqonlik, topqirlik, topshiriqlarni aniq, tez vaqtida bajarishga o‘rgatadi,
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
242
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
unda qonun-qoidalarga rioya qilish ko‘nikmalari shakllanadi. O‘quvchini faolligi
rivojlantirilib, bilimga bo‘lgan ishtiyoqi oshadi. Shaxsning ahloqiy sifatlarining
shakllanishiga yordam beradi.
O‘quvchilarda o‘zaro hamkorlik, ijodkorlik, bir-biriga qayg‘urish va o‘zaro
hurmat kabi odatlar rivojlantiriladi. Ayniqsa, ularda tashqi dunyoni tasavvur etish erkin
fikr yuritish, emotsonal faollik va o‘zaro muloqatga kirushuvchanlik vujudga keladi.
O‘quvchilar o‘zaro bir-biriga yordam berishga, boshqalarning qiziqishlariga xamohang
o‘z manfaatlarining ular bilan uyg‘un bo‘lishiga harakat qiladilar. Ularda o‘yin
davomida olgan bilimlarini amaliyotda qo‘llash hamda ulardan turli vaziyatlarda
foydalanish ko‘nikmalari paydo bo‘ladi.
O‘yin faoliyati yaxshi xislatlarni hosil qilish asosida, jamoaviy hayotiy faoliyatni
vujudga keltiradi, mustaqillikni, boshqalarni mehnat sharoitida qo‘llab-quvvatlashga
o‘rgatadi.
O‘yin faoliyatini tashkillashtirish o‘quvchilarning aqliy faoliyatni bilishga
bo‘lgan qiziqishlarini oshirish asosida ishchanlikka, topqirlikka, o‘z vazifasiga
mas’uliyatli yondashib, yangi-yangi natijalarni qo‘lga kiritishlariga sabab bo‘ladi.
O‘yin nima? O‘yin ta’lim jarayonini tashkil etish hamda olib borishda pedagogik
vositadir. O‘yin biror narsani bilib oluvchi vositadir. Ta’lim mazmunini o‘kuvchilarga
o‘yin orqali tushuntirish bu tushuntirishning eng qulay usulidir.
Pedagoglarimiz orasida shunday gap yuradi: eshitgan narsam esimga tushishi
mumkin, ko‘rgan narsam esimga tushishi mumkin, ammo jarayonda shaxsan ishtirok
etsam, u umr bo‘yi esimda qoladi. Shu sababli, o‘yin vositasida ta’lim jarayonini
tashkil etish voqea-xodisa, mazmunni tushunish, o‘rganish, o‘zlashtirishni
kafolatlaydi.
Ko‘pgina olimlarning fikricha, ijtimoiy faoliyatning rivojida ayrim
tajribalarning orttirilishi shaxsning o‘z-o‘zini axloqiy rivojlantirishiga, o‘zini-o‘zi
boshqarishiga yordam beradi. Nemis psixolog olimi K.Kross o‘yin vositasida bola
o‘zini tutish, olamni o‘rganish, an’analarni bilish, atrof-muhitga moslashish
ko‘nikmasini shakllantiradi, degan edi.
Katta ensiklopedik lug‘atda o‘yin nafaqat mahsuliy faoliyat bo‘lib, uning motivi
natijalarida emas, aksincha jarayonning o‘zida namoyon bo‘lishi ko‘rsatilgan. Bu
jarayon o‘ynovchilarga rohat bag‘ishlaydi, undan tomoshabin zavq-shavq oladi. Shu
sababli ham, u ta’limiy jarayonning samarali kechishida muhim rol o‘ynaydi,
o‘quvchi-talabaning shaxs sifatida rivojlanishida, hayotda ishlash, o‘quv-bilishga
bo‘lgan qiziqishini oshirishda, psixologik tayyorlashda yordam beradi. O‘yin tashqi
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
243
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
olam bilan muloqot qilishga yangi-yangi imkoniyatlarni ochib beradi. O‘yin
umumilmiy tushuncha bo‘lib, falsafa, pedagogika, psixologiya, tarix nazaryasi
san’atda o‘ziga xos tushuncha, atamalari mavjud. Umuman, ilmiy tilda o‘yin
dramaturgiya, tomoshalar, bayramlar, festivallar, karnavallar, badiiy ijodkorlik
ma’nosida ham ishlatiladi.
