Maktabgacha yoshdagi bolalarni asosiy harakatlarga o‘rgatish uslubiyati

23
12
Поделиться
Нуриддинова M., Бобомуродов A., Кенжаева N., & Хурсанова R. (2022). Maktabgacha yoshdagi bolalarni asosiy harakatlarga o‘rgatish uslubiyati. in Library, 22(2), 373–384. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/14022
М Нуриддинова, Узбекский государственный университет физического воспитания и спорта

преподаватель

А Бобомуродов, Узбекский государственный университет физического воспитания и спорта

преподаватель

Н Кенжаева, Узбекский государственный университет физики и спорта

преподаватель

Р Хурсанова, Узбекский государственный университет физического воспитания и спорта

преподаватель

0
Цитаты
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar bilan asosiy harakatlarni tashkil qilish boyicha ma‘lumotlar keltirilgan.


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 373 E-mail: carjisor@carjis.org

MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNI ASOSIY

HARAKATLARGA O‘RGATISH USLUBIYATI

M. Nuriddinova

O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya

va sport universiteti,

o‗qituvchi

si

E-mail:

nuriddinova.muyassar83@mail.ru

A.

Bobomurodov

O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya

va sport universiteti,

o‗qituvchi

si

H. Kenjayeva

O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya

va sport universiteti,

o‗qituvchi

si

R. Xursanova

O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya

va sport universiteti,

o‗qituvchi

si

ANNOTATSIYA

Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar bilan asosiy harakatlarni

tashkil qilish bo‗yicha ma‘lumotlar keltirilgan.

Kalit so‘zlar:

jismoniy faoliyat, asosiy harakat turi, ertalabki badantarbiya,

o‗yin

,

mashg‗ulot

, chiniqtirish, saflanish, gimnastika.


KIRISH

Maktabgacha yoshdagi bolalarda eng asosiy va hayotiy zarur harakatlar:

piyoda yurish, yugurish, sakrash, osilish, tortilish, uloqtirish, muvozanat saqlash va
shu kabilar bolaning har tomonlama rivojlanishida asosiy manba hisoblanadi.

Harakatlarning asosiylariga bolalarni o‗rgatishda murabbiy ta‘lim berish barobarida
tarbiyaviy hamda sog‗lomlashtiruvchi vazifalarni ham yechadi. Xususan, jismoniy

mashqlardan: tezkorlik, chaqqonlik, egiluvchanlik, mushaklarni puxtalash bilan birga,
yurak-qon tomir, nafas olish va asab tizimlarini ham mustahkamlaydi. Olti-yetti

yoshli bolalarning fiziologik, psixologik jihatdan o‗qishga, maktabga tayyorgarligi
darajasi asosiy harakatlarga va harakat tajribasiga bog‗liq bo‗ladi.


ADABIYOTLAR TAXLILI VA METODOLOGIYA

Tadqiqotning maqsadi maktabgacha yoshdagi bolalarni asosiy harakat turlariga

o‗rgatish jarayonini tahlil qilishdan iborat.


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 374 E-mail: carjisor@carjis.org

Tadqiqotning

vazifasi

maktabgacha

yoshdagi

bolalarni

jismoniy

rivojlantirishda asosiy

harakat turlariga o‗rgatish

jarayonini metodologik asosini

yoritishdan iborat.

Tadqiqotning uslublari: ilmiy-

metodik manbalarni o‗rganish, tahlil qilish,

kuzatuv, analiz va sintez.

Tadqiqotning muhokamasi. Davlat talablari (Standart)ning

Jismoniy

rivojlanish va sog„lom turmush tarz

ining shakllanishi

bo‗limining birinchi

yo‗nalishida bolaning jismoniy faolligini oshirish,

yirik motorika, mayda motorika,

sensomotorikani rivojlantirib, madaniy-

gigienik ko‗nikmalarni shakllantirib borish

nazarda tutiladi.

1-jadval

Ilk

yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan talablar

JISMONIY RIVOJLANISH VA SOG‘LOM TURMUSH TARZINI

SHAKLLANISHI

Kichik soha: Yirik motorika

Talab: Bola o‘z tanasi va uning a’zolarini boshqaradi, maqsadli to‘g‘ri

harakatlanadi

0-1 yosh

1-2 yosh

2-3 yosh

KUTILAYOTGAN NATIJALAR

boshi

va

ko‗kragini

ko‗taradi;

orqasidan

qorniga

va

qayta o‗giriladi;

yordamsiz o‗tiradi;

oyoqlarini izlaydi va to‘ib,

og‗ziga tortadi;

turli

yo‗nalishlarda

emaklaydi;

to‗rt

oyoqlab

harakatlanadi;

tirgakka suyangan holda

oyoqda turadi;

kattalar

yordamida

va

yordamisiz oyoqda turadi ;

yura boshlaydi ;

kichik to‗siqlar ustidan

xatlab o‗tadi.

kattalar yordamisiz

turli

yo‗nalishlarda

yuradi;

tizzasiga o‗tiradi;

yuguradi;
engashib

o‗yinchoqlarni oladi;

zina‘oyadan

yuqoriga

qadama-

qadam ko‗tariladi.

bir

oyoqda

turib

muvozanatni saqlaydi;

mustaqil zina‘oyadan

ko‗tariladi va tushadi;

te‘alikdan

sirg‗anib

tushadi;

ikki oyoqlab bir joyda

sakraydi,

oldinga

siljib

sakraydi;

kichik to‗siqlar ustidan

sakrab o‗tadi;

yo‘iq eshikni ochadi,

eshikdan kiradi va chiqadi;

uch oyoqli velosipedda

uchadi.

