ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
НИЗОМИЙ НОМИДАГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТИ
Қўлёзма ҳуқуқида
УДК: 371(071.2)575:371-3
ИНОГАМОВА Дилфуза Рахматуллаевна
КАСБ-ҲУНАР КОЛЛЕЖЛАРИДА ТИББИЁТ ГЕНЕТИКАСИНИ
ЎҚИТИШНИНГ УСЛУБИЙ АСОСЛАРИ
13.00.02 – таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (биология)
Педагогика фанлари номзоди
илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация
АВТОРЕФЕРАТИ
ТОШКЕНТ – 2009
Иш Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университетида
бажарилган
Илмий раҳбар
биология фанлари номзоди, доцент
Файзуллаев Саидносир Саидбурхонович
Расмий оппонентлар:
биология фанлари доктори, профессор
Абзалов Мирадхам Фузаилович
педагогика фанлари номзоди
Нишонбоева Мадина Ғаниевна
Етакчи ташкилот Ўзбекистон Миллий университети
Ҳимоя Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети
ҳузуридаги К.067.18.01 рақамли Бирлашган ихтисослашган кенгаш негизида
ташкил этилган (ЎзР ОАКнинг 2008 йил 2 декабрдаги № 267-И рақамли
буйруғи) бир маротабалик кенгашнинг 2009 йил “___”_________ соат _____
да ўтказиладиган мажлисида бўлади. Манзил: 100070, Тошкент, Юсуф Хос
Ҳожиб кўчаси, 103-уй. Тел.: 254-92-02, факс: 215-54-18, е-mail: tgpu_
info@edu.uz
Диссертация билан Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика
университети кутубхонасида танишиш мумкин.
Автореферат 2009 йил “___”__________ да тарқатилди.
Бирлашган ихтисослашган кенгаш
илмий котиби, физика-метематика
фанлари доктори, профессор
К.Р. Насриддинов
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ УМУМИЙ ТАВСИФИ
Мавзунинг долзарблиги.
Жамият ривожининг ҳозирги босқичида юз
бераётган ижтимоий-иқтисодий, маънавий-маърифий ўзгаришлар таълим
соҳасини тубдан ислоҳ қилиш, уни ўтмишдан қолган мафкуравий
қарашлардан тўла халос этиш, ривожланган демократик давлатлар
даражасига кўтариш орқали таълим жараёнини такомиллаштириш ҳамда
юксак маънавий-ахлоқий талабларга жавоб берувчи юқори малакали
кадрлар
1
ни тайёрлашга эришишни тақозо этмоқда. Давлатимизни узлуксиз
таълим тизими олдига ижтимоий буюртма сифатида қўяётган мазкур талаби,
Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни ва “Кадрлар
тайёрлаш миллий дастури”да ўз аксини топган
2
.
“Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” ҳар томонлама камол топган,
юксак маданият, касбий малака, ижодий қобилият, ижтимоий фаоллик,
ижтимоий-ғоявий иммунитетга эга, руҳан тетик, зиммасидаги ижтимоий
вазифаларни бажаришга масъул ҳамда илмий билимларни пухта эгаллаган
кадрларни тарбиялашга қаратилган педагогик ғояни ўзида акс эттиради
3
.
Ушбу ғояни амалга ошириш учун таълим тизими олдига:
- таълим ва кадрлар тайёрлаш тизимини жамиятимизда олиб
борилаётган янгиланиш, ривожланган ҳуқуқий-демократик давлат қурилиши
жараёнига мослаш;
- кадрлар тайёрлаш тизими ва мазмунини мамлакатимизнинг
ижтимоий-иқтисодий тараққиёти истиқболларидан, жамиятимиз эҳтиёжидан,
фан, техника ва технологияларнинг замонавий ютуқларини ҳисобга олган
ҳолда қайта қуриш;
- ўқувчиларни маънавий-аҳлоқий тарбиялашнинг самарали шакллари
ва услубларини ишлаб чиқиш ва уларни таълим соҳасига жорий қилиш каби
вазифаларни кўндаланг қилиб қўйди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1998 йил 5
январдаги 5-сонли “Узлуксиз таълим тизими учун давлат таълим
стандартларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш тўғрисида”ги, 2001 йил 16
августдаги 341-сонли “Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизими учун
дарсликлар ва ўқув адабиётларнинг янги авлодини яратиш тўғрисида”ги
Қарорига мувофиқ илмий педагогик жамоалар олдига ўқув фанлари бўйича
ДТС ва унга мувофиқ ўқув режалари ҳамда дастурларини тайёрлаш вазифаси
қўйилган. Барча турдаги таълим муассасаларида бўлгани каби касб-ҳунар
коллежлари учун янги авлод дарсликларини яратиш ҳам давр талаби
саналади. Зеро, мустақиллик йилларида таълим тизимида амалга
оширилаётган ислоҳотларнинг илғор ғояларини ўзида акс эттирувчи ўқув
1
Ўқувчи маънавиятини шакллантириш /Нашр учун масъул: Ж.Ғ.Йўлдошев. Тузувчилар:
Ж.Фозилов, Р.Султонов, Ҳ.Саидов. – Т.: “Ma’rifat-madadkor” нашриёти, 2000. 26 бет.
2
Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида”ги Қонуни ҳамда “Кадрлар тайёрлаш миллий
дастури” // Баркамол авлод–Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. – Т.: Шарқ НМК, 1997. –64 б.
3
Қодиров Б. Таълим тизимидаги ислоҳотлар: мақсад ва йуналишлари. – Т.: Ўзбекистон, 1999.
манбалари юқори малакали мутахассисларнинг умумий ва касбий
билимларини оширишга хизмат қила олиши лозим.
Тиббиёт йўналишидаги коллежларда ҳамширалик иши соҳаси бўйича
ўқитиладиган умумий, умумкасбий ва касбий фанлар (махсус) бўлажак
мутахассисларга зарур билимларни ўзлаштириш имкониятини яратади.
Мазкур йўналишда замон талабларига жавоб бера оладиган ҳар томонлама
етук кичик мутахассисларни тайёрлашда умумкасбий фанлардан бири бўлган
“Тиббиёт генетикаси” ўқув фани ўзига хос ўрин тутади.
“Тиббиёт
генетикаси”
одамнинг
ирсият
ва
ўзгарувчанлик
қонуниятларини патология нуқтаи назаридан ўрганади. Асосан ирсий
касалликларни келиб чиқиш сабабларини, хусусиятларини ва бу
касалликларни оилада ирсийланишини, популяцияларда учраш частотаси,
ҳужайра ва молекула даражасидаги кечадиган жараёнларни моҳиятини
ўрганади. “Тиббиёт генетикаси”нинг бир бўлимини клиник генетика, клиник
диагностика (ташхисот), профилактика (касалликни олдини олишга
қаратилган чора-тадбирлар мажмуи) ҳамда ирсий касалликларни даволаш
имконлари эгаллайди.
Гарчи “Тиббиёт генетикаси” фанига асос солинганлигига у қадар кўп
бўлмаган бўлсада, бироқ сўнгги йилларда у тиббиёт соҳасида рўй бераётган
илмий ютуқлари билан бойиб, ривожланиб бормоқда. Фаннинг
ривожланишига биринчи навбатда дунё бўйича педиатрия клиникаси
(болалар касалликлари) беморлари орасида ирсий касалликларни ортиб
бориши сабаб бўлмоқда. Бугунги кунда мутация натижасида юзага келувчи
3500 та ирсий касаллик маълум бўлиб, уларнинг 150 тасига бирламчи
биокимёвий камчилик сифатида амалий ташхис қўйиш мумкин. Ҳар
миллионта боладан тахминан 638 мингтасининг ирсий касаллик билан дунёга
келиши “Тиббиёт генетикаси” фани томонидан ўрганилиши зарур бўлган
асосий муаммо ҳисобланади. Шунингдек, ушбу фаннинг асосий тадқиқот
муаммолари индивидуал ва умумий ҳолда одам ирсиятини баҳолаш ва унинг
келажагини тахмин қилишдан ҳам иборат.