Umuman, o‘yin tushunchasi keng ma’noga ega bo‘lib, uni bir qoida bilan ifoda
etish qiyindir. Ko‘pincha bu savolga javob olish uchun “Har bir odam nima uchun
o‘ynaydi?” degan savol qo‘yilgandagina unga kengroq javob olishi mumkin.
Aksariyat pedagoglar o‘yinni bilish qobiliyatlarini faollashtiruvchi vosita deb
qaraydilar. U mahsulot emas, xizmat turi ham emas, lekin insonlar o‘z umrini o‘yin
bilan bog‘laydilar. Nima uchun?
O‘yin pedagogik madaniyat fenomeni bo‘lib kelgan. Inson hayotida u muhim,
hal qiluvchi omil sifatida ilmiy izlanuvchilarni qiziqtirib kelgan. O‘yin insonning
hayotiy muvozanatini saqlashda, uning faolligini oshirish orqali organizmda ishlamay
turgan a’zolarini ishga, harakatga keltirib yuboradi. Shu sababli ham, o‘yin
organizmdagi yaxshi energiyalarni hosil qiladi va tiklaydi. Ya’ni, o‘yin doimiy o‘zlikni
saqlab turuvchi ta’limiy jarayondir. O‘quvchini o‘yinga jalb etish keyingi mehnat va
hayotiy faoliyatga tayyorlovchi vositadir.
Demak, o‘quvchini o‘yindan mahrum etish unga og‘ir jazo sifatida salbiy ta’sir
etib, yomon oqibatlarga sabab bo‘lishiga mumkin.
Quyida o‘yinlarning ko‘rinishlari va klassifikatsiyasiga to‘xtalamiz.
O‘yinlar:
-
yakka-individual, juftli, guruhli, ommaviy o‘yinlar;
-
jismoniy, intellektual musobaqaga aoslangan, ijodkorlikka yo‘naltiruvchi
o‘yinlar, didaktik o‘yinlar, konstruksiyali, kompyuterli o‘yinlar;
-
ijtimoiy o‘yinlar, syujetli, rolli, immitatsiyali o‘yinlar, tashkiliy
kommunikativ o‘yinlar, qiziqarli o‘yinlar va boshqa turda bo‘lishi mumkin.
Yuqoridagi sanab o‘tilgan o‘yinlarning har birining o‘z komponentlari mavjud.
Ular:
-
o‘yinda qatnashuvchilar;
-
o‘yin qoidalari;
-
o‘yinning vaqti;
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
244
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
-
o‘yinning syujeti;
-
o‘yinning rekviziti;
-
o‘yinning yakuni (natijalari, qonun-qoidalariga rioya qilinishi).
Ta’limiy o‘yinlar ta’limning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi.
Ta’limiy o‘yinlar orqali avvalo bolalardagi shaxsiy faollik, mustaqillik, ijodkorlik
tarkib toptiriladi va shakllantirishga e’tiborga qaratiladi. Ta’limiy o‘yin bolalarga
oldilariga qo‘ygan aniq vazifani qo‘lga kiritishga yaqindan yordam beradi. Bunday
o‘yinlar bolaning masalaga ongli tushunib yondashish malakasini oshiradi. Ta’limiy
o‘yinlarni o‘tkazish davomida o‘qituvchi o‘tilayotgan mavzu asosida yondashish
zarurligiga e’tibor qaratishi lozim.
Ta’limiy o‘yinlar o‘quvchilarni tasavvurlarini, qobiliyatlarini, lug‘at boyliklarini
oshishida katta yordam beradi. O‘yin texnologiyalari o‘quvchi faoliyatini faollashtirish
va jadallashtirishga asoslangan. Ular o‘quvchi shaxsidagi ijodiy imkoniyatlarni
ro‘yobga chiqarish va rivojlantirishning amaliy echimlarini aniqlash va amalga
oshirishda katta ahamiyatga ega.
“To‘plam”
– bu o‘yin ma’lum bir mavzu asosida o‘quvchilarning olgan
bilimlarini mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi. O‘yin qatorlar musobaqasi yoki
kichik guruhlarda ishlash shaklida tashkil etiladi. Masalan, “Anatomiya, fiziologiya va
patologiya” fanidan 1-qator “Energiya almashinuvi”, 2-qator “Moddalar almashinuvi”,
3-qatorga “Oqsillar almashinuvi” kabi topshiriqlar beriladi. O‘tilgan mavzular
yuzasidan har bir qator o‘quvchilari bittadan o‘z fikrlarini aytadi va natijada mavzu
bo‘yicha umumiy fikrlar to‘planadi va shu tariqa o‘tilgan mavzular mustahkamlanadi.
