Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 6
5
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
QARAQALPAQ TILINDE ALǴÍS HÁM ǴARǴÍS SÓZLERDEGI
FRAZEOLOGIZMLERDIŃ SEMANTIKALÍQ BIRIGIWSHILIGI BOYÍNSHA
TÚRLERI
G.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti
Gawhar Abatova –Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
Annotaciya:
Túrkiy tilleri, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de sózlik quramda
ayrıqsha topar bolıp tanılatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerine oǵada bay.
Bul
maqalada alǵıs hám ǵarǵıs sózlerdegi frazeologizmlerdiń semantikalıq birigiwshiligi
boyınsha túrleri haqqında sóz etiledi. Frazeologiyalıq ótlesiw, frazeologiyalıq birlik,
frazeologiyalıq dizbeklerdiń qollanılıwına ilimiy analiz islengen.
Tayanısh
sózler:
leksika,
frazeologizmler,
frazeologiyalıq
ótlesiw,
frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek.
Tilde tayar túrde ushırasatuǵın birliklerden esaplanǵan frazeologizmler ilimde keń
túrde úyrenilgen. Aytılajaq oy-pikirimizdi tolıq, ıqsham etip, ózine tán mánilik
boyawlar menen jetkerip beriwde frazeologizmler ayrıqsha xızmet atqaradı. Ásirese,
olar folklor tilinde ózine tán ózgesheliklerge iye bolıp keledi. Prof. Sh.Abdinazimov
folklorlıq shıǵarmalardıń tilin úyreniw máselesi haqqında bılay dep jazadı:
«Lingvofolkloristika» termini arqalı til biliminiń jańa tarawı túsinilip, onıń izertlew
obyekti folklorlıq tekstler bolıp tabıladı. Onıń tiykarǵı lingvistikalıq wazıypası–
folklordıń tilin kompleksli úyreniw esaplanadı» [1.4]. Sonlıqtan, kóp ásirlerden berli
xalqımızdıń bay mádeniy baylıqlarınan biri bolıp kiyatırǵan alǵıs hám ǵarǵıs sózlerdiń
quramındaǵı frazeologizmlerdi úyreniw áhmiyetli másele dep oylaymız.
E.Berdimuratov frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq birigiwshiligi
boyınsha frazeologiyalıq ótlesiw, frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek hám
frazeologiyalıq sózler dep tórt toparǵa bóledi. Naqıl-maqallardı bolsa grammatikalıq
jaqtan bekkem túrde baylanısıwı, leksikalıq jaqtan birligi, ajıralmaslıǵı boyınsha,
tilimizde tayar túrde ushırasıwına qaray frazeologiyalıq sózler toparına kirgizedi
[2.138]. J.Eshbaevtıń klassifikaciyasına tiykar frazeologiyalıq sóz dizbekleri
frazeologiyalıq ótlesiw, frazeologiyalıq birlik, frazeologiyalıq dizbek sıyaqlı úsh
toparǵa bólip kórsetiledi [3.8]. Bul máselede izertlewshiler arasında hár qıylı pikirler
júzege kelgen hám ele de tereńirek úyreniwdi talap etpekte. Ayırımlar naqıl-maqallardı
frazeologiyalıq sózler toparına kirgizse, bazılar olardı frazeologizmlerden bólek birlik
sıpatında qaraydı. Biz bul jumısımızda frazeologiyalıq sóz dizbeklerin úsh toparǵa
bólip úyreniwdi maqul kórdik.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 6
6
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
-
Frazeologiyalıq ótlesiwler
–bular frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń ishindegi
ayrıqsha bir toparın quraydı. Olar heshqanday bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın,
quramındaģı komponentleri óziniń tiykarģı leksikalıq mánisin joyıltıp jibergen sóz
dizbekleri. Sonlıqtan da, frazeologiyalıq sóz dizbegi ańlatatuǵın máni jeke
komponentleriniń mánisine heshqanday ǵárezli emes. Al, kerisinshe, frazeologiyalıq
ótlesiwler ekinshi hám pútkilley awısıp ketken mánige iye boladı [2.138]. Mısalı: Alla
jarılqasın, Árwaqlar qollasın, Tikeniń sırtqa shıǵıp,
Eki janıń bir qalsın (535).