Замонавий тиббиёт соҳаси томонидан қўлга киритилган ютуқларга
таянган ҳолда, одам геноми, етарли даражада ўрганилган. Айни вақтда
одамларда рўй берадиган мутацион ўзгариш жараёнини назорат қилиш,
генларда янги нуқсонларнинг юзага келишига йўл қўймаслик ҳамда одам
умрини узайтириш усулларини излаб топишдек мураккаб масалаларнинг
ижобий ҳал этилишига эътибор қаратилган. Бу ўринда ирсий касалликларни
тиббий нуқтаи назардан ўрганишда маънавий-аҳлоқий жиҳатдан ёндашиш
юксак маънавиятлиликнинг белгиси эканлигини айтиб ўтиш мақсадга
мувофиқдир. Академик А.А.Баевнинг фикрича, одам геномини ўрганишда
масаланинг илмий жиҳатларини ёритиб қолмай, шу билан бирга унинг этик
томонларига ҳам эътибор бериш зарур деб таъкидлаган.
Ҳар томонлама соғлом авлодни вояга етказиш демократик ва
инсонпарварлик тамойилларига асосланувчи ёш, мустақил Ўзбекистон
Республикаси томонидан амалга оширилаётган давлат сиёсатининг муҳим
йўналишларидан бири саналади. Бинобарин, соғлом авлодларгина
жамиятнинг ижтимоий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан ривожланишини
таъминлай оладилар. Бу ўринда Республика Президенти И.А.Каримовнинг,
фарзандлари
соғлом
юртнинг
қудратли
бўлиши,
қудратли
юрт
фарзандларининг эса соғлом бўлиб вояга етиши, соғлом авлод деганда, энг
аввало, соғлом наслни тушуниш зарур, соғлом болаларнинг дунёга келишида
оналарнинг соғлиғи муҳим ўрин тутиши тўғрисидаги фикрлари эътиборга
лойиқ. Дарҳақиқат, фарзандларнинг соғлом туғилиши миллатнинг
истиқболини белгилашга ёрдам беради.
Соғлом авлоднинг туғилиши аҳолининг генетик билимлардан етарли
даражада хабардор бўлиши, уларнинг генетик саводхонлиги ва тиббий
маданиятини оширишга бевосита боғлиқ. Ирсий касалликлар сабабларини
аниқламай ҳамда уларнинг айрим хоссаларини авлоддан-авлодга узатилиш
қонуниятларини чуқур англамай туриб, соғлом авлоднинг дунёга келишига
ишонч билдириш асло мумкин эмас. Шу сабабли аҳоли ўртасида соғлом
турмуш тарзи тиббий ва генетик билимларни (саводхонликни) кенг тарғиб
қилиш мақсадга мувофиқдир. Бу борадаги тарғибот ишларини олиб боришда
тиббий генетик маслаҳатхоналарини ташкил этиш муҳим аҳамият касб этади.
Инсон саломатлиги учун масъул субъектлар орасида алоҳида ўрин
тутувчи ҳамширалар томонидан зарур тиббий-генетик билимларнинг
ўзлаштирилишида “Тиббиёт генетикаси” етакчи ўқув предметидан бири
саналиб, бу предметнинг ўзлаштириш афзалликларини қуйидаги ҳолатлар
билан тавсифлаш мумкин:
1) бўлажак мутахассисларни организмнинг индивидуал ривожланиши
ва турли генетик касалликларнинг келиб чиқиш сабабларидан хабардор
этиш, уларнинг мавжуд биологик билимларини янада бойитишга ёрдам
беради;
2) “Тиббиёт генетикаси” фанининг ривожи соғлиқни сақлаш тизимини
такомиллаштиришга хизмат қилмоқда.
Республика таълим тизимида “Тиббиёт генетикаси” предмети умум
касбий фанлар орасида алоҳида ўрин эгаллаган бўлсада, бироқ унинг
ўқитилиши қониқарли аҳволда эмас. Бунинг асосий сабаблари: 1) тиббиёт
йўналишида фаолият юритаётган касб-ҳунар коллежларида ушбу
предметнинг
ўқитилиши
яқиндагина
йўлга
қўйилганлиги,
ўқув
адабиётларининг етарли эмаслиги; 2) Ўзбекистонда ҳам генетиклар мактаби
шаклланган бўлса-да, бироқ, мазкур ўқув фани бўйича яратилган дастур,
қўлланма ва дарсликларда республика генетикларининг фаолияти, уларнинг
иш
тажрибалари
ва
соҳада
эришилган
ютуқлари
тўғрисидаги
маълумотларнинг камлиги билан тавсифланади.
Узлуксиз таълим тизимини такомиллаштириш, замонавий янги авлод
дарсликларини яратиш ва юқори малакали кадрлар тайёрлаш борасидаги
ижтимоий эҳтиёжни қондириш нуқтаи назаридан, тиббий йўналишда
фаолият юритаётган касб-ҳунар коллежларида ҳамширалик соҳаси бўйича
ўқитилиши йўлга қўйилган “Тиббиёт генетикаси” ўқув фанини таркибий
жиҳатдан ва мазмунан такомиллаштириш долзарб педагогик муаммо бўлиб,
унинг ижобий ҳал қилиниши, бўлажак мутахассисларнинг касбий билим,
кўникма ва малакаларга эга бўлишларида муҳим аҳамият касб этади.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси.
“Тиббиёт генетикаси” ўқув
фанини таркибий ва мазмунан такомиллаштиришда генетик, биологик
билимларнинг ривожланиши, ирсий касалликлар, уларнинг келиб чиқиш
сабаблари, таснифи ҳамда уларнинг олдини олиш йўллари борасидаги
тадқиқотларнинг амалга оширилиши ўзига хос ўрин тутади. Н.П.Бочков,
Е.А.Богомазов, Е.Ф.Давиденкова, И.С.Либерман, Е.Т.Лильин, А.Мотульский,
Ж.А.Мусаев, Н.К.Нишонбоев, А.Т.Оқилов, Ё.Х.Тўрақулов, П.И.Тошхўжаев,
Ф.Фогель, Ж.Ҳ.Ҳамидов, Н.М.Шоматов, В.П.Эфроимсон ва бошқалар
томонидан амалга оширилган тадқиқотларда “Генетика” ва “Тиббиёт
генетикаси” фанларининг ривожланиш тарихи, айрим белгиларни генетик
бошқарилиши, генларни ўзаро таъсири, тиббий генетик усуллар ҳамда турли
кўринишдаги генетик касалликлар ва уларнинг ўзига хос жиҳатлари
ўрганилган.
Д.К.Беляев,
К.Б.Бутаев,
Н.М.Верзилин,
Р.А.Гурова,
Л.Денна,
Б.В.Захаров, В.М.Корсунская, Ю.Н.Полянский, А.О.Рувинский, Э.Синота,
Б.Х.Соколовская, Е.И.Сукнова, Ж.О.Толипова, С.С.Файзуллаев, А.Т.Ғофуров
ва бошқаларнинг ишларида эса таълим муассасаларида “Генетика” ва
“Тиббиёт генетикаси” фанларини ўқитишнинг дидактик ва методик
жиҳатлари, ўқувчиларга умумий биологик, тиббий ва генетик билимларини
беришдаги педагогик ёндашув моҳияти ҳамда “Генетика” ва “Тиббиёт
генетикаси” фанларини ўқитишда самарадорликка эришиш йўллари кўрсатиб
берилган.