BOLANI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA FAOLIYAT

bolani sevimli o‗yinchog‗i

yaqiniga emaklab kelishini

rag‗batlantirish;

bolaga

tortish,

cho‗zish,

ko‗tarish

imkonini

beruvchi

bolaning

harakat

tajribasini turli xil jismoniy
mashqlar bilan boyitish;


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 375 E-mail: carjisor@carjis.org

bola o‗tirgan holatdan

yotgan holatga tushishi va

ko‗tarila olishi uchun yumshoq
joyni ta‘minlash;

bolani qorindan orqasiga

aylanishiga

va

qorniga

o‗girilishiga rag‗batlantirish;

―men tomon emakla‖,

―o‗tir‖ ko‗rsatmalari orqali

bola

bilan

hamkorlikda

o‗yinlar tashkil qilish;

bola xatlab o‗ta olishi

uchun uni ―‗ast predmetlar‖
bilan ta‘

minlash;

vazifani

murakkablashtirish maqsadida
predmetlar sonini (masalan,
kubiklarni)
asta-

sekin ko‘paytirib borish;

bola

qiziqayotgan

predmetiga

emaklab

yoki

xatlab

etishishi

uchun

imkoniyat yaratish.

predmetlarni

taklif

qilish;

bola bilan qo‗l va

oyoqlarni
harakatlantirib

va

xirgoyi qilib o‗ynash;

bola

erkin

harakatlanishi

uchun

xavfsiz va mustahkam
muhit yaratish;

bolaga

aravacha,

otchalar, kubiklar, yirik

o‗yinchoq mashinalar
bilan

o‗ynashni

o‗rgat

ish;

bola bilan to‗g‗ri

yo‗nalishda

yurish,

yugurish,

emaklash,

predmetlarni otish/ilib
olish

imkoniyatini

beradigan

o‗yinlar

o‗ynash;

ertalabki

badantarbiyani

ochiq

havoda
tashkillashtirish.

bola bilan yo‗nalishini

to‘ishi va bo‗sh joyda

harakatlanishi

uchun

harakatli o‗yinlar o‗tkazish;

bolaga kichik te‘alikka

chiqish

va

tushishida

ko‗maklashish;

bolalarni

harakat

faolligini tashkillashtirishda
jamoaviy shakllarga jalb
etish;

tanish

harakatlarni

birgalikda oson va erkin, bir
maromda

va

kelishgan

holda bajarish;

‗olda turli kataklar,

yo‗lakchalar,

doirachalar

chizish

hamda

bolaga

quvonch va xursandchilik

bag‗ishlaydigan

mashqlar

bajarish.

Kichik soha: Mayda motorika

Talab: Bola

qo‘li va barmoqlarini turli maqsadlarda muvofiqlashtiradi va

ishlatadi

0-1 yosh

1-2 yosh

2-3 yosh

KUTILAYOTGAN NATIJALAR

Asosiy harakatlar

predmetlarni ushlaydi;
predmetlarni

bir

qo‗lidan ikkinchi qo‗liga oladi;

bir vaqtda bir necha

predmetlarni qo‗lida

ushlaydi;

barmoqlari bilan turli

o‗yinchoqlarni aylantiradi;

oddiy

o‗yinchoqlarni

bo‗laklarga ajratadi va yig‗adi;

qarsak chaladi;

qo‗lini silkitadi.

ko‘pincha

bir

necha varaqni o‗tkazib,

kitob

betlarini

varaqlaydi;

predmetlarni

teradi va birlashtiradi

(‗iramida va hokazo);

predmetlarni

burab qo‗yadi va burab

oladi;

―barmoqlar

o‗yini‖ni o‗ynaydi.

5

7

halqali

‗iramidani

bo‗laklarga

ajratadi va yig‗adi;

teshik shakliga mos

keladigan yassi va hajmli
shakldagi

predmetlarni

joylashtiradi ;

halqaga

arqonni

o

‗tkazadi ;

katta hajmli sodda

mozaykalarni yig‗adi ;

oson

qurilish


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 376 E-mail: carjisor@carjis.org

konstruksiyalarini quradi;

kattalar

yordamida

yirik munchoqlarni i‘ga
o‗tkazadi.

BOLANI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA FAOLIYAT

har bir harakatni aniq

tushuntirgan holda harakatni

ko‗rsatish;

qurilmalar

bilan

o‗ynash;

bolaga

o‗yinchoqlar

berib,

ularni

o‗rganib

chiqishiga imkoniyat berish;

bolaga

xavfsiz

predmetlar,

shaqildoqlar,

kichik ‗iramidalar va boshqa

predmetlarni kattalar nazorati
ostida tanlashi va saralashi
uchun berish.

bolaga,

ochish

/yo‘ish mumkin

uy-

ro‗zg‗ordagi

o‗yinchoq

va

predmetlarni

taqdim

etish

(sinmaydigan

qo‘qoqli

bankalar,

kastryullar).

bola bilan muntazam

shug‗ullanish: hamkorlikda

hayvonlarni,

uy-

ro‗zg‗or

buyumlarini

(liko‘cha,

‗iyola, qoshiq) loydan yoki
‗lastilindan yasa

sh, ushbu

barcha predmetlarni chizish;

qumdonda bola bilan

o‗ynash,

qumdonda

kichkina

o‗yinchoqlarni

bekitish mumkin, bola esa

ularni o‗zi qidiradi;

qo‗llar

mayda

motorikasining sensomotor
muvofiqligini rivojlantirish

uchun bog‗lash o‗yinlarini
o‗tkazish

bolaga

kubiklarni

yig‗ish, qulflarni yo‘ish va

ochish imkoniyatini berish
va h.k.