Jaqsılardıń jolın bersin, Jeti pir kelip qolın bersin (534). Alla beriwin jazbasın, Abıray
berip, aman saqlap, El-xalıq óssin, ónsin, Ilayım,
tórt kóz túwel bolsın (531). Qalpaǵıń
jasıl bolsın, Muradıń hasıl bolsın (538). Asıǵıń alshı tússin (545).
Bul keltirilgen mısallar alǵıs sózlerdegi qollanılǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleri
bolıp, jaqsı niyet etiw, alǵıs aytıw sıyaqlı unamlı mánilerdi bildirip kelgen. Mısalı:
tikeni sırtqa shıǵıw-bosanıw, jeti pir kelip qol beriw-isi júrisiw, tórt kózi túwel bolıw-
hámme keliw, qalpaǵı jasıl bolıw-oylaǵanınday bolıw, asıǵı alshı túsiw-áwmeti keliw
mánilerin bildiredi.
Ǵarǵıs sózlerde ushırasatuģın frazeologiyalıq ótlesiwler: Súyegiń sipse bolǵır!
(546). Basıńa iyt terisi qaplanǵır! (547). Qazanıń suwǵa ketkir! (548). Awzıńnan shıǵıp,
Jaǵańa jabısqır! (548). Quyrıǵıń jer iyiskemegir! (548). Kózińe kók shıbın úymelegir!
(548). Qabırǵań sótilgir! (550). Iyt súyegińdi ǵayzaǵır! (547). Murnıńnan suw aqqır!
(553). Tas bolıp, topıraq jegir! (547).
Bul mısallarda súyegi sipse bolıw-qor bolıw, basına iyt terisi qaplanıw, qazanı
suwǵa ketiw-isi júrispew, awzınan shıǵıp, jaǵasına jabısıw-aldına keliw, quyrıǵı jer
iyiskemew-otıra almaw, kózine kók shıbın úymelew-óliw, qabırǵası sótiliw-qıynalıw,
iyt súyegin ǵayzaw-ólim tilew, murnınan suw aǵıw-albıraqlaw mánilerinde kelgen.
Yaǵnıy, ǵarǵaw, ólim tilew sıyaqlı unamsız jaǵdaylardı ańlatadı.
Frazeologiyalıq ótlesiwler mánilik jaqtan ótkirlikke, obrazlılıqqa iye boladı.
Komponentleriniń quramındaǵı sózler bir-biri menen heshqanday mánilik baylanısqa
túspeydi. Mısalı: basına iyt terisi qaplanıw degen frazeologiyalıq ótlesiwin alıp
qarayıq. Bul sóz dizbegi bas, iyt, teri, qaplanıw sıyaqlı tórt sózden quralǵan. Al,
ańlatatuǵın mánisiniń bul sózler menen heshqanday baylanısı sezilmeydi. Kerisinshe,
basqa bir isi júrispew mánisin bildirip keledi.
V.V.Vinogradov ajıralmaslıq, pútin mániniń heshqanday ondaǵı komponentlerden
kelip turmawı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń tiykarǵı belgileri bolatuǵınlıǵın kórsetedi
[5.123].
2.
Frazeologiyalıq birlikler
–bul frazeologiyalıq ótlesiwlerge qaraǵanda biraz
jumsarǵan sóz dizbekleri. Eger frazeologiyalıq ótlesiwdi quraytuǵın komponentlerdiń
mánileri pútin sóz dizbegi ańlatatuǵın mániden birotala alıs, heshqanday
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 6
7
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
jaqınlaspaytuǵın bolsa, frazeologiyalıq birliklerde ayırım komponentler ulıwma pútin
mánige jaqın keledi. Yaǵnıy, bóliwge bolmaytuǵın, semantikalıq jaqtan tutas,
quramındaǵı komponentlerdiń jeke mánileri jıynalıp barıp pútin bir ekinshi mánini
payda etetuǵın sóz dizbekleri qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq birlikler dep ataladı
[2.140].
Alǵıs sózlerdegi frazeologiyalıq dizbeklerge mısallardı kórip shıǵayıq. Mısalı:
Jan-jaqtan qoldı bersin, Jortqanda joldı bersin, Allataala shın jarılqap, Aytqanımnıń bári
kelsin (531). Isiń Allaǵa jaqsın, Esigiń qublaǵa baqsın (532). Joqarı bolsın juldızıń,
Jaydarı bolsın ul-qızıń (533). Qudayım aǵınan duwa bersin, Jamannıń jaǵın buwa
bersin (534). Alla bersin, bersin, Aytqanımız kelsin, Jılımız qutlı bolsın, Bále-máter
jerge ensin (541). Jaratqan aǵarǵannan ayırmasın, Jaymaqtıń tórt mushı jıyılmasın
(542). Is kóbeysin, Nesiybeń suwday tassın (544). Oshaǵıńnıń otı sónbesin! (545).
