Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
261
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QARAQALPAQ XALÍQ AWÍZEKI QOSÍQLARÍNDA ADAM KONCEPTINIŃ
SÁWLELENIWI
Guljaxan Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti
Tólegenova Munira – Qqaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
XX ásir aqırlarında biziń jámiyetimizde ekonomikalıq, tariyxıy, siyasıy hám
ruwxıy rawajlanıw jolına tústi desek qátelespeymiz. Bul ózgerisler nátiyjesinde til
biliminde jańa baǵdarlar, terminler, sózlik quram rawajlanıp bardı. Búgingi kúnde
antropotsentrik baǵdarda izertlewler alıp barıw zamanagóy til biliminiń tiykarǵı
máseleleriniń
birine
aylandı.
Dúnya
til
biliminiń
lingvopragmatika,
lingvokulturologiya, kognitiv til bilimi, psixolingvistika, neyrolingvistika,
etnolingvistika, diskursiv analiz sıyaqlı baǵdarlarda adam faktorın izertlew obiektiniń
tiykarın quraydı. Bul tarawlardıń júzege keliwi ilimde adamdı jáne de tereńirek, hár
tárepleme úyreniw bolıp esaplanadı.
Til bilimi tarawlarında birqansha rawajlanıwlar boldı desek qátelespeymiz.
Mısalı, koncept atamasınıń lingvistikaǵa kirip keliwi kóplegen isertleniwlerge sebep
boldı. Koncept túsiniginiń til biliminde kóbirek qollanıwǵa hám lingvistikalıq
birliklerdiń koncept sıpatında izertleniwi kóplegen izertlewshiler tárepinen birqansha
ilimiy izertlew isleri ámelge asırılıp kiyatır.
«Koncept» ataması júdá abstrakt túsinik bolıp, onıń tiykarındaǵı «mental
struktura» anıq materiallıq kóriniske iye bolmastan, al aqıl-sanalıq procesinde payda
bolatuǵın sanadaǵı dúzilme ekenligini menen baylanıslı. Onıń ústine «koncept»
ataması túsinik, máni, mazmun sıyaqlı basqa mental qubılıslar menen qatar turadı.
Olardıń óz ara qatnasın anıqlaw, ayırmashılıq belgilerin ajıratıw mashqalası da payda
boldı. «Koncept» ataması latın tilindegi concipere (toplaw, oylanıp qalıw, baslap
jiberiw) sózinen alınǵan. Bul sóz francuz tilinen inglis tiline «túsiniw» kórinisinde
ózlestirilgen. Negizinde conseptus sóziniń terminge aylanıwı filosofiyada
konceptualizm baǵdarınıń payda bolıwı menen baylanıslı [1;84].
Biz bul maqalada kocepttiń til bilimine qatnasın úyrengenimizde olardıń hár túrli
mánilik ózgesheligin qaraqalpaq xalıq awızeki qosıqlarında kórip shıǵamız. Adam
konceptiniń qaraqalpaq xalıq awızeki qosıqlarında sáwleleniwiniń ózine tán
qásiyetleriniń úyreniwge qaratılǵan. Adam konceptosferasınıń tematikalıq toparlarına
kiriwshi tuwısqanlıq konceptlerge tómendegi túrlerdi keltiriwge boladı:
Anaw turǵan
qaynaǵań, Hár nárseni oylaǵan, Anaw turǵan qaynisi, Qaynisi degen qay kisi, Anaw
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
262
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
turǵan biykeshi, Anaw turǵan eneńiz, Eneńizge bir sálem, jigitlerdiń tóresi, Qayın
atańa bir sálem, qız baladay ádepli, Kúyew jigitke bir sálem
[2;34-39].
Joqarıda keltirilgen mısallardaǵı (qaynaǵa, qayni, biykesh, ene, qayın ata, kúyew
jigit) konceptler kúndelikli turmısımızda aytılıp júrgen tuwısqanlıq atamaları
esaplanadı.