Касб-ҳунар коллежларида услубий ишларни такомиллаштириш,
ўқувчиларни касбга йўналтириш, умумтаълим фанларини касбий фанлар
билан боғлиқлиги, кичик мутахасисларни тайёрлашнинг илмий-методик
томонлари Н.Х.Авлиёқулов, Г.А.Анорқулова, С.Ю.Ашурова, Н.В.Бородина,
Л.Ф.Иботуллина ва бошқалар томонидан ишлаб чиқилган.
Муаммони назарий жиҳатдан ўрганиш ривожланган хорижий
мамлакатлар ҳамда республикада тиббиёт йўналишида фаолият юритувчи
касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт генетикаси” фанини ўқитиш бўйича
муайян тажриба тўпланганлигига қарамай, мазкур ўқув предмети мазмунини
бойитиш, мавзуларни республикада генетика соҳасида эришилаётган
ютуқларни ёритувчи маълумотлар билан тўлдириш, таркибий жиҳатдан
такомиллаштириш, бўлажак ҳамширалар томонидан тиббий-генетик
билимларнинг пухта ўзлаштирилишига эришиш ҳамда ана шу мақсадга
йўналтирилган таълим жараёнининг самарадорлигини оширишга бўлган
эҳтиёжнинг мавжудлиги тадқиқот учун “Касб-ҳунар коллежларида тиббиёт
генетикасини ўқитишнинг услубий асослари” мавзусини танлашга имкон
берди.
Диссертация ишининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан
боғлиқлиги.
Тадқиқот Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика
университетининг “Биология ва инсон ҳаётий фаолияти муҳофазасини
ўқитиш методикаси” кафедрасининг “Фан билан таълим жараёнини
алоқадорлигини ривожлантириш” банди мазмунига, ҳамда П.Ф.Боровский
номидаги Тошкент шаҳар тиббиёт коллежи “Табиий фанлар” кафедрасининг
“Ўқувчиларни ўқитиш самарадорлигини таъминлаш орқали фанга бўлган
қизиқишларини ошириш” мавзусидаги илмий ишлар режасига мувофиқ
амалга оширилган.
Тадқиқот мақсади.
Касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт генетикаси”
предметини ўқитиш методикасини такомиллаштириш.
Тадқиқот вазифалари:
1.
Республика
тиббиёт
касб-ҳунар
коллежларида
кичик
мутахассисларни тайёрлаш ўқув режа ва дастурларини таҳлил этиш, уларда
“Тиббиёт генетика” ўқув предметининг ўрнини аниқлаш.
2. Тиббий, генетик, педагогик ва методик адабиётлар билан танишиш,
“
Тиббиёт генетикаси” ўқув предметини ўқитиш бўйича хорижий
мамлакатлар ва республикада тўпланган иш тажрибаларини ўрганиш, ўқув
дастурлари, ўқув методик қўлланмалари ва дарсликлар мазмунини таҳлил
қилиш асосида мавжуд ҳолатни баҳолаш.
3.
Тиббиёт
йўналишидаги
касб-ҳунар
коллежларида
кичик
мутахассисларни тайёрлаш тармоқ стандартлари асосида “Тиббиёт
генетикаси” предметини ўқув дастурини ишлаб чиқиш ва ўқитиш мазмунини
танлаш.
4. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметини самарали ўқитилишини таъминловчи
методикани ишлаб чиқиш.
5. “Тиббиёт генетикаси” ўқув предиметини самарали ўқитиш
методикасини педагогик тажрибада синаб кўриш ва олинган натижалар
асосида методик тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқот объекти.
Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“Тиббиёт генетикаси” предметини ўқитиш жараёни.
Тадқиқот предмети.
Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
ўқитиладиган “Тиббиёт генетикаси” предметининг мазмуни, ўқитиш
тамойиллари, шакл, метод ва воситалари.
Тадқиқотнинг методлари.
Муаммога оид илмий ишлар ва адабиётлар
таҳлили, социологик методлар (анкета сўрови, суҳбат, савол-жавоб ва
интервью); моделлаштириш; педагогик кузатиш; педагогик тажриба
натижаларига математик-статистик ишлов бериш.
Тадқиқотнинг методологик асослари.
Ўзбекистон Республикасининг
“Таълим тўғрисида”ги Қонуни, “Кадрлар тайёрлаш миллий дастури” ҳамда
“2004-2009 йилларда таълимни ривожлантириш Давлат умуммилий дастури”,
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг таълим тизимини
ривожлантириш борасидаги ёндашувлари, Республика Олий ва ўрта махсус
таълим Вазирлигининг меъёрий ҳужжатлари, “Тиббиёт генетикаси” фани
бўйича яратилган Давлат таълим стандартлари, ўқув дастурлари, методик
қўлланмалар ва дарсликлар, шунингдек, тиббиёт, генетика, педагогика ва
ўқитиш методикаси йўналишлари бўйича амалга оширилган илмий
тадқиқотларда илгари сурилган етакчи ғоялардан иборат.
Тадқиқотнинг илмий фарази:
тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
колллежларида кичик мутахассисларни тайёрлаш самарадорлиги янада
ошган бўлар эди, агарда:
- республика тиббиёт касб-ҳунар коллежларида кичик мутахассисларни
тайёрлаш ўқув режа ва дастурлари таҳлил этилса, уларда “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметининг ўрни аниқланса;
- тиббий, генетик, педагогик ва методик адабиётлар орқали
“
Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметини ўқитиш бўйича хорижий мамлакатлар ва
республикада тўпланган иш тажрибалари ўрганилса, ўқув дастурлари, ўқув
методик қўлланмалари ва дарсликлар мазмуни таҳлил қилинса;
- тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида ўқитиладиган
“Тиббиёт генетикаси” предмети бўйича ўқув дастур мазмуни қайта кўрилиб
ва унга мос ўқитиш методикаси ҳамда уни етарли даражада ўзлаштиришга
ҳизмат қилувчи илмий-методик тавсиялар ишлаб чиқилса.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:
1.
Тиббиёт
йўналишидаги
касб-ҳунар
коллежларида
кичик
мутахассислар
тайёрлаш
жараёнида
“Тиббиёт
генетикаси”
ўқув
предметининг ўрнини аниқлаш бўйича олиб борилган илмий таҳлиллар.
2. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметининг янги мазмуни.
3. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметини самарали ўқитилишини таъминловчи
методика.
4. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметини ўқитишда самарадорликка эришиш мақсадида
ташкил этилган педагогик тажриба натижалари.
5. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметини ўқитилишида юқори самарадорликни
таъминлашга хизмат қилувчи илмий-методик тавсиялар.
Илмий янгилиги.
Ўзбекистон шароитида тиббиёт йўналишидаги касб-
ҳунар коллежларида “Тиббиёт генетикаси” ўқув предметининг ўрни
аниқланганлиги; кичик мутахассисларни тайёрлаш тармоқ стандартлари
асосида “Тиббиёт генетикаси” ўқув предметининг янги мазмуни ажратиб
олиниши ҳамда ўқув предметини самарали ўқитилишини таъминловчи
методика ишлаб чиқилганлиги; “Тиббиёт генетикаси” ўқув предметини
самарали ўқитиш бўйича методик тавсиялар ишлаб чиқилганлиги.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти.
Тиббиёт
йўналишидаги касб-ҳунар коллежлари учун “Тиббиёт генетикаси” предмети
бўйича
Давлат
таълим
стандартларининг
ишлаб
чиқилганлиги,
такомиллашган ўқув дастурлари ва янги авлод дарсликларининг
яратилганлиги, мазкур предметни самарали ўқитилишини таъминловчи
методиканинг асосланганлиги ҳамда ушбу таълим муассасаларида фаолият
юритувчи “Тиббиёт генетикаси” ўқув предмети бўйича машғулот олиб
борадиган ўқитувчи-педагоглар учун методик ишланмалар (дидактик
материаллар)нинг тайёрланганлиги, таълим жараёнини самарали ташкил
этиш ҳамда ўқувчиларнинг билиш фаоллигини оширишга ёрдам беради.