Bul mısallardaǵı jan-jaqtan qol beriw-járdem beriw, juldızı joqarı bolıw-isi
júrisiw, bále-máter jerge eniw-jamanlıq joq bolıw, nesiybesi suwday tasıw-nesiybeli
bolıw, oshaǵınıń otı sónbew-uzaq jas tilew sóz dizbekleriniń mánileri awısıp, ekinshi
bir mánini payda etip otır.
Ǵarǵıs sózlerde ushırasatuǵın frazeologiyalıq birlikler: Tırnaqqa zar bolǵır! (547).
Kúliń kókke suwırılǵır! (547). Jeti atańnıń janı qıynalǵır! (546). Tastıń tamırın jegir!
(547). Qolıń artqa qayırılǵır! (548). Qızǵanǵanıń qızıl iytke jem bolǵır! (552). Ókpeń
awzıńa tıǵılǵır! (550). Til-jaǵıń baylanǵır! (550). Súyegiń hár jerde qalǵay! (551).
Betiń kúye bolǵır! (548). Taqanı tawsılģır! (551).
Tırnaqqa zar bolıw-perzentsizlik, jeti atasınıń janı qıynalıw-azap shegiw, qolı
artına qayırılıw-ilajsız qalıw, qızǵanǵanı qızıl iytke jem bolıw-buyırmaw, til-jaǵı
baylanıw-sóyley almaw, kúli kókke suwırılıw, ókpesi awzına tıǵılıw, súyegi hár jerde
qalıw sóz dizbekleri ólim tilew mánisin ańlatıp kelgen.
Frazeologiyalıq birliklerde ayırım sózler pútin mánige jaqın keledi. Mısalı, qolı
artına qayrılıw-ilajsız qalıw mánisin bildiredi. Adamlar ne islerin bilmey, sharasız
qalǵan waqtında qolın artına qawsırıp, oylanıp júredi. Usıǵan baylanıslı qolı artına
qayırılıw sóz dizbegi payda bolǵan.
3.
Frazeologiyalıq dizbekler
–bul quramındaǵı komponetleriniń jeke mánileri
júdá anıq, ulıwma mánige tikkeley baylanıslı, solay da turaqlı sıpatqa iye sóz dizbekleri
[2.143].
Frazeologiyalıq dizbekler frazeologiyalıq ótlesiwlerge hám frazeologiyalıq
birliklerge qaraǵanda tilimizde jiyirek ushırasadı hám kúndelikli turmısımızda keń
túrde qollanıla beredi. Mısalı: Alǵa órlesin talabıń, Jaqın bolsın alısıń (535). Kóylegi
zer bolsın, Minezi keń bolsın (537). Jasıńa jas qosılsın, Asıńa as qosılsın, Arıstay jigit
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 6
8
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
bolıp, Basıńa bas qosılsın, Ámin, Allahu ákbar! (538). Qolıń ashıq bolsın, Dushpanıń
qashıq bolsın (540). Atıń shıǵa shapsın (545).
Keltirilgen mısallardaǵı talabı alǵa órlew-talabı júrisiw, minezi keń bolıw-
hàmmege jaqsı múnásibette bolıw, basına bas qosılıw-úyleniw, qolı ashıq-saqıy, atı
shıǵa shabıw-isi kelisiw sóz dizbekleri alǵıs aytıw, maqtaw mánilerin bildirip kelgen
frazeologiyalıq dizbekler esaplanadı. Al, ǵarǵıs sózlerdegi frazeologiyalıq birliklerge
tómendegilerdi kirgiziwimiz múmkin: Qarań batqır! (548). Ókpeń óshkir! (550).
Tósekke jabısıp qalǵır! (551). Úmitiń pushqa shıqqır! (552). Joq bolǵır! (546). Quw
basıń qalǵır! (546). Názeriń nárestege túspegir! (546). Tesik tıyınsız qalǵır! (549).