Jáne de maqalamızda adam obrazınıń filosofiyalıq antropologiyalıq,
psixologiyalıq, lingvistikalıq, lingvomádeniy hám kognitiv lingvistikalıq pánlerde
integral kóz qarastan jantasıw tiykarında izertlew ámellerin alıp barıw nátiyjesinde
insan konceptiniń payda etiwshi til birlikleriniń analiz etiliwi kózde tutılǵan. Kognitiv
lingvistikanıń tiykarǵı wazıypası insan ańında bolıp ótetuǵın mental proceslerin sóz
háreketi menen baylanıslı halda úyreniw, onıń analiz obiekti bolsa bul bilim alıw, onı
ámelde qollanıw hám jetkerip beriw quralı hám de sonıń menen birge, onı payda
etiwshi birlik bolǵan til sisteması bolıp esaplanadı .Koncept - mental qurılma
esaplanıp, ol hár túrli quramdaǵı hám kórinistegi bilimler kvantı yamasa ulıwmalasıwı
esaplanadı. Konceptler insan ańında payda bolatuǵın túrli kategoriyalardıń tiykarın
payda etedi, olar ushın tiykarǵı bólim xızmetinde keledi. Al, konceptosfera - kóp
qatlamlı túsinik (koncept) bolıp, ol individual hám milliy konceptosferalarǵa bólinip
úyreniledi Bul izertlewimizde xalıq awızeki qosıqlarında toplanǵan adam
konceptosferasınıń sistemalı belgileri anıqlanadı hám qaraqalpaq xalıq qosıqları analiz
sıpatında ámelge asırıladı. Xalıq awızeki qosıqlarındaǵı tiykarǵı sózlerde anıqlaw
tiykarında olardıń maydan strukturasın hám tiykarǵı konceptlerdi payda etiwshi
maydan orayın anıqlaw hám de bul arqalı konceptosferanı payda etiwshi birliklerin
kategoriyalastırıw principlerin belgilew múmkin [3;124].
Kategoriyalastırıw qubılısınıń principine tiykarlana otırıp, adam konceptosferası
sistemasına kiriwshi intellekt, temperament sıyaqlı mazmundaǵı qosıqlar tańlap alındı.
Intellektual qásiyet: Adamzattıń aqmaǵı, Úyine qonaq qondırmas, Adamzattıń
aqmaǵı, Shaqırǵan jerge darımas, Aqılsız, aqmaq adamǵa, Altın sózdiń parqı az,
Aqıllıǵa sóz aytsań, Kóp keshikpey pitedi, Aqmaqqa aytqan sózleriń, Suw túbine
ketedi.
Bul
joqarıda keltirilgen qatarlarda insanǵa tán bolǵan xarakterler tuwrıdan - tuwrı
ashıp berilgen. Bul termeler quramında aqıllılıq haqqında aytılǵanda, onıń qarama -
qarsı tárepi aqılsız, aqmaqlıq sıyaqlı antonimlik sózler keltirilgen. Adamnıń bunday
xarakteristikası sóz birlikler járdeminde ashıp berilgen hám bunda xalıq awızeki
qosıqlarında insanıylıq xarakter mánisi beriledi.
Temperament:
"Temperament - adamdaǵı individual psixikalıq sezimler,
emocional jaǵdaylar, sezimler kúshi, minez - qulqlardıń táriypleniwi esaplanadı".
Kir
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 5
263
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
degende jaman qızlar kire almas, Essiz jigit xor boldı, Jaman qatınnıń qolında,
Jaman erge mal pitse, Jaqınların saǵınbas, Biyjay jerde shaqırsań, Janashır adam
jata almas, Jaman qızdıń belgisi, Etek jeńin kúydirer.
Joqarıda keltirilgen mısallarda insan xarakterindegi temperamentti táriyplew
tiykarınan
jaqsı, jaman , janashır, essiz
sóz birlikleri járdeminde ámelge asırılǵan
hám insan temperamentin belgilep bergen.Berilgen bul táriyplerdiń járdeminde
keltirilgen xalıq awızeki qosıqlarınıń adam xarakterindegi psixologiyalıq hám
emocionallıq jaǵdaylardı bildiriwshi túsinikler menen keltirilgen.
Juwmaqlap aytqanda, sońǵı dáwirde til biliminde adamdı jáne de tereńirek biliw,
onın tábiyatıniń sırtqı kórinisi hám ishki dúnyasın hár tárepleme úyreniw wazıypa etip
alındı desek, qátelespeymiz. Sebebi, zatlar dúnyasına óz qatnasın bildire alatuǵın
konkret adamdı hár tárepleme izertlew, úyreniw áhmiyetli máselelerdiń birine
aylanǵanı sózsiz. Solay etip, biz bul maqalamızda qaraqalpaq xalıq awızeki
qosıqlarında adam konceptiniń ishki hám sırtqı táreplerin úyreniwde tek ǵana bir
tárepten alıp úyrendik. Endigi ilimiy jumıslarımızda adam konseptin hár tárepleme, ele
de keń baǵdarda úyreniwge, izertlewge háreket etemiz.
Paydalanǵan ádebiyatlar:
1.
Sh. Abdinazimov hám X.Tolıbaev , Lingvokulturologiya. Oqıw qollanba.
Nókis. Qaraqalpaqstan baspası 2020;
2.
Qaraqalpaq folklorı V tom - Xalıq qosıqları. Nókis. Qaraqalpaqstan baspası
1980;
3.
G. K. Qdırbaeva Adam konceptosferası birlikleriniń qaraqalpaq naqıl
maqallarında sáwleleniwi. QMU Xabarshısı. Nókis 2015;
4.
Qaraqalpaq folklorı 88-100 tomlar. Nókis. Ilim baspası 2015