Kichik soha: Sensomotorika

Talab: Bola sezgi organlari yordamida o‘z harakatlarini boshqarishga

qodir

0-1 yosh

1-2 yosh

2-3 yosh

KUTILAYOTGAN NATIJALAR

muhitni qo‗llari va og‗zi

bilan o‗rganadi;

predmetlarni bir-biriga

uradi ;

qarsak chaladi ;
qiziqtirayotgan

obyektga intiladi.

yoqtirgan taomi

va boshqa buyumlarga

qo‗lini cho‗zadi;

liko‘chani

(‗iyola) ushlaydi va

undan ichadi ;

suvni

bir

idishdan

boshqasiga

to‗kadi;

ikki

qo‗li bilan

ko‘tokni irg‗itadi;

ko‘tokni boshqalarga

dumalatadi;

kattalarga

ko‘tokni

otadi;

tortilgan

arqon

ustidan ko‘tokni otadi;

‗iramidani

rangi,

shakli va kattaligiga qarab

yig‗adi;

tanish sabzavot va

mevalarning

ta‘mini


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 377 E-mail: carjisor@carjis.org

ko‘tokni

dumalatadi va otadi;

oyog‗i

bilan

ko‘tokni itaradi;

i‘ga bog‗langan

aravacha

yoki

mashinani boshqaradi.

aniqlashi mumkin;

‗ast

va

baland

ovozlarni ajratadi;

qo‗l va oyoqlarini bir

maromda

uyg‗un

harakatlantiradi.

BOLANI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA FAOLIYAT

ovqatlanish

va

tamaddi

qilishning aniq vaqtini belgilab

qo‗yish

bolaga quti berish va

o‗yinchoqlarini unga yig‗ishini

iltimos qilish;

bolaga

sevimli

taomlarini taklif qilish;

bolaga u ko‗rayotgan

narsasi va harakat o‗rtasidagi
bog‗liqlikni

anglashiga

ko‗maklashish (qara, ko‘tok

dumalaya‘ti, bor, uni tutib ol);

bolaning

har

bir

muvaffaqiyatini

rag‗batlantirish.

bolaga bir necha

taomdan birini tanlash
imkonini berish;

bolani

kun

mobaynida

mustaqil

‗iyoladan

ichishini

rag‗batlantirish;

bolaga

sezgisi

bilan

harakatlarni

birlashtiruvchi jismoniy
mashqlar

imkonini

taklif qilish (soyalar

o‗yini, oyoqlar bilan
chizish, signal bo‗yicha

harakat );

turli material va

turli shakldagi predmet

va o‗yinchoqlarni taklif

etish va ularni nomini
aytish.

bola

bilan

doimiy

muloqotda bo‗lish, u bilan

o

‗ynash,

u

kublarni,

‗iramidalarni,

matreshkalarni

qismlarga

ajratish,

yig‗ish,

predmetlarni

qutilarning

mos keladigan teshigiga
kirgizish;

salatlar

tayyorlayotganda,

bolaga

sabzavotlarni tatib ko‗rib,
ta‘mi va hidiga qarab

aniqlash imkonini berish ;

―Sekin

va baland‖,

―Nima

jaranglayotganini

aniqla!, ―qadam tashlaymiz
va

raqsga

tushamiz‖,

―Nimani eshitya‘san?‖ kabi
o‗yinlarni o‗ynash.

JISMONIY RIVOJLANISH VA SOG

LOM TURMUSH TARZINI

SHAKLLANISHI

Kichik soha: Sog‘lom turmush tarzi va xavfsizlik

Talab:

Bola salomatlikni saqlash ko‘nikmalarini namoyon qiladi, xavfsiz

sog‘lom ovqat va hayotni saqlash qoidalari haqida tushunchaga ega

tug‘ilgandan

-1 yosh

1-2 yosh

2-3 yosh

KUTILAYOTGAN NATIJALAR

yaxshi ishtaha va uyquga ega ;

qoshiq bilan mustaqil

yeyishga harakat qiladi;

qo‗lining

barcha

barmoqlarini qo‗llab gubkani

siqadi;

yuzi, og‗zi va qo‗llarini

kattalar

yordamida

tishlarini

tish

chyotkasi

bilan

tozalaydi;

mustaqil

yuzi,

og‗zi

va

qo‗llarini

artadi;

qo‗lini sovun bilan

ishqalaydi, ko‘pigini yuvadi

va sochiqqa artadi;

mustaqil qoshiq bilan

taomlanadi;

qo‗l

sochig‗idan

(salfetkadan)

ovqatlanish


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 378 E-mail: carjisor@carjis.org

artadi;

butilkadan ichadi;

cho‗milayotganda suvni

sachratadi.

kiyimini echishga

harakat qiladi;

stol va ‗ollarni

artishga taqlid qiladi.

jarayonida foydalanadi;

suv

muolajalariga

ijobiy munosabat bildiradi.

