Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-2
358
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
YAlPI HUDUDIY MAHSULOT HAJMINI TREND MODELLARI
YORDAMIDA
PROGNOZLASHTIRISH
Odillov Abrorbek Qurbonnazar o’g’li
TISU 2-kurs talabasi
Annotatsiya :Maqolada Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulotining
hajmini modelashtirish masalalari bayon etilgan
Kalit so’zlar
: Trend, moddellari, eksponentsial, chiziqli, parabola, darajali,
logarifmlik.
Ushbu raqamlar 2010-2024-yillar oralig‘ida yalpi hududiy mahsulot (YHM)
hajmining o‘sish tendensiyasini aks ettiradi. 2010-yilda 3 394,7 mlrd so‘mni tashkil
qilgan YHM, 2024-yilga kelib 54 354,1 mlrd so‘mga yetgan. Bu degani, ushbu davr
mobaynida iqtisodiyot barqaror o‘sib borgan. Ayniqsa, 2016-yildan keyin o‘sish sur'ati
tezlashib, 2016-2024-yillar oralig‘ida YHM qariyb 3,3 baravar oshgan. Bu iqtisodiy
islohotlar, investitsiyalar hajmining oshishi va ishlab chiqarish quvvatlarining
kengayishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Yillik o‘sish sur’atlarini tahlil qilsak, dastlabki yillarda nisbatan past bo‘lgan
o‘sish, keyinchalik jadalroq tus olgan. 2010-2015-yillarda YHM yiliga o‘rtacha 1 500-
2 000 mlrd so‘mga oshgan bo‘lsa, 2016-yildan keyin bu ko‘rsatkich ancha yuqori
darajaga chiqib, ayrim yillarda 6 000-7 000 mlrd so‘mgacha yetgan. Bunday dinamik
o‘sish iqtisodiy faoliyatning diversifikatsiyalanganini va yalpi hududiy mahsulot
tarkibida sanoat, xizmatlar hamda qishloq xo‘jaligi sohalarining ahamiyati oshganini
ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, inflyatsiya va valyuta kursi o‘zgarishlari ham
YHM nominal hajmining ortishiga ta’sir qilgan bo‘lish ehtimolda holi emas.
1-rasm 2010-2024-yillar uchun Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulot hajmini
(mlrd so’m)
3 394,7
5 217,1
6 436,4
7 436,4
9 213,2
11 114,4
12 179,6
16 354,4
21 229,4
25 473,1
27 571,6
33 591,1
39 201,8
46 999,2
54 354,1
0,0
10 000,0
20 000,0
30 000,0
40 000,0
50 000,0
60 000,0
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Ряд1
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-2
359
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
1. Trend modellaridan foydalangan holda yalpi hududiy mahsulot (YHM) hajmini
modellashtirish iqtisodiy o‘sishning uzoq muddatli tendensiyalarini aniqlash va
prognoz qilishga yordam beradi.
2. Linear, eksponensial yoki logistika modellar orqali YHM dinamikasini tahlil qilish
kelajakdagi rivojlanish trayektoriyasini baholash va investitsiya strategiyalarini
shakllantirishga imkon yaratadi.
3. Modellashtirish natijalari asosida iqtisodiy siyosatning samaradorligini oshirish,
resurslarni optimal taqsimlash va hududiy iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash
mumkin.
Vaqtli qatorni prognozlash uchun trend modelidan foydalanildi bunda quyidagi
natijaga erishildi.
1-jadval
Model turlari
T /r
Model
Tenglamasi
Determinatsiya
koeffitsiyenti
1
Eksponentsial
𝑦
= 7E-163e
0,1899t
R² = 0,9913
2
Chiziqli
𝑦 = 3459,6𝑡 − 7𝐸 + 06
R² = 0,9229
3
Logarifimli
𝑦 = 7𝐸 + 06𝑙𝑛(𝑥) − 5𝐸 +
07
R² = 0,9224
4
Darajali
𝑦 = 0𝑡
383,04
R² = 0,9915
5
Polinom
𝑦 = 254,21𝑡2 − 1𝐸 + 06𝑡
+ 1𝐸 + 09
R² = 0,9964
1-jadvalda
determinatsiya koeffitsiyenti Polinom modelda eng katta demak u eng
sifatli model .Uning chizmasi quyidagicha keltirilgan
2-rasm 2010-2024-yillar uchun Surxondaryo viloyati yalpi hududiy mahsulot
hajmini (mlrd so’m)
Ряд1
; 54 354,1
y = 254,21x
2
- 1E+06x + 1E+09
R² = 0,9964
-10 000,0
0,0
10 000,0
20 000,0
30 000,0
40 000,0
50 000,0
60 000,0
70 000,0
2008
2010
2012
2014
2016
2018
2020
2022
2024
2026
Н
аз
ва
н
и
е
ос
и
Acumen:
International Journal of Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024, VOLUME-2, ISSUE-2
360
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
Xulosa qilib 2010-2024-yillar uchun Surxondaryo viloyati yalpi hududiy
mahsulot hajmi uchun mos model Polinom trend modeli hisoblanadi.Uning
determinatsiya koeffitsiyenti R² = 0,9964.Ushbu modeldan foydalanib prognoz
qiymatlar ishlab chiqish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.F.T.Alimardanova.B.E.Turayev.Trend modelari yordamida sanoat ishlab chiqarish
hajmini modelashtirish //Журнал <<образование и наука в ХХI веке>>.
№45-4 (декабрь,2023)
2.www.surxonstat.uz-Surxandaryo viloyati statistika boshqarmasi sayti