Bul mısallardaǵı qarası batıw, ókpesi óshiw, joq bolıw sóz dizbekleri óliw
mánisin, tósekke jabısıp qalıw-ornınan tura almaw, úmiti pushqa shıǵıw-oylaǵanınday
bolmaw, quw bası qalıw-jalǵız qalıw, názeri nárestege túspew-perzentsiz qalıw
mánilerin bildirip kelgen.
Juwmaqlap aytqanda, alǵıs hám ǵarǵıs sózlerde ushırasatuǵın frazeologizmler
pikirdi obrazlı hám ótkir etip jetkerip beriwde ayrıqsha xızmet atqaradı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1. Abdinazimov Sh. Lingvofolkloristika.–Tashkent, «Sano standart». 2018.
2. Есемуратов Б. Хəзирги қарақалпақ тили. Лексикология. –Нөкис, «Билим»
.1994.
3. Ешбаев Ж. Қарақалпақ тилиниӊ қыскаша фразеологиялық сөзлиги. –Нөкис,
«Каракалпакстан» .1985.
4. Қарақалпақ фольклоры. Т. 77-87. –Нөкис, «Илим» . 2015.
5. В.В.Виноградов. Русский язик, Учпедгиз. –М, 1947.
6. Юсупова Б. Қарақалпақ тилиниӊ фразеологиясы хам оны изертлеудиӊ гейпара
мəселелери (илимий макалалар топламы). –Ташкент, «Тафаккур авлоди». 2020.
7. Пахратдинов Қ, Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиндеги фразеологизмлер. –
Нөкис, «Билим». 2012.
8. Фразеологизмлер қурамында «ақ» ҳəм «қара» реӊ семантикасыныӊ қолланылыўы
КА Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No ‘kis 1, 55-57
9. Қарақалпақ фольклорындағы мал шарўашылығы лексикасы А Гулжахан Эл аралык
Алтай элдери симпозиуму VIII. Абстракттар, 2019
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 1, Issue 6
9
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
10. Стилистическое использование соматических фразеологизмов в поэзии И.
Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Вестник Челябинского
государственного университета, 15-19, 2018
11. Түркий тиллеринде фразеологизмлердиң изертлениўи.«
А Гулжахан Ижтимоий-
гуманитар фанларнинг долзарб масалалари: ривожланиш истиқболлари, 2018
12.
Айназарова, Г., & Алламбергенова , Г. (2016). АДЪЕКТИВЛИК
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕР ҚУРАМЫНДА КЕЛБЕТЛИКЛЕРДИҢ ЖУМСАЛЫЎЫ
. ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО
ГОСУДАРСТВЕННОГО
УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА, 32(3), 131–133. извлечено от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/839
13. Алламбергенова, Г. (2017). И.ЮСУПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА АДЪЕКТИВ
ФРАЗЕОЛОГИЗМЛЕРДИҢ СТИЛЬЛИК ҚОЛЛАНЫЛЫЎЫ . ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
35(2),
153–155.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/1008
14. И. Юсупов шығармаларында фразеологизмлер менен психологиялық халаттың
берилиўи. Ilim ha’m ja’miyet А Гулжахан No’kis 1, 16-17, 2017
15. Алламбергенова , Г. (2016). ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗ ДИЗБЕКЛЕРИНДЕГИ
СИНОНИМИЯ
(И.Юсупов
шығармалары
мысалында).
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ
БЕРДАХА,
33(4),
119–122.
извлечено
от
https://science.karsu.uz/index.php/science/article/view/905
16. Фразеологиялық сөз дизбеклериниң көркемлеў қураллары хызметинде
қолланылыўы А Гулжахан Актуальные вызовы современный науки. VI
Международная научная конференция, 2016
17. Юсупов асарларида синоним фразеологизмларнинг услубий қўлланилиши АИ
Гулжахан Ilm sarchashmalari. Urganch 6, 71-75
18. Фраземалардың узуал стильлик функцияларда қолланылыўы Мумтоз адабиёт ва
жамиятни маънавий янгилаш масалалари» А Гулжахан Халқаро илмий, 2017
19. Выражение психологических состояний посредством фразеологизмов в
произведениях И. Юсупова Гулжахан Айтбаевна Алламбергенова Российская
тюркология, 58-64, 2018
20. Юсупов поэзиясында соматикалық фразеологизмлердиң стильлик қолланыўы АИ
Гулжахан Ilim ha’m ja’miyet. No’kis