BOLANI RIVOJLANTIRISH BO‘YICHA FAOLIYAT

bola bilan birgalikda

jo‗mrakdan oqayotgan suvni

kuzatish;

qo‗l yuvish jarayonini

ko‗rsatish;

bolaga sovun berish,

undan qanday foydalanishni

ko‗rsatish,

hidlab

ko‗rish

imkoniyatini berish, rangiga

bolaning e‘tiborini qaratish;

cho‗milish

vaqtida

gubka, mayda o‗yinchoqlar va
ko‘pik bilan o‗yinlar tashkil

qilish.

bolaga

qanday

qilib tishni tozalash va

og‗izni

chayish

kerakligini ko‗rsatish;

bolaning

urinishlarini

rag‗batla

ntirish;

suv

nimaga

kerakligini tushuntirish;

jarayon

vaqtida

turli

she‘rlardan

foydalanish;

chyotka

bilan

ishqalangandan so‗ng

kir

joy

qanday

tozalanishini namoyish
qilib berish.

bolalarni

mustaqil

harakatga o‗rgatish;

bolalarni

to‗g‗ri

ovqatlanishga o‗rg

atish;

bolaga

organizm

uchun nima foydali, nima
zarar

ekanligini

tushuntirish;

salomatlikni saqlash

va

mustahkamlashda

shaxsiy namuna ko‗rsatish

Kundalik hayotda, jamiyatda, tabiatda xavfsiz yurish-turish asoslarini

shakllanishi.

Tug‘ilgandan 3 yoshgacha

Bola hali juda kam tajribaga ega bo‗lganligi sababli:

bolani qarovsiz qoldirmaslik va travmatizmni oldini olish;

o‗yin va mustaqil harakat mobaynida doimiy ravishda bolaning kayfiyatini

kuzatish;

sokin va do‗stona ohangda ga‘irish;

bolaga o‗yinchoq tanlash

da ishlab chiqaruvchining tavsiyalariga rioya qilish

lozim.


6-

7 yoshli bolalarning umumiy jismoniy rivojlanishi uyg‗un ravishda ro‗y bera

boshlaydi. Ularda tayanch-harakat, yurak-qon tomir, nafas olish, ichki sekretsiya
bezlari jadal rivojlanadi. Shuning uchun maktabga tayyorlov guruhiga quyidagi

vazifalar qo‗yiladi: yil davomida bolalarning yurish va yugurish ko‗nikmalarini
takomillashtirish, ya‘ni bir holatlarda, keng va erkin tibbiy holda harakatga keltirib

yurish, yengil bir xil yugurish. Yurish va yugurishda bir xil belgilangan topshiriqni

saqlay bilish va yana uni tezda o‗zgartira olish. Sakrashlarda yugurish va oyoqni
to‗g‗ri qo‗yib depsinishni o‗rgatish (1

-jadval).


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 379 E-mail: carjisor@carjis.org

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Nishonga aniq otishning turli usullarini, uloqtirishlarni rivojlantirish, osilib,

tirmashib chiqishda harakatlarning bir xilligini bir me'yorga moslashtirib, kelishtirib

bajarishga o‗rgatish. Bolalarni bir joyda turib saflanish va qayta saflanishga, ketma

-

ket, yonma-yon, doira hosil qilib saflanishlarga hamda qad-qo

matni to‗g‗ri

rivojlantirishga o‗rgatish. Jismoniy tarbiya bolalar bog‗chalari uchun tarbiyaviy
dasturda ko‗rsatilgandek, quyidagi asosiy harakat mashqlari didaktik prinsipda
o‗rgatiladi va ketma

-ket murakkablashtirib boriladi.

Asosiy harakatga o‘rgatish

«Bayroqcha». Bolalar bir safda (ketma

-

ket saflanib) turib, so‗ng yurib

(yugurib) maydoncha yoki xona burchagiga boradilar. Birinchi bolaning qo‗lida
bayroqcha bo‗lib, «To‗xtang!» so‗ziga hamma bolalar to‗xtaydilar. Tarbiyachi

bolalardan birontasini chaqirad

i, u bayroqchani ilgarigi boladan olib, o‗zi saf oldiga

borib turadi va yurish (yugurish) davom etadi. Qachonki bolalar o‗zlarining saf
oldiga borib turishlarini tezda o‗rganib olsalar, shunda saf harakatini to‗xtatmasdan

oldinda boruvchilarni almashtirish mumkin. Bolalarning yurish (yugurish) paytlarida

maydon yoki xona burchagiga ustunchaning tepa qismiga bayroqcha qo‗yish joizdir,
chunki bolalar yurgan va yugurgan paytlarida o‗sha burchaklarda to‗g‗ri burilishni
o‗rganadilar. Keyinchalik ustunchaga bayroq qo‗yishning zaruriyati bo‗lmaydi,
chunki bolalar burchaklardan to‗g‗ri burilib yurish, yugurishga odatlanadilar.

«Hushyor bo‗l!» Bolalar bir safda yugurib bormoqdalar, har bir bolaning

qo‗lida bayroqcha yoki koptokcha, shar bo‗lishi mumkin. Tarbiyachi s

hu payt bironta

bolaning ismini aytadi. Shunda bola qo‗lidagi narsani ko‗taradi. So‗ng boshqa
bolaning ismini aytadi, u qo‗lidagi narsani ko‗targanda oldingi bola bayroqchani

tushiradi.

«Baland va past». Bolalar safga ketma

-

ket, bo‗ybastlariga qarab safla

nadilar.

Ushbu yo‗sinda yuradilar hamda yuguradilar. Tarbiyachi tartibga qarab: bo‗yi
balandlarni oldin ga, bo‗yi pastlarni esa ulardan keyinga qo‗yadi. «Buriling!» Bolalar

bir safda yuradi (yuguradi). Shu tarzda bironta joyga borib (devor, daraxt, oyna),
orqaga buriladi, oldinda boruvchi bola safni boshqarib boradi. Keyingi navbatlarda

yo‗nalishni o‗zgartirib yurishni (yugurishni) to‗satdan doiraga urib, hushtak yoki
chapak chalib o‗rgatadi.