“Aql charxi” -
bu o‘yin o‘tilgan mavzularni mustahkamlash jarayonida
qo‘llaniladi. Aytaylik, “Phrasal verbs” mavzusiga oid tarqatmalar orqali guruhlarga
quyidagicha topshiriqlar berish mumkin. Talabalar so‘roqlarga (?) javob yozib
berishlari, ularni tarjima qilishlari va misollar keltirishlari lozim bo’ladi.
Namuna:
L
OOK
?
FOR
?
THROUGH
?
AHEAD
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
245
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Namuna:
Interfaol darslarni tashkil qilishda avvalo guruhni darajasini aniqlash va har bir
o’qituvchi pedagogik mahoratidan ijodkorlik bilan foydalanishi talab etiladi. Ayniqsa
davlatimizning chet tilini o’rganishga qaratilayotgan e’tiborini hisobga olgan holda
yaratilayotgan qator imkoniyatlardan mohrona foydalanib darslani soddalashtirib,
o’yinlar, qiziqarli slaydlar, ko’rgazmali qurollar bilan tashkil qilinsa, darsda
talabalarning faolligi ortadi, zerikishmaydi va darsga qiziqishi ortib boradi.
Demak, o‘yin ta’lim sifati va samaradorligini oshiruvchi, uni harakatga
keltiruvchi kuchdir, o‘yin o‘quvchi-talabaning ichki ehtiyoji bo‘lib, ularda faollikni
oshiradi, ruhiyatni ko‘taradi. O‘yin bolaning muloqotga kirishuvchanligini oshirib,
uning rivojlanishiga olib keladi. Buning oqibatida bola muvaffaqiyat qozonishga
intiladi, uning ziyrak, xushyor bo‘lishga, zavqlanishga o‘rgatadi. U olamni bilish,
o‘rganish harakatida bo‘ladi, intizomli bo‘lish, chaqqonlik, tez fikr yuritishga intiladi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida o‘zligini namoyon qilish uning kundalik yashash tarziga
aylanadi.
Xulosa o’rnida shuni alohida ta’kidlash joizki, bugungi davr talabiga mos
keluvchi pedagog har tomonlama zukko, bilimli, boshqaruvchi va fidoiy bo’lishi lozim.
Zero, yurtimiz kelajagi biz tayyorlayotgan yoshlar qo’lida ekan, biz pedagoglar bunga
ma’suliyat bilan yondashishimiz va bu sharafli kasbga loyiq bo’lishga intilishimiz
lozim.
PUT
?
O
N
?
A
WAY
?
O
FF
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
246
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Adabiyotlar
1.
Pirnazarovna, D. F. (2022). Digital technologies in studying English at
university: traditions and innovations.
EPRA International Journal of
Multidisciplinary Research (IJMR)
,
8
(3), 97-100.
2.
Pirnazarovna, D. F. (2022). WAYS OF FORMING DIGITAL LITERACY IN
THE CONTEXT OF TEACHING ENGLISH.
EPRA International Journal of
Research and Development (IJRD)
,
7
(3), 55-57.
3.
Davronova, F. (2022). PEDAGOGICAL ASPECTS OF DIGITAL
TECHNOLOGIES IN RAPID ACQUISITION OF ENGLISH.
Innovative
Development in Educational Activities
,
1
(2), 44-47.
4.
Davronova, F. (2022). EXPERIMENT-TESTING METHODOLOGY OF ON
RAPID TEACHING OF ENGLISH TO STUDENTS IN THE CONDITONS OF
DIGITAL TECHNOLOGIES.
Innovative Development in Educational
Activities
,
1
(2), 72-76.
5.
Davronova, F. P. (2022). THE USAGE OF ICT TOOLS INTENDED TO
ACQUIRE
KNOWLEDGE
BY
STUDENTS
IN
ENGLISH
CLASSES.
AGROBIOTEXNOLOGIYA VA VETERINARIYA TIBBIYOTI ILMIY
JURNALI
, 1132-1136.
6.
Pirnazarovna, D. F., Baxtiyerovna, N. D., & Pulatovna, B. K. (2022). XORIJIY
TILLARNI TEZKOR O‘QITISHDA QO‘LLANILADIGAN INNOVATSION
TA’LIM METODLARNING AHAMIYATI.
FAN, TA'LIM VA AMALIYOTNING
INTEGRASIYASI
, 81-87.
7.
Davronov P.Z. Yangi pedagogik texnologiyalar - Samarqand – 2008.