Тиббиёт
йўналишидаги
касб-ҳунар
коллежларида
“Тиббиёт
генетикаси” предметини ўқитилишида юқори самарадорликни таъминлашга
хизмат қилувчи илмий-методик тавсияларнинг ишлаб чиқилганлиги эса,
таълим жараёни имкониятларидан етарли даражада фойдаланиш ва юқори
самарадорликка эришилишини таъминлайди.
Диссертант томонидан танланган, сараланган ҳамда ишлаб чиқилган
дидактик жиҳатидан мақбул илмий-методик билимлар тизими, “Тиббиёт
генетикаси” предметини ўқитишни такомиллаштиришга оид илмий-методик
тавсиялардан, тиббиёт йўналишида фаолият юритувчи касб-ҳунар
коллежларида самарали фойдаланиш мумкин.
Натижаларнинг
жорий
қилиниши.
Тадқиқот
жараёнида
ҳамшираларни тайёрлаш давлат таълим стандартлари талаблари асосида
ишлаб чиқилган тармоқ стандарти, ўқув дастур, “Тиббиёт генетикаси”
дарслиги,
ўқув
қўлланма
ва
услубий
тавсиялар
Ўзбекистон
Республикасининг тиббиёт йуналишидаги 56 та касб-ҳунар коллежларида 6
йил мобайнида амалиётга тадбиқ этилмоқда ва ҳозирги кунда ҳам улардан
мазкур таълим муассасаларида ўқув-тарбиявий ишларни ташкил этишда
фойдаланилмоқда.
Ишнинг синовдан ўтиши (апробацияси).
Тадқиқотнинг асосий
ғоялари ва муҳим натижалари Қарши шаҳридаги тиббиёт коллежида
ўтказилган илмий-амалий конференция (2002 йил), Тошкент шаҳридаги
Ф.Сирожиддинов номли академик лицейда ташкил этилган ўқитувчиларнинг
август кенгаши (2003 йил), ДҲМО (доимий ҳаракатдаги малака ошириш)
курслари (2002-2007 йиллар), шунингдек, Тошкент шаҳридаги Чилонзор
тиббиёт коллежида уюштирилган “Дарслик муаллифлари билан мулоқот”
номли илмий-амалий анжуман(2005)да муҳокама қилиниб, оммалаштирилди.
Диссертацияда илгари сурилган назарий ва амалий ғоялар Тошкент
шаҳридаги
П.Ф.Боровский
номидаги,
Чилонзор
ва
Ўзбекистон
Республикасининг 1-тиббиёт коллежларида (Й.Охунбобоев) тажриба
синовидан ўтказилди.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги.
Тадқиқот натижалари жами 10
та номдаги нашр қилинган ишларда, жумладан: 3 та дасрлик, 4 та услубий
қўлланма, 2 та илмий-услубий журналлардаги мақолалар ва 1 та илмий-
амалий конференция материалларида ўз аксини топган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми.
Диссертация кириш, уч боб,
хулосалар, 150 та номдаги фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва 7 та
иловалар, шунингдек 12 та жадвал ва 10 та расмдан ташкил топган бўлиб,
унинг умумий ҳажми 182 саҳифадан иборат.
ДИССЕРТАЦИЯНИНГ АСОСИЙ МАЗМУНИ
Ишнинг кириш қисмида мавзунинг долзарблиги, муаммонинг
ўрганилганлик даражаси, предмети, объекти, мақсади, вазифалари,
методологик асоси, тадқиқотнинг методлари, илмий фарази, илмий янгилиги,
назарий-амалий аҳамияти асослаб берилган.
Диссертациянинг биринчи боби
Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
коллежларида “Тиббиёт генетикаси” фанини ўқитишнинг ҳолати ва
муаммолари
деб номланиб, унда “Тиббиёт генетикаси” фанининг
ривожланиш босқичлари ва уни ўқитишга оид илмий-методик адабиётлар
таҳлили, ўқувчиларнинг “Тиббиёт генетикаси” фанини билиш фаолиятини
дидактик воситалар асосида ташкил этиш ва “Тиббиёт генетикаси” ўқув
фанининг мазмуни ва таркибий тузилмасини такомиллаштириш каби
мавзулар ёритилган.
Бобда олиб борилаётган тадқиқот йўналиши бўйича етук олимлар ва
мутахассисларнинг таълим мазмунини такомиллаштириш муаммосига
асосий қарашлари кўриб чиқилган ва таҳлил қилинган. Тиббиёт генетикаси
курсини тузилиши ва мазмунини ҳамда воситаларини такомиллаштиришнинг
муаммосини ҳал этиш бўйича олимларнинг асосий ҳиссалари акс эттирилган.
Ш.Ауербах, Н.П.Бочков, Ю.Б.Блиновская, Р.А.Гурова, И.П.Карузина,
Ж.А.Мусаев,
Н.К.Нишонбоев,
П.Р.Олимҳўжаева,
А.Т.Оқилов,
Б.Х.Соколовская,
П.И.Тошҳўжаев,
Ё.Х.Тўрақулов,
Ж.О.Толипова,
С.С.Файзуллаев, Ж.Ҳ.Ҳамидов, А.Т.Ғофуров, В.П.Эфроимсон ва бошқа
олимларнинг генетика фани ўқитувчиларини методик жиҳатдан тайёрлашни
такомиллаштириш соҳасидаги муносиб ҳиссалари таъкидланган.
Диссертациянинг мазкур бобида тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
коллежларида “Тиббиёт генетикаси” ўқув фанига оид билимларнинг
тузилиши ва мазмунини такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон ва чет
элларда бажарилган ишлар, ушбу фаннинг шаклланиш тарихида ривожланиш
истиқболини ўрганиш, шу ўқув фани бўйича ўқув дастурлар, дарсликлар,
ўқув методик адабиётлар таҳлил қилинган.
Ўқув жараёнининг самараси ва сифатини ошириш муаммосига,
дидактик олимларнинг қарашлари ёритилган. “Тиббиёт генетикаси” ўқув
фанини ўқитишда таълим самарадорлигини оширувчи асосий омиллар,
узлуксиз таълим бўғинларида генетикани ўқитишнинг узвийлиги ва
изчиллиги билан боғлиқ бўлган дидактик тамойилларнинг устиворлиги
ҳақидаги
фикр-мулоҳазалар
таҳлил
этилган.
Миллий
мафкурага
сингдирилган янги турдаги ўқув муассасаларининг шаклланиши, ундаги
таълим мазмунини такомиллаштириш борасида фикр юритилган.
Диссертациянинг
мазкур
бобида,
таълим
самарадорлигининг
моҳиятини ифодаловчи психологик ва педагогик услубий жиҳатлар
ёритилган:
-
Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида бўлажак
ҳамшираларга юқори даражадаги касбий билимларни бериш асосида, уларни
мустақил фаолиятга тайёрлаш, умумий ва мутахассислик фанлари, жумладан,
“Тиббиёт генетикаси” предметини кенгроқ ўрганишни тақозо этади.
- Республикада узлуксиз таълим тизимини такомиллаштириш ва уни
жаҳон таълими стандартлари даражасига кўтаришга бўлган ижтимоий
эҳтиёжнинг юзага келиши, барча ўқув предметлари каби “Тиббиёт
генетикаси” предметининг мазмунини такомиллаштириш ва таркибий
тузилмасини методик жиҳатдан янгилаш, педагогик зарурият саналади.
- “Тиббиёт генетикаси” предметини ўқитиш жараёнининг мураккаб
эканлигини назарда тутган ҳолда, белгиланган мақсадга эришиш ва кутилган
натижаларни қўлга киритиш имконини берувчи мақбул таълим шакл, метод
ва воситаларини танлаш ҳамда уларни такомиллаштириш, бўлажак
ҳамширалар
томонидан
юқори
даражада
касбий
билимларнинг
ўзлаштирилиши учун зарур педагогик шарт-шароитлар талаб этилади.