Keyingi navbatlarda tarbiyachi so‗z bilan: «Burilinglar!»

deb yo

ki to‗satdan (chapak yoki doiraga urib) yurishni, yugurish ni o‗zgartirishi

mumkin.

«Ilonizi». Maydoncha yoki pol ustiga aylana bo‗ylab koptokchalar (tennis

to‗pidan kattaroq lattadan, matodan yasalgan, ichiga eski paxta, qum solingan) 40–

50

sm oralig‗ida qo‗yib chiqiladi. Bolalar doira bo‗ylab saflanadilar. Tarbiyachining
topshirig‗iga binoan «Yuringlar!» deganda, aylana bo‗ylab yurishadi. «Ilonizi
bo‗ylab» deganda, har qaysi to‗ldirma to‗pchalarni aylanib yuradilar (yuguradilar).


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 380 E-mail: carjisor@carjis.org

Ushbu mashqni musiqa sado

sida yoki doira tovushida bir xil ritmda o‗tkazish ham

mumkin.

«Doirachalar». Maydonda yoki xonaning uzunasiga aylanasi 25–

30 sm

keladigan doirachalar yarim qadam oralig‗ida qo‗yib chiqiladi. Bolalarga yurish
paytida, oyoqni doiracha o‗rtasiga qo‗yishlari

aytiladi. Bu yurish mashqining afzalligi

shundaki, u qadamni oyoq uchida bosishga o‗rgatadi. Yurish mashqi o‗tkazilgach,
undagi doirachalar masofasi o‗zgartiriladi. Buning evaziga bolalar kengroq va
«uchibroq» yurishga o‗rgatiladi.

«Tovushni eshit va bajar!» Bolalar birin

-

ketin qo‗l ushlashib, juftlashib yurib

(yugurib) borishadi. Tarbiyachi tovush berishi bilan (chapak chalishi, doiraga urishi)

tezda qo‗llarini tushirishib, yonma

-yon, orqada qolmay, bir-birovini quvlamasdan

yurish (yugurish)ni davom ettiri

shadi, tovushni qaytarish bilan tezda yana qo‗l

ushlashib, juft-

juft bo‗lishib yurishadi (yugurishadi).

«Bir, ikki». Bolalar saflanadilar, so‗ng qayta saflanib, ikkitadan, ketma

-ket, juft

ketidan juft bo‗lib, qo‗l ushlashmas

dan, masofani aniq ushlab yurishadi. Tarbiyachi

«Bir» deb aytishi bilan bolalar to‗xtamasdan qayta yurishadi. «Ikki» deganda

juftlashib yurishadi.

«Aylaning!» Bolalarga juft

-

juft bo‗lib burilish, aylanishni bir joyda turgan

holatda o‗rgatib olish joizdir, bu mashq ichki tomoniga, ya‘ni

yuzma-yuz bajariladi.

«Darvoza!» Bolalar qo‗l ushlashmasdan juft

-

juft bo‗lib yurishadi

(yugurishadi). Tarbiyachining «darvozalar» degan tovushini eshitib to‗xtashadi, bir

-

birlarining qo‗llarini ushlab baland ko‗tarishadi. Oxirgi yugurib kelayotgan juftlik

«darvoza» tagidan o‗tib, oldinga chiqib, hammadan birinchi bo‗lib turadi. Yana
barcha bolalar yurishni davom ettiradi. Qayta yana tovush eshitilsa, «darvoza» hosil
qilib, sheriklar oldinga o‗tib boradilar.

«Qorong‗i uyda yurish». Bolalar xonaning bir burchagidan o‗tib bo‗lgandan

so‗ng bir qatorga saflanadilar. Shunda tarbiyachi xona o‗rtasiga 3–

4 m masofaga

kelib, bolalarga: «Men tomonga qarab hammangiz ko‗zingizni yumib «To‗xtang!»
deguncha yurib kelasizlar», deydi. Ya'ni bolalar 3–4 m masofani «qorong‗i

uyda

yurganday» bajaradilar.

«To‗siqlardan o‗tish». Zal, xona yoki maydonda bolalar yonma

-yon saflanib

turishadi. Tarbiyachi ularga mashqni bajargan holda to‗siqlardan qanday qilib
o‗tishni aytadi. Bolalar oldinga qarab yurishganda, «To‗siqlardan

tizzalarni baland

ko‗tarib o‗tinglar!» deb aytadi.

«Suvda, quruqda». Mashqlar avvalgi safardagiday o‗tkaziladi. Faqat tarbiyachi

tovush chiqarib, «suvda» deganda, bolalar oyoq uchlarida suv kechganday yuradilar,
«quruqda», deb aytilganda, tovonni to‗liq bo

sib yuradilar.

«Joy almashuv». Xonaning o‗rtasidan yoki diagonal bo‗yicha chiziq

o‗tkaziladi. Bolalar ikki guruhga bo‗linib, har biri xonaning u yoki bu yarmiga
joylashib oladilar. Tarbiyachi «Yuguring!» deganda barcha bolalar o‗zining yarim


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 381 E-mail: carjisor@carjis.org

maydonchasida

yugura boshlaydi. Shu payt tarbiyachi doiraga urib yoki «joy

almashing», deyishi bilan har qaysi guruh o‗zining maydonchasidan boshqa
maydonchaga tezlik bilan o‗tib olishga harakat qilishi kerak.

Yurish va yugurishda turli belgilangan mashq-topshiriqlarni bajarish: buyumlar

oralig‗idan o‗ta bilish, ularni yig‗ish, bir joydan ikkinchi joyga olib qo‗yish va

hokazolardan iborat.

«Kim nima topdi?» Xonaning har qaysi tomoniga maydachuyda buyumlar

bolalar soniga qarab qo‗yib chiqilgan. Bolalar esa buyumlar oralig‗ida u yerdan bu

yerga yurib-

yugurib yurishadi. Tarbiyachi bolalarga: «Yurganda boshni oldinga

egmanglar, oldinga qarab to‗g‗ri yuringlar, birbiringizga yo‗l berishni o‗rganinglar»
deydi, so‗ng «To‗xta!» deyishi bilan, hamma bolalar to‗xtaydi va qo‗liga

nima yaqin

bo‗lsa, shuni (kegli, qopcha) tepaga ko‗taradi.

«Kechinma». Bolalar doira hosil qilib turadilar, ularning har birining qo‗lida

rangli bayroqcha bo‗ladi. Tarbiyachining topshirig‗iga ko‗ra, har bir bola
bayroqchasini o‗zi turgan joyiga (polga, yerga) qo‗yib, xona yoki maydon bo‗ylab
yuradi. Ammo doira o‗rtasiga kirish man etiladi. Shunda tarbiyachi tovush chiqarib:
«Bir, ikki, uch –

hamma doiraga chop!» deb darak beradi, bolalar o‗z joylariga

yugurib boradilar va o‗z bayroqchalarini ko‗tarib ko‗rsatadilar. To‗siqlardan o‗tishda
yurish va yugurish (oshib o‗tish, tagidan o‗tish, sakrab oshib o‗tish), quvlab yugurish,

quvlovchiga tutqich bermay yugurishda ushbu mashqlar bajariladi.

«To‗siqlardan o‗tib ko‗r!» Xonaning bir tomonida bolalar bitta saf

da saflanib

turishadi. Xonaning qolgan tomonida gimnastik tayoqchalar ko‗ndalang holatda
stulchalar ustiga qo‗yib chiqiladi. Bolalar yurgan holatda, orqa tomondan
kelayotganni to‗xtatmasdan birinchi to‗siq –

tayoqchadan hatlab o‗tishi kerak,

ikkinchi to‗siq (ko‗dalang stulchalarga qo‗yilgan tayoqcha)ning tagidan o‗tishi va
uchinchi tayoqchani oshib o‗tib, so‗ng 8 qadam oyoq uchida qo‗llarini yuqoriga
ko‗targan holda yuri shi, yana 8 qadam to‗liq tovonlarda yurishlari lozim. Bolalar
ushbu mashqni o‗zlashtirgandan keyin mashqni yugurish bilan o‗tkazsa ham bo‗ladi.
Tepalik va pastlikka yugurib chiqib, chopib tushish, emak lab chiqib, yarim o‗tirib

-

tushish va h.k.


XULOSA

B

olalarning kundalik hayotdagi harakat faoliyatini to‗g‗ri tashkil etish

bolaning sog‗lom jismoniy holati va kun davomidagi psixikasi uchun zarur harakat
rejimini bajarilishini ta‘minlaydi. Bir tomondan muayyan aqliy kuchni va ikkinchi

tomondan aktiv dam olishni talab qiluvchi turli xarakterdagi bolalar faoliyatini
maqsadga muvofiq almashtirib turish nerv tizimi charchashining oldini olishni,
bolada xushchaqchaq kayfiyat va organizmning optimal ish qobiliyatini saqlab

turishni ko‗zda tutadi. Bolalar hayoti a

sosan ochiq havoda kechadigan paytlarda

doimiy ravishda sosiy harakat turlarini soddalashtirib lekin qiziqarli tarzda o`tkazish
tavsiya qilinadi. Asosiy harakat turlari 2-3 dan 5-6 gacha bolalar yosh guruhlari


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 382 E-mail: carjisor@carjis.org

kesimida o‗rgatib borilishi lozim. Bunda musiq

aviy ovozlar va guruhiy jo`rlikdan

foydalanish, harakatni juftlikda bajartirish, turli buyumlar bilan bajarish, bolalar

maydonchasini o‘zgartirib turish ham foyda beradi.


REFERENCES

1.

Abdikadirova, N. S., Nurillaeva, D. S., Ganijanovna, M., Azamova, S. R. J.,

Bobomuradov, B. K., & Kutlimuratov, I. K. (2021). Football in Uzbekistan: Law,
Leisure and Sociology.

PSYCHOLOGY AND EDUCATION

,

58

(1), 1995-2002.

2.

Тангриев, А. Т., & Дачев, О. В. (2019). Национальный спорт в вузе.

Наука,

техника и образование

, (11 (64)), 69-71.

3.

Игамбердиев,

О.

Р. (2021). Футбол тўгаракларида шуғулланувчи 4

-

5 синф

ўқувчиларини жисмоний тайѐргарлигини ошириш.

Фан

-

спортга

, 54-56.

4.

Дачев, О. В., & Ирисбоев, М. Т. (2021). Уровень подготовки специалистов

по футболу в узбекистане.

Проблемы педагогики

, (1 (52)), 85-87.

5.

Нурматов,

М.

Х. (2021). Эффективность и надежность тактической

деятелности квалифицированных футболистов.

Фан

-

спортга

, 16-17.

6.

ШУКУРОВА, Ш. (2019). Мини

-

футбол бўйича аѐллар жамоаларида амалга

оширилган стандарт вазиятлар таҳлили.