- Давлат таълим стандартлари асосида республикада тиббиёт
йўналишида фаолият юритаётган касб-ҳунар коллежлари учун “Тиббиёт
генетикаси” предметини ўқитиш методикаси бўйича, ўқув қўлланма ва
дарсликларни давлат тилида тайёрлаш ҳамда нашр этиш, ўқитиш
методикасини такомиллаштириш, шунингдек, фан ўқитувчиларининг касбий
педагогик ва илмий-методик тайёргарликларини яхшилаш юқори малакали
бўлажак мутахассис (ҳамшира)ларни тайёрлашнинг ҳал қилувчи омилдир.
- “Тиббиёт генетикаси” предметини ўқитиш методикаси бўйича илмий-
педагогик тадқиқотларни кенг кўламда олиб бориш, мавжуд муаммоларни
таҳлил қилиш ва уларни ижобий ҳал қилиш йўлида назария ва амалиёт
бирлигидан унумли фойдаланиш мақсадга мувофиқдир.
Диссертациянинг
“Тиббиёт генетикаси” предметини ўқитишда
ўқувчиларнинг билиш фаолиятини фаоллаштириш ва таълим
самарадорлигини ошириш методикаси”
деб номланган иккинчи бобида
ўқувчиларни ўқитиш жараёнида уларнинг билиш фаолиятини фаоллаштириш
методлари,
“Тиббиёт
генетикаси”
фанини
ўқитишда
таълим
технологияларидан фойдаланиш имкониятлари ва ўқувчиларнинг мустақил
ишларини ташкил этиш ва билимларни назорат қилиш тўғрисида сўз
юритилган.
Адабиётлар таҳлили, тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“
Тиббиёт генетикаси” фанини ўрганишга эътибор етарли эмаслиги ва бу
фаннинг шаклланганидан бери унча кўп вақт ўтмаган бўлса ҳам, ўз ечимини
кутаётган бир қатор муаммолар мавжудлиги аниқланди.
Маълумки,
“
Тиббиёт генетикаси
”
фанининг назарий томони икки
қисмдан, яъни умумий генетик билимлар ва тиббий генетик тушунчалардан
иборатдир. Тиббиёт генетикасига оид билим, кўникма ва малакаларнинг
ҳажми, мазмуни Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги,
Олий ва ўрта махсус таълим Вазирлиги томонидан тасдиқланган тармоқ
стандарти, ўқув режа ва амалдаги дастурда батафсил кўрсатиб берилган.
“
Тиббиёт генетикаси
”
фани ўқитувчилари ана шу дастур асосида фаолият
кўрсатишлари лозим.
“
Тиббиёт генетикаси
”
ўқув фани ўз моҳиятига кўра бўлажак
ҳамшираларнинг касбий маҳоратини шакллантиришга ҳизмат қилиши лозим
бўлиб, у таркибан назарий (маъруза) ва амалий (масалалар ечиш)
қисмларидан иборатдир.
Назарий қисмнинг асосий вазифаси – ўқувчиларга энг муҳим тиббиёт
йўналишидаги генетик билимларни умумлаштирган ҳолда бериш ҳамда
уларда турли хил билим манбалари билан ишлаш давомида, мустақил
равишда ўз билимларини тўлдира олиш кўникмаларини шакллантиришдан
иборатдир.
Назарий курсни ўрганиш жараёнида эгалланган билимлар амалий
машғулотларда тўлдирилади, чуқурлаштирилади ва мустаҳкамланади.
Эгалланган билим, кўникма ва малакаларни ижодий ҳамда комплекс
тарзда қўллаш, ҳамшираларнинг умумий амалиёти даврида амалга
оширилади. Бу ерда ўқувчилар янги билимларни эгаллайдилар ва касбий
маҳорат
элементлари
билан
танишадилар.
Кейинчалик
оилавий
шифохоналарда, тиббиёт масканларида, тиббий генетик маслаҳатхоналарда
ишлаш даврида генетик билимларнинг янги қирраларини, янгиликларни,
касбий маҳоратнинг сирли жиҳатларини ўзлаштира борадилар ва бу жараён
умрбод давом этади.
Асосий мақсад, тиббиёт ҳамшираси учун лозим бўлган минимум
тиббий генетик билимлар билан бирга ирсий касалликларнинг умумий
таърифи, клиникаси, келиб чиқиш сабаблари ва уларга берилиши лозим
бўлган парвариш, ҳақидаги маълумотларни бериш, кундалик ишларида
қўллай олиш томонларини ёритишдир.
Тиббиёт генетикаси фани олдига бугунги кунда қуйидаги долзарб
масалаларни илмий равишда ҳал этиш вазифалари қўйилган:
1.
“
Тиббиёт генетикаси
”
фани тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
коллежларида умум касбий фанлар қаторига кирганлиги сабабли, давлат
таълим стандартлари асосида, тармоқ стандартларини тиббиёт генетикасини
ўқитиш жараёнига тадбиқ этиб тузиш.
2. Ушбу стандартларнинг узлуксиз таълим тизимидаги узвийлиги,
кетма-кетлиги ва такомиллашиб (оддийликдан мураккаблик томонига)
бориш тамойиллари.
3. Дастур ва дарсликларнинг ғоявий, илмий, методик ва замонавийлик
даражаси.
4.
“
Тиббиёт генетикаси
”
таълимининг амалий йўналишини кучайтириш
ва уни турмуш билан алоқасини мустаҳкамлаш.
5. Касалликларни тушунтиришда умумбиологик классификацияни,
клиник классификация билан боғлаб олиб бориш, генетиканинг клиник
томонларини ёритиб бериш.
6. Тиббиётнинг замонавий концепциялари нуқтаи назаридан генетик
билимларнинг ўрни ва салмоғини тўғри баҳолаш.
7. Олий ўқув юртлари билан умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар
таълим муассасаларида генетика ўқитиш жараёнлари ўртасидаги қайтар
алоқани таъминлаш ва ҳ.к.
Бу вазифалар тиббиёт коллежларидаги тиббиёт генетикаси фанининг
ғоявий ва методологик томонларини кучайтириш, унинг илмий-назарий
даражасини орттириш, фан ичидаги ва фанлараро алоқаларни кучайтириш,
фаннинг тиббиёт амалиётига нисбатан илгарилаб бориш функциясини
назарда тутган ҳолда фаолият кўрсатишни талаб этади.
Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида ҳамшираларни
тайёрлаш йўналиши учун Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус
таълим Вазирлиги томонидан тасдиқланган ўқув режасига асосан “Тиббиёт
генетикаси“ курсини ўрганишга жами 48 соат ҳажмида (2002 йил ҳолатига)
вақт ажратилган. Шундан 22 соатини маърузалар, 12 соатини амалий ва 14
соати мустақил таълим учун мўлжалланган вақтлар ташкил этади.
Тадқиқотнинг иккинчи босқичида дастур талаблари асосида диссертант
томонидан такомиллаштирилган билимлар мазмунига мос ”Тиббиёт
генетикаси” дарслиги ҳаммуаллифликда яратилди. У ўқувчилар ва
ўқитувчилар учун мўлжалланган бўлиб, 2002 йилда ”Ибн-Сино“ нашриётида
чоп этилган. Бу дарслик 34 соат ҳажмдаги маърузаларни ўқиш учун зарур
бўлган ўқув материалларини қамраб олган.
Ўзбекистон Республикаси
”
Кадрлар тайёрлаш миллий дастури
”
да
инсонни интелектуал ва маънавий-аҳлоқий тарбиялаш билан узвий боғланган
узлуксиз таълим тизими орқали, ҳар томонлама баркамол шахсни
шакллантириш назарда тутилган.
Тадқиқот давомида шу нарса аниқландики, касб-ҳунар колежларида
генетика фани таълим йўналишлари (ҳамширалик иши, фельдшер лаборант,
стамотология иши, акушерлик каби йўналишлар), яъни ўқувчиларнинг
танлаган ихтисослигини ҳисобга олган ҳолда ўқитилса ва ўқувчиларнинг
биринчи курсда олган биология, анатомия, ҳамширалик иши каби фанлардан
кейин, иккинчи босқичдан бошлаб ўргатилса, ўқувчиларнинг билим олиш
самарадорлиги ошади.
Узлуксиз таълим олдидаги мазкур вазифаларни амалга ошириш,
таълим-тарбия жараёнининг самарадорлигига, самарадорлик эса ўз навбатида
ўқувчиларнинг билиш фаолиятини ташкил этилиши ва бошқаришига боғлиқ.
Тиббиёт
йўналишидаги
касб-ҳунар
коллежларида
фанлараро
боғланишнинг ўзига ҳос томонлари мавжуд эканлиги аниқланди. Ушбу ғояни
тўғрилигини ўқув тажриба ишлари ҳам тасдиқлади. Тиббиёт коллежлари
шароитида фанлараро боғланишнинг таъминланиши ва жорий этилиши
умумий ўрта мактаб, академик лицей ва бошқа йўналишлардаги касб-ҳунар
коллежларидагига қараганда жиддий фарқ қилиши аниқланди. Ушбу фарқ,
бир томондан, ҳамма ўқув муассасаларидаги каби ўқувчиларга фундаментал
таълим бериш, келажакда уларнинг олийгоҳларда ўқишларини давом
эттириши билан белгиланган бўлса, иккинчи томондан тиббиёт
йўналишидаги касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларига танланган таълим
йўналишлари бўйича қўшимча касбий ихтисослик бериш жиҳатлари билан
боғлиқ бўлиши аниқланди.
Ҳозирги кунда касб-ҳунар коллежларида тиббиёт генетикаси фанини
ўқитиш жараёни турли хил шаклларда ташкил этилади: маъруза, семинар,
амалий машғулотлар, ҳамширалик амалиёти ва бошқалар. Шу билан бирга
илғор педагогик техналогиялардан ўз ўрнида фойдаланиш, тиббиёт
генетикаси таълим самарадорлигини ошириш жиҳатлари билан ўзаро боғлиқ
эканлиги ҳақида диссертациянинг 2.2 - параграфида кўрсатиб ўтилган.
Ҳозирги замон педагогикасида эришилган ютуқлардан ижодий
фойдаланилган ҳолда, таълимни намойиш этиш, илюстрация, китоб билан
ишлаш, машқ, суҳбат, давра суҳбати, мунозара ва кичик гуруҳларда ишлаш
каби фаол методлардан ҳам тиббиёт генетикаси предметини мазмунини
ўқитишда фойдаланилди. Шу билан бирга амалий машғулотларни ва
мустақил ишларни ташкил этиш ва ўқувчилар билимини назорат қилиш,
баҳолаш каби ишлар ишлаб чиқилиб, ўқув жараёнига тадбиқ этилганлиги
ҳақида диссертациянинг 2.3 - параграфида кўрсатиб ўтилган.
Ишлаб чиқилган материаллар мазмуни ва кўрсатмалар, дастурий
материалларни Ўзбекистон Республикасининг янги буюрувчи ва йўриқнома
ҳужжатлари, Ўзбекистон олимларининг тиббиёт генетикаси фанига қўшган
ҳиссалари ва маҳаллий хусусиятларни инобатга олиб ўқитишни назарда
тутади ҳамда ҳамшираларни таёрлаш сифатини оширишга ҳизмат қилади.
Ишнинг
“Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“Тиббиёт генетикаси” фанини самарали ўқитишга оид педагогик
тажрибани ташкил этиш ва олинган натижалар таҳлили”
деб номланган
учинчи бобида эса “Тиббиёт генетикаси” предмети ўқитувчисининг методик
фаолиятининг мазмуни, тиббиёт генетикасини ўқитишда қўлланилаётган энг
муҳим педагогик тадқиқотлар ҳақида сўз юритилган.
Ундан ташқари
ўқитувчининг адабиёт манбалари билан ишлаш, картотека тайёрлаш,
мавзуларни режалаштириш, бошқа фанлар билан алоқасини таҳлил қилиш
каби ишлар ҳақидаги маълумотлар келтирилган.
“Тиббиёт генетикаси” фанини самарали ўқитишга оид педагогик
тажрибани ташкил этиш ва ўтказиш методлари, тажриба-синов ишлари
натижаларини умумлаштириш методикаси ва статистик таҳлили, шунингдек,
тажриба-синов ишлари натижаларининг самарадорлик даражаси тўғрисида
сўз юритилган.
Педагогик тадқиқот уч босқичда (2002-2003, 2003-2006, 2006-2007 ўқув
йиллари) ўтказилди.
а) биринчи босқич янги таклиф қилинган тиббиёт генетикасини ўқитиш
методикасининг мақсадга мувофиқлиги, уни ўтказиш учун керак бўладиган
вақт аниқланиб, ўрганилаётган масалалар режасининг самарадорлиги
текширилди;
б) иккинчи ва учинчи босқичларда ўқувчиларда тиббиёт генетикасини
ўқитиш методикасига оид назарий билимларни шакллантириш ва
ривожлантиришга
ҳизмат
қилувчи
янги
ўқитиш
методикасининг
самарадорлиги аниқланди. Педагогик эксперимент - Тошкент шаҳар
П.Ф.Боровский, Чилонзор ва Ўзбекистон Республикасининг 1-чи тиббиёт
(Й.Охунбобоев) коллежларида ўтказилди.
0
5
10
15
20
25
30
35
30
35
40 45
50 55
60
65 70
75 80
85
90 95 100
0
5
10
15
20
25
30
35
30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100
0
5
10
15
20
25
30
35
30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 90 95 100
(n
i
, m
i
)
(X
i
, Yi)
1-расм. 2002-2007 ўқув йилларида Чилонзор ва Й.Охунбобоев номидаги тиббиёт
коллежлари респондент-ўқувчиларининг тиббий-генетик билимлари кўрсаткичлари
гистограммаси.
(n
i
, m
i
)
(X
i
, Yi)
2-расм. 2002-2007 ўқув йилларида Чилонзор ва П.Ф.Боровский номидаги тиббиёт
коллежлари респондент-ўқувчиларининг тиббий-генетик билимлари кўрсаткичлари
гистограммаси.
(n
i
, m
i
)
(X
i
, Yi)
3-расм. 2002-2007 ўқув йилларидаги Й.Охунбобоев ва П.Ф.Боровский номидаги
тиббиёт коллежлари респондент-ўқувчиларининг тиббий-генетик билимлари
кўрсаткичлари гистограммаси.
-
П.Ф.Боровский номли тиббиёт коллежи.
-
Й.Охунбобоев номли тиббиёт коллежи.
-
Чилонзор номидаги тиббиёт коллежи.
Педагогик тажриба натижаларини аниқлашда:
1. Ўқувчиларнинг оғзаки, ёзма ва тест жавоблари ва уларнинг
мантиқий муҳокамалари таҳлили;
2. Ўқувчилар билими ва кўникмаларини мустаҳкамлигини баҳолаш;
3. Тадқиқ қилинаётган мавзу бўйича назорат ишларининг таҳлили;
4. Ўқувчилар билан якка ва гуруҳ тартибда ўтказилган суҳбатлар
таҳлили;
5. Педагогик экспериментда иштирок этаётган назорат ва
экспериментал гуруҳлардаги ўқувчилар билан тиббиёт генетикаси ўқитиш
методикаси курсини назарий масалаларини ўзлаштириши ҳақида ўтказилган
суҳбат маълумотлари;
6. Экспериментал ва назорат гуруҳларидаги ўқувчиларнинг якуний
назоратлардаги ўзлаштириш натижалари ҳисобларидан фойдаланилди.
Педагогик тажрибани ўтказиш учун диссертант томонидан:
1) ўрганилаётган масалаларнинг ишчи дастури, кенгайтирилган
режаси, дарсларни фаоллаштириб ўтиш учун тарқатма материаллар,
таблицалар, альбомлар ва схемалар яратилди;
2) тиббиёт генетикасининг ўқув режасида белгиланган дарс соатларига
янги педагогик технологияларни инобатга олган ҳолда дарс ишланмалари
тузиб чиқилди;
3) янги тавсия қилинган ишларнинг методикаси, экспериментал
гуруҳлар ўқувчилари учун методик кўрсатмалар, ўқувчи томонидан назарий
билимларни ўзлаштириш даражасини аниқлаш учун (ёзма ва оғзаки назорат
учун) топшириқлар тузилди;
4) мустақил ишларни ташкил қилиш учун кўрсатмалар ва масалалар
тўплами тузиб чиқилди;
5) иш жараёни давомида тармоқ стандарти, ўқув дастурлар, масалалар
тўплами ўқув қўлланмаси, дарсликлар ишлаб чиқилди.
Ҳозирда Ўзбекистондаги ҳамма тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
коллежларига тарқатилди ва ишлатилмоқда.
Ўқувчиларда тиббиёт генетикасини ўқитиш методикасига оид назарий
билимларни шакллантириш ва ривожлантиришга ҳизмат қилувчи янги
ўқитиш методикасининг самарадорлигини аниқлаш учун назорат ишлари ва
тест синовлари ўтказилди.
Педагогик эксперимент натижаларини математик статистика усуллари
билан қайта ишлаш ва таҳлил қилиш берилган тартибда амалга оширилди.
1. Назорат ва эксперимент гуруҳлари натижаларининг полигонлари
қурилди.
2. Ўрта қиймат, дисперсия ва ўрта квадрат оғиш кўрсаткичлари
ҳисобланди.
3. Стьюдент ва Фишер-Снедекор мезонлари орқали танланмалар
солиштирилди.
4. Пирсон мезони орқали танланмалар турли бош тўпламлардан
олинганлиги, ҳақидаги гепотеза (тахмин) лар ўринли эканлиги тасдиқланди.
5. Олинган натижалар таққосланиб, экспериментал гуруҳларда
синовдан ўтказилган такомиллаштирилган янги ўқитиш методикасининг
самарали эканлиги тасдиқланди.
ХУЛОСА
1. Ўзбекистон Республикасининг тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар
коллежлари учун “Тиббиёт генетикаси” предметидан давлат таълим
стандартларини ва тармоқ стандартларини яратиш, дарслик ва ўқув
қўлланмаларини давлат тилида тайёрлаш ва нашр этиш, бўлажак
ҳамшираларни касбий тайёргарлигини яхшилашда “Тиббиёт генетикаси”
предметининг мавқеини ошириш ҳамда унинг амалий тамойилларини
кучайтириш бугунги кун талабидир.
2. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллеж ўқувчиларини, тиббиёт
генетикаси предметидан ўқитишни такомиллаштиришга оид бир қатор
методик тавсияномалар, ўқув дастури, ўқув методик қўлланма ва мазкур ўқув
предмети бўйича дарслик тайёрланди, синовдан ўтказилди ва амалиётга
жорий этилди.
3. Тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларининг ҳамширалик
иши йўналиши учун “Тиббиёт генетикаси” предметига оид билимларнинг
оптимал ва такомиллаштирилган мазмуни ҳамда ҳажми, Ўзбекистонда шу
фаннинг шаклланиши, ҳозирги ҳолати ва ривожланиш истиқболлари, ўзбек
олимларининг ижодий фаолиятларини ҳисобга олган ҳолда, ишлаб чиқилди.
“Тиббиёт
генетикаси“
методикасига
оид
асосий
тушунчаларнинг
шаклланишига хизмат қилувчи ўқув-тарбия жараёнининг тизими белгиланди.
4.
“Тиббиёт генетикаси“нинг умумий масалаларини ўрганиш
методикаси, шу фан ҳақидаги ҳозирги замон таълимотига асосан ишлаб
чиқилди ва такомиллаштирилди. Дастурга киритилган мавзулар бўйича
командада ўқитиш, модулли ўқитиш, муаммоли суҳбат ва дидактик ўйинли
технологиялар каби замонавий педагогик технологияларнинг турли
кўринишидаги дарс ишланмалари ишлаб чиқилди ва тажриба-синовидан
ўтказилди.
5. “Тиббиёт генетикаси“нинг ҳозирги замон ютуқларини қамраб олган
ва тавсия этилаётган янги материалларни ўқувчилар учун етарли даражада
берилиши ва ўзлаштирилиши мақсадга мувофиқдир. Бу эса уларнинг тиббий
генетик билимларни онгли равишда эгаллашига ёрдам беради. Ўқув
жараёнини замонавий педагогик технологиялар асосида ташкил этилган
тажриба гуруҳларида барча мавзулар бўйича ўқувчиларнинг ўзлаштириш
кўрсаткичлари анча баландлиги ва ўзлаштириш самарадорлигини миқдорий
кўрсаткичлар бўйича назорат гуруҳларига нисбатан юқори эканлиги қайд
этилди.
6. Ўқувчиларни тиббиёт генетикасига бўлган қизиқишларини ошириш
ва шу предметга оид билим, кўникма ва малакаларини текшириш, назорат
қилиш ва баҳолаш методикаси, тест технологияси асосида ишлаб чиқилди.
7. Такомиллаштирилган мазмун ва уни ўқитиш методикасини тиббиёт
йўналишидаги касб-ҳунар коллежларда “Тиббиёт генетикаси“ предметидан
чуқур ва мустаҳкам билимларни шакллантириш мақсадида қўллаш мумкин
эканлиги асосланди ва тажриба асосида тасдиқланди.
ЭЪЛОН ҚИЛИНГАН ИШЛАР РЎЙХАТИ
1. Поляшко И.В., Иногамова Д.Р. Биология фанидан тестлар. – Т.: 1-
ТошМИ босмахонаси, 1996. – 75 б.
2. Мавлонов О.М., Иногамова Д.Р. Биология дарсларида ўқувчилар
билимини рейтинг системасида баҳолаш //Олий педагогика институтининг
30 йиллигига бағишланган илмий-амалий конференция материаллари. 20
октябрь 1997. – Тошкент, 1997. – Б. 100-101.
3. Иногамова Д.Р. Биологиядан режа ва ўқув дастур (ўрта махсус ўқув
юртлари учун). – Т.: I - ТошТИ, 1998. – Б. 20.
4. Олимхўжаева П.Р., Иногамова Д.Р. Тиббиёт генетикаси. – Т.: Ибн
Сино, 2002. – 216 б.
5. Олимхўжаева П.Р., Иногамова Д.Р. Тиббиёт генетикаси. – Т.: Зар-
қалам, 2005. – 216 б.
6. Иногамова Д.Р. Тиббиёт генетикаси фанидан дидактик материаллар
ва масалалар тўплами. – Т.: Турон-Иқбол, 2005. – 102 б.
7. Иногамова Д.Р. Тиббиёт генетикаси фанидан ўқув дастурлар.
–
Т.:
ЎМКҲТТКМО ва УҚТИ, 2007. – Б. 15.
8. Олимхўжаева П.Р., Иногамова Д.Р. Тиббиёт генетикаси. – Т.: Илм-
Зиё, 2007. – 216 б.
9. Файзуллаев С.С., Иногамова Д.Р. Использование генетических задач
при развитии
познавательного интереса учащихся медицинских колледжей к
предмету медицинской генетики //Педагогик таълим. – Тошкент, 2007. – № 5.
– Б. 31-33.
10. Файзуллаев С.С., Иногамова Д.Р. Касбий таълимда тиббиёт
генетикаси фанининг ўрни // Педагогик таълим. – Тошкент, 2008. – № 1. – Б.
61-63.
Педагогика фанлари номзоди илмий даражасига талабгор
Иногамова Дилфуза Рахматуллаевнаннинг 13.00.02 – таълим ва тарбия
назарияси ва методикаси (биология) ихтисослиги бўйича “Касб-ҳунар
коллежларида тиббиёт генетикасини ўқитишнинг услубий асослари”
мавзусидаги диссертациясининг
РЕЗЮМЕСИ
Таянч сўзлар:
касб-ҳунар коллежлари, ўқув дастури, ўқув қўлланма,
фаннинг тузилиши ва мазмуни, ўқитиш тамойиллари, ўқитиш шакллари ва
методлари, ўқитиш воситалари, педагогик тажриба.
Тадқиқот объекти:
тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“Тиббиёт генетикаси” предметини ўқитиш жараёни.
Ишнинг мақсади:
касб – ҳунар коллежларида
“
Тиббиёт генетикаси”
предметини ўқитиш методикасини такомиллаштириш.
Тадқиқот методлари:
муаммога оид илмий ишлар ва адабиётлар
таҳлили, социологик методлар (анкета сўрови, суҳбат, савол-жавоб ва
интервью); моделлаштириш; педагогик кузатиш; педагогик тажриба
натижаларига математик-статистик ишлов бериш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
Биринчи бор
Ўзбекистон шароитида тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“Тиббиёт
генетикаси”
ўқув
фанининг
ўрни
аниқланди;
кичик
мутахассисларни тайёрлаш тармоқ стандартлари асосида “Тиббиёт
генетикаси” ўқув предметининг янги мазмуни ажратиб олинди ҳамда ўқув
предметининг ўқитилишини таъминловчи методика ва “Тиббиёт генетикаси”
ўқув предметини самарали ўқитиш бўйича методик тавсиялар ишлаб
чиқилди.
Амалий аҳамияти:
тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида
“Тиббиёт генетикаси” фани бўйича ўқувчиларнинг билим даражаларини
ошириш ва мустаҳкамлашга ёрдам берувчи ўқитиш тизими ишлаб чиқилди
ва ўқув жараёнига жорий қилинди, кўп йиллар давомида амалиётда қўллаб
келинмоқда. Ишлаб чиқилган, танланган, сараланган ва дидактик жиҳатидан
мақбул вариантга келтирилган илмий-методик билимлар тизими ва уларни
ўқитиш бўйича ишлаб чиқилган тавсиялар, тиббиёт коллежларида генетика
фанидан дарс берувчи ўқитувчилар, услубчилар ва шу соҳа мутахассислари
томонидан қўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги:
тадқиқот
ғоялари тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида “Тиббиёт
генетикаси” фанини самарали ўқитилишини таъминлайди. Тадқиқот
натижалари тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежларида тадбиқ
этилганлиги ҳақида Ўзбекистон Республикаси олий ва ўрта махсус таълим
Вазирлиги, Ўрта махсус, касб-ҳунар таълими маркази томонидан берилган
далолатномада кўрсатилган.
Қўлланилиш соҳаси:
тиббиёт йўналишидаги касб-ҳунар коллежлари
ўқув жараёнида қўлланилиши мумкин.
Р Е З Ю М Е
диссертации Иногамовой Дильфузы Рахматуллаевны на тему: “Методические
основы преподавания медицинской генетики в профессиональных
колледжах” на соискание ученой степени кандидата педагогических наук по
специальности 13.00.02 – теория и методика обучения и воспитания
(биология).
Ключевые слова:
профессиональные колледжи, учебная программа,
учебное пособие, структура и содержание курса, принципы обучения, формы
и методы обучения, средства обучения, педагогический эксперимент.
Объект исследования:
процесс обучения курса медицинской генетики
в профессиональных колледжах медицинского направления.
Цель работы:
Совершенствование методики обучения курса
“Медицинская генетика” в профессиональных колледжах.
Методы исследования:
анализ научных и научно-методических
литератур, наблюдение, эксперимент, устные и письменные вопросы,
изучение документов народного образования, анализ учебных планов,
учебных программ и учебно-методических пособий по методике
преподавания медицинской генетики.
Полученные результаты и их новизна:
впервые определено значение
предмета “Медицинской генетики” в условиях Республики Узбекистан. С
точки зрения методики обучения, с учетом государственных стандартов
образования подготовлен и внедрен учебный курс, обеспечивающий
образовательный, воспитывающий и развивающий процесс обучения курса
“Медицинская генетика” на базе учебного плана, которая успешно
апробирована на практике, разработаны методические рекомендации по
обучению “Медицинская генетика”
Практическое значимость:
подготовлен и внедрен учебный курс,
обеспечивающий образовательный, воспитывающий и развивающий процесс
обучения курса “Медицинская генетика” для медицинских колледжей,
подготавливающие медсестер и применяется на практике в течение многих
лет. Представляемая научная и научно-методическая система знаний может
быть применена преподавателями и методистами медколледжей и
специалистами данной отрасли.
Степень внедрения и экономическая эффективность:
на основании
полученных результатов подготовлен отраслевой стандарт, учебные
программы,
учебники,
задачник
и
методические
рекомендации,
предназначенные
для
широкого
использования
преподавателями
медицинской генетики в средних специальных профессиональных колледжах
Республики. Внедрение результатов исследования в практику отмечено в
акте Министерство Высшего и среднего специального образования РУз,
Центра среднего специального профессионального образования.
Область применения:
материалы диссертации могут быть
использованы в учебном процессе профессиональных колледжей
медицинского направления.
RESUME
Thesis of Inogamova Dilfuza Rakhmatullayevna on the scientific degree
competition of the doctor of sciences (philosophy) in theory and methodology of
education and upbringing (biology) pedagogic on specialty 13.00.02 subject:
«Methodical basis of teaching of medical genetics in secondary special
professional colleges»
Key words:
professional colleges, curriculum, textbook, structure and
contents of a course, principles of teaching, forms and methods of teaching,
teaching techniques, pedagogical experiment.
Subjects of research:
process of teaching of the “Medical genetics” course
in professional colleges.
Purpose of work:
improving of teaching methods of “Medical genetics”
course in professional colleges.
Methods of research:
analyzing of scientific and scientific-methodical
literatures, observation, experiment, verbal and written questions, studing of
national education documents, analysis of curriculums, education-methodical
tutorials on methodic of teaching medical genetics and curriculum.
The results obtained and their novelty:
for the first time has made
research to improving of structure and the contents a of medical genetics course in
the conditions of the Republic of Uzbekistan. From the point of view of teaching
methods procedure, with allowance for formation state standards has framed
training course providing educational, upbringing and developing process of
teaching of “Medical genetics” course on basis curriculum which was successfully
approved in practice, methodical recommendations of teaching “Medical genetics”
course has made.
Practical value:
the training course providing educational, upbringing and
developing process instruction of a “Medical genetics” course for medical colleges
preparing nurses and applied in practice for many years. The represented scientific
and scientifically-methodical system of knowledge can be applied teachers and
methodologists of medical colleges and specialists of the given branch.
Degree of embed and economic affectivity:
on the basis of the gained
results was framed the branch standard, curriculums (for students I and III
courses), textbooks, a problem book of genetics and the methodical references
designed for wide use by teachers of medical genetics in secondary special
professional colleges of Republic of Uzbekistan. Introduction the results of
investigations in the practice are noted in the certificate of the Center of secondary
special vocational training.
Field of application:
dissertation materials can be used in teaching process
of medical professional colleges.