Фан

-

Cпортга

, (2), 44-47.

7.

Хамдамов,

Р.

М., & Курязов,

Р. (2022). Особенности совершенствования

технических

элементов

у

футбольных

вратарей.

POLISH

SCIENCE

JOURNAL

,

1

(46), 152-155.

8.

Моргунова, И. И. (2020). Определение спортивной пригодности детей для

занятий спортивной гимнастикой.

Фан

-C

портга

, (5), 75-78.

9.

Пахрудинова, Н. Ю., & Хасанова, Г. М. (2020). Модификация занятий

физической культурой в вузе посредством использования оздоровительно

-

развивающих видов гимнастики.

Вестник науки

,

3

(4), 25-30.

10.

Musaev, B. B., & Umarov, M. N. (2022). Correlation analysis of the integral

preparedness of 12-17 years-old gymnasts.

Eurasian Journal of Sport Science

,

2

(1),

20-26.

11.

Хайтметов

,

И

.

С

. (2021).

Ёш

гимнастикачи

қизларнинг

хореогрифия

машқлари

орқали

махсус

харакат

тайѐргарлигини

ривожлантириш

.

Fan-Jamiyat

,

13-15.

12.

Xasanovich, U. X. About prognostic value of indicators of motor abilities in

young gymnastes.
13.

Улезко

,

И

.

В

. (2021).

Бадиий

гимнастикада

спортчи

қизларнинг

предметлар

билан

ўзаро

ҳаракатининг

индивидуал

биомеханик

хусусиятлари

(

сифатлари

,

имкониятлари

).

Academic research in educational sciences

,

2

(1).


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 383 E-mail: carjisor@carjis.org

14.

Abdikadirova, N. S. (2020). Mechanisms of forming youth leisure organization.

modern education systems in the usa, the eu and the post-soviet countries.
15.

Sabirdjanovna, A. N. (2020). Mechanisms of forming a system for organization

of leisure of youth of modern Uzbekistan.

International Journal of Psychosocial

Rehabilitation

,

24

(6), 469-476.

16.

МАХАМАДЖОНОВ, Ф. (2019). Оценка структуры соревнователъной

деятельности юных футболистов 13

-

17 лет.

Фан

-

Cпортга

, (1), 6-11.

17.

Тўлаганов,

А.

А. (2021). Ёш футболчиларнинг ўйин давомидаги чап ва оѐқда

бажариладиган техник

-

тактик харакатларини тахлил қилиш.

Фан

-

спортга

, 57-

58.

18.

Khojaniyozov, B. I. (2021). Teaching wrestling as anational sport in higher

educational universities.

ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research

Journal

,

11

(7), 259-266.

19.

ХОЛИҚОВ, Б. (2020). Малакали курашчиларни тайѐрлашда техник

усулларни бажариш сифатининг ўрни.

Фан

-

Cпортга

, (5), 41-43.

20.

Шукуров, М. Н. (2021). Курашшиларнинг организмига кластерланган

махсус тайерлов техник машкларининг таъсири.

Наманган Давлат Илмий

Ахборотномаси

, 366-369.

21.

Tajibayev, S. (2020). Improvement Of Technical And Tactical Movements Of

Wrestlers On The Basis Of Differential Approach, Taking Into Account The
Morphological Characteristics.

Scienceweb academic papers collection

.

22.

Kholikov, B. K. (2021). Optimization of the ratio of physical and technical-

tactical training of qualified kurash wrestlers.

Eurasian Journal of Sport

Science

,

1

(2), 185-190.

23.

Umarov,

D.

H.

(2018).

Technique

of

development

of

special

endurance.

European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences

Vol

,

6

(5).

24.

Умаров, Д. Х. (2017). Влияние занятий бадминтоном на организм.

In

Актуальные проблемы физической культуры и спорта

(pp. 76-77).

25.

Вафоев, Б. Р., Частоедова, А. Ю., & Яхшиева, М. Ш. (2018). Использование

мультимедийных средств в спортивной тренировке.

Образование и воспитание

,

(4), 75-77.
26.

Частоедова, А. Ю. (2021). Совершенствование навыков выполнения

сложнокоординационных движений у юных гимнасток с использованием
мультимедийных технологий.


background image

CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES (CARJIS)

Google Scholar

Universal Impact Factor: 7,1

ISSN:2181-2454

www.carjis.org

DOI: 10.24412/2181-2454-2022-2-373-384

VOLUME 2 | ISSUE 2 | 2022

Tashkent, Uzbekistan 384 E-mail: carjisor@carjis.org

27.

Bobomurodov, A. E. (2021). The specific features of agility in preschool

children.

Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal

,

2021

(06), 101-

111.
28.

Muradov, F. M. (2021). Development of coordination skills in children aged 6-7

years with disabilities through action games.

Eurasian Journal of Sport Science

,

1

(2),

92-97.
29.

Mukhsinov, S. N. (2021). Improvement to the means and methods of developing

special physical preparation of young handball players as well as controling the level
of preparation.

Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal

,

2021

(06),

143-152.
30.

ХОЛМУРОДОВ, Л. (2021). Мактабгача ѐшдаги болаларнинг жисмоний

сифатларини ривожлантириш.

Фан

-C

портга

, (1), 46-49.

Библиографические ссылки

Abdikadirova, N. S., Nurillaeva, D. S., Ganijanovna, M., Azainova, S. R. J., Bobomuradov, В. K.., & Kutlimuratov, I. K. (2021). Football in Uzbekistan: Law, Leisure and Sociology. PSYCHOLOGY AND EDUCATION, 5S(1), 1995-2002.

Тангриев, A. T., & Дачев, О. В. (2019). Национальный спорт в вузе. Наука, техника и образование, (11 (64)), 69-71.

Игамбердиев, О. Р. (2021). Футбол тугаракларида шугулланувчи 4-5 синф укувчиларини жисмоний тайёргарлигини ошириш. Фан-спортга, 54-56.

Дачев, О. В., & Ирисбоев, М. Т. (2021). Уровень подготовки специалистов по футболу в Узбекистане. Проблемы педагогики, (1 (52)), 85-87.

Нурматов, М. X. (2021). Эффективность и надежность тактической деятелности квалифицированных футболистов. Фан-спортга, 16-17.

ШУКУРОВА, Ш. (2019). Мини-футбол буйича аёллар жамоаларида амалга оширилган стандарт вазиятлар тахдили. Фан-Спортга, (2), 44-47.

Хамдамов, Р. М., & Курязов, Р. (2022). Особенности совершенствования технических элементов у футбольных вратарей. POLISH SCIENCE JOURNAL, /(46), 152-155.

Моргунова, И. И. (2020). Определение спортивной пригодности детей для занятий спортивной гимнастикой. Фан-Спортга, (5), 75-78.

Пахрудинова, Н. Ю., & Хасанова, Г. М. (2020). Модификация занятий физической культурой в вузе посредством использования оздоровительно-развивающих видов гимнастики. Вестник науки, 3(4), 25-30.

Musaev, В. В., & Umarov, М. N. (2022). Correlation analysis of the integral preparedness of 12-17 years-old gymnasts. Eurasian Journal of Sport Science, 2(1), 20-26.

Хайтметов, И. С. (2021). Ёш гимнастикачи кизларнинг хореогрифия машклари оркали махсус харакат тайёргарлигини ривожлантириш. Fan-Jamiyat, 13-15.

Xasanovich, U. X. About prognostic value of indicators of motor abilities in young gymnastes.

Улезко, И. В. (2021). Бадиий гимнастикада спортчи кизларнинг предметлар билан узаро харакатининг индивидуал биомсханик хусусиятлари (сифатлари, имкониятлари). Academic research in educational sciences, 2(1).

Abdikadirova, N. S. (2020). Mechanisms of forming youth leisure organization, modem education systems in the usa, the cu and the post-soviet countries.

Sabirdjanovna, A. N. (2020). Mechanisms of forming a system for organization of leisure of youth of modem Uzbekistan. International Journal of Psychosocial Rehabilitation, 24(6), 469-476.

МАХАМАДЖОНОВ, Ф. (2019). Оценка структуры соревновательной деятельности юных футболистов 13-17 лет. Фан-Спортга, (1), 6-11.

Тулаганов, А. А. (2021). Ёш футболчиларнинг уйин давомидаги чаи ва оскда бажариладиган техник-тактик харакатларини тахлил килиш. Фан-спортга, 57-58.

Khojaniyozov, В. I. (2021). Teaching wrestling as anational sport in higher educational universities. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal, //(7), 259-266.

ХОЛИКОВ, Б. (2020). Малакали курашчиларни тайёрлашда техник усулларни бажариш сифатининг урни. Фан-Спортга, (5), 41-43.

Шукуров, М. Н. (2021). Курашшиларнинг организмига кластерланган махсус тайерлов техник машкларининг таъсири. Наманган Давлат Илмий Ахборотномаси, 366-369.

Tajibayev, S. (2020). Improvement Of Technical And Tactical Movements Of Wrestlers On The Basis Of Differential Approach, Taking Into Account The Morphological Characteristics. Scienceweb academic papers collection.

Kholikov, В. K. (2021). Optimization of the ratio of physical and technical-tactical training of qualified kurash wrestlers. Eurasian Journal of Sport Science, 7(2), 185-190.

Umarov, D. H. (2018). Technique of development of special endurance. European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences Vol, 6(5).

Умаров, Д. X. (2017). Влияние занятий бадминтоном на организм. In Актуальные проблемы физической культуры и спорта (рр. 76-77).

Вафоев, Б. Р., Частоедова, А. Ю., & Яхшиева, М. Ш. (2018). Использование мультимедийных средств в спортивной тренировке. Образование и воспитание, (4), 75-77.

Частоедова, А. Ю. (2021). Совершенствование навыков выполнения сложнокоординационных движений у юных гимнасток с использованием мультимедийных технологий.27. Bobomurodov, A. E. (2021). The specific features of agility in preschool children. Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal, 202/(06), 101-111.

Muradov, F. M. (2021). Development of coordination skills in children aged 6-7 years with disabilities through action games. Eurasian Journal of Sport Science, 1(2), 92-97.

Mukhsinov, S. N. (2021). Improvement to the means and methods of developing special physical preparation of young handball players as well as controling the level of preparation. Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal, 2021(06), 143-152.

ХОЛМУРОДОВ, JI. (2021). Мактабгача ёшдаги болалариинг жисмоний сифатларини ривожлантириш. Фан-Спортга, (1), 46-49.

Hepagreen - восстановление нормальной работы печени Androgard — препарат для настоящих мужчин Androgard — препарат для настоящих мужчин Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Maksimus - Натуральный продукт, для бодрости и энергии Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Avicenna’s Lab inLibrary — это научная электронная библиотека UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации Gulyamov - Гулямов Саид Саидахрарович MUVI24 - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Интернет-аптека >METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг All.Tube - Смотрите онлайн видео бесплатно в хорошем качестве Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды UMAR PROEKT - Комплексное проектирование UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана