Page 15
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
O‘ZBEK VA SHARQ XALQLARI MUSIQASINI O‘ZARO
BOG‘LIQLIGI VA O‘XSHASHLIGI
Abdurahimov O‘ktam Ergashevich
Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti
magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791799
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-Avgust 2025 yil
Ma’qullandi: 07- Avgust 2025 yil
Nashr qilindi: 11- Avgust 2025 yil
Mazkur maqolada o‘zbek xalq musiqasi va Sharq xalqlari
musiqa merosining tarixiy, madaniy hamda badiiy
jihatdan o‘zaro bog‘liqligi va o‘xshashliklari tahlil
qilinadi. Unda qadimiy musiqa an’analari, maqom
san’ati, lad-garmoniya tizimi, kuy va ritm tuzilmalari,
ijro uslublaridagi umumiyliklar hamda o‘ziga xosliklar
yoritilgan.
Shuningdek,
mintaqalararo
musiqiy
almashinuv, xalqaro madaniy aloqalar va ularning milliy
musiqa rivojiga ta’siri ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqot
jarayonida
tarixiy
manbalar,
etnomusiqashunoslik
izlanishlari
hamda
amaliy
ijrochilik tajribalari tahlil qilinib, o‘zbek musiqasining
Sharq
xalqlari
bilan
uyg‘unlashuvi
musiqiy
madaniyatning boyishida muhim omil ekanligi asoslab
beriladi
KEYWORDS
O‘zbek xalq musiqasi, maqom
san’ati, musiqa merosi, lad-
garmoniya, ritm tizimi, ijro
uslubi, musiqiy integratsiya,
etnomusiqashunoslik.
Musiqa — bu faqat estetik zavq manbai emas, balki tarixiy xotira, milliy o‘zlik va
madaniy muloqotning eng ta’sirchan vositasidir. Markaziy Osiyoning chorrahada joylashgan
o‘rni O‘zbekiston hududini qadimdan Sharq xalqlari bilan ijodiy aloqalar maydoniga
aylantirgan. Buyuk Ipak yo‘li orqali kechgan iqtisodiy va madaniy almashinuvlar natijasida
kuy va qo‘shiqlar, lad va ritmlar, cholg‘u chalish uslublari hamda nazariy tushunchalar turli
mintaqalarda sayqal topib, o‘zaro boyish jarayonini boshdan kechirgan. Shu bois o‘zbek xalq
musiqasini Sharq xalqlari (Eron va arab hududlari, Turk dunyosi, Kavkaz, shuningdek Hind va
Xitoy sivilizatsiyalari) musiqa merosi bilan bir qatorda o‘rganish, ularning bog‘liqligi va
o‘xshashliklarini ilmiy mezonlar asosida tahlil qilish bugun ham dolzarbdir.
Tarixiy jarayonlarga nazar tashlasak, turli davrlar musiqiy maktablar o‘rtasidagi
aloqalarni chuqurlashtirgan: saroy va madrasalarda shakllangan ijrochilik an’analari, hofizlik
va sozandalik maktablari, musiqiy risolalar va nazariy izohlar muayyan “umumsharqiy”
musiqiy tilning barqarorlashuviga xizmat qilgan. Al-Farobiy, Safiuddin Urmaviy, Abduqodir
Marog‘iy kabi mutafakkirlarning asarlarida shakllangan lad-intonatsion qarashlar keyingi
asrlarda ham maqom – dastgoh – mug‘om kabi modal tizimlarning ilmiy ifodasiga zamin
bo‘lgan. O‘zbek musiqa merosining yuksak cho‘qqilaridan bo‘lgan maqom an’anasi — ayniqsa
Shashmaqom — shu keng mintaqaviy kontekstda o‘qilganda, o‘zining ichki tuzilishi (bo‘limlar
Page 16
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
tizimi, kuy navbatlari, usullar) bilan qo‘shni hududlarda shakllangan tizimlar bilan ko‘plab
semantik va struktur parallellarni namoyon etadi.
Mazkur bog‘liqlik bir necha qatlamda ko‘zga tashlanadi. Avvalo, modal-melodik
qatlamda: maqom/dastgoh/mug‘om tizimlarida jins, sho‘be va pardalar orqali kuy tuzish
hamda modulyatsiya qilishning umumiy tamoyillari uchraydi. Ritmik qatlamda esa usul, iqā‘
va tāla kabi davriy zarb tizimlari musiqiy shaklni tartibga solish, dramatik kuchlanish va
yechimni ta’minlashda o‘xshash funksiyani bajaradi. Organologik qatlamda tanbur, dutor,
rubob, ud, nay, chang, doira singari cholg‘ular yoki ularning mahalliy variantlari keng arealda
uchraydi; ularning ijro uslublaridagi farqlar ko‘pincha mintaqaviy estetika va ijrochilik
maktablari bilan belgilanadi. Nihoyat, janr-shakl qatlamida katta sikllilik, muqaddima– rivoj–
avj– forig‘ kabi dramatik arxitektura elementlari musiqa kechinmasining mantiqiy oqimini
ta’minlaydi.
Shu bilan birga, “o‘xshashlik”ni “birxillik” bilan aynanlashtirib bo‘lmaydi. Har bir hudud
o‘z tarixiy sharoiti, tili, poetik an’analari, diniy-estetik dunyoqarashi va ijtimoiy muhitidan
kelib chiqib, umumiy musiqiy tilni o‘z ohangida qayta talqin qiladi. Masalan, o‘zbek maqom
ijrosidagi ohangbarorlik, nafosatga yo‘g‘rilgan bezakdorlik va doira usullarining nozik
intonatsion ishlanishi Eron dastgohlaridagi improvizatsion sayr (sayr-e maqom) yoki
Ozarbayjon mug‘omidagi avjga chiqish mantiqidan ayrim jihatlari bilan farq qiladi. Xuddi
shunday, hind ragalaridagi intonatsion noziklik va vaqtga bog‘liqlik (rāga–samay) Sharqning
boshqa hududlarida kamroq uchraydigan poetik-semantik tizimni ifodalaydi. Demak,
bog‘liqlik — bu genetik yaqinlik va tarixiy aloqalar natijasi; o‘xshashlik — bu funksional,
struktur yoki semantik darajadagi mushtaraklik; o‘ziga xoslik esa har bir hududning milliy-
ijodiy “ohangidagi” muhrdir.
Ushbu maqolaning dolzarbligi shundaki, ko‘plab tadqiqotlar alohida bir xalq musiqasini
ichki mezonlar bilan mukammal tavsiflagan bo‘lsa-da, ko‘p qatlamli qiyosiy tahlil — ayniqsa
modal, ritmik va organologik qatlamlarni bir butun metodik ramkada birlashtirish — hanuz
yetarlicha tizimlashtirilmagan. Bugungi globallashuv sharoitida musiqiy “o‘xshashliklar” tez-
tez soddalashtirilgan “gibridlik” tasviri bilan almashtirib yuborilmoqda; bu esa tarixiy
qatlamlarni, tushunchalarning semantik og‘irligini va ijrochilik maktablarining nozikligini
yuvib yuborishi mumkin. Shuning uchun ham maqolada qiyosiy-tarixiy va struktur tahlil
usullari, etnomusiqashunoslik yondashuvlari, organologik tipologiya hamda semiotik
talqinlardan kompleks foydalaniladi.
Tadqiqotning asosiy savollari quyidagicha shakllanadi: (1) O‘zbek maqom an’anasi bilan
Sharq xalqlari modal tizimlari o‘rtasidagi genealogik va funksional bog‘liqlik qanday
ifodalanadi? (2) Ritmik davriylik (usul/iqā‘/tāla)ning shakl yaratuvchi roli qaysi umumiy
tamoyillarga tayanadi va qayerda milliy o‘ziga xoslikka aylanadi? (3) Cholg‘u asboblari oilalari
va ijro uslublari qaysi nuqtalarda umumiy manbaga borib taqaladi, qaysi nuqtalarda esa
mustaqil evolyutsiyani ko‘rsatadi? (4) Poetika — ya’ni matn, til va obrazlar — qanday qilib
modal-ritmik strukturalar bilan semantik uyg‘unlik hosil qiladi?
Maqolaning maqsadi — o‘zbek va Sharq xalqlari musiqiy merosidagi bog‘liqlik va
o‘xshashliklarni nazariy tushunchalar, struktur qatlamlar va ijro amaliyoti kesimida yoritish,
ularni tarixiy kontekstda asoslash va qiyosiy tipologiyasini taklif etishdir. Vazifalar sifatida (a)
manbalar sharhi va nazariy apparatni aniqlashtirish; (b) modal-ritmik tuzilmalar bo‘yicha
qiyosiy tahlil; (c) organologik va janr-shakl tipologiyasi; (d) tanlab olingan misollar
Page 17
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
(Shashmaqom – Dastgoh – Mug‘om o‘tkazmalari, ayrim o‘xshash usullar va shakllar) asosida
keys-studiya tahlili belgilangan.
Kutilayotgan ilmiy natija — bog‘liqlik va o‘xshashlikni “umumiylikka keltirilgan farqlar”
sifatida talqin qilish, ya’ni umumsharqiy musiqiy tilning tayanch tamoyillarini ko‘rsatish bilan
birga, milliy o‘ziga xoslikni struktur darajada aniq ko‘rsatib berishdir. Bu yondashuv musiqiy
merosni faqat “o‘tmish” emas, balki zamonaviy ijodiy amaliyot uchun ham samarali resurs
sifatida ko‘rishga, madaniyatlararo muloqotni chuqurlashtirishga va musiqiy ta’limda qiyosiy
fikrlashni kuchaytirishga xizmat qiladi. Shu tarzda shakllangan kirish qismi maqolaning
keyingi bo‘limlarida nazariy manbalar sharhi, struktural tahlil va keys-studiyalar bilan davom
ettiriladi; yakunda esa o‘zbek va Sharq xalqlari musiqiy merosining integrativ xarakteri
bo‘yicha konseptual xulosalar taqdim etiladi.
Mazkur tadqiqotning materiali o‘zbek va kengroq Sharq hududlaridagi (Eron,
Ozarbayjon, Turkiya, arab mamlakatlari, qisman Hindiston va Xitoy sivilizatsiyalari bilan
tutashgan mintaqalar) musiqiy meros namunalari hamda ularni tavsiflovchi yozma, og‘zaki va
audio-vizual manbalardan iborat korpusga tayangan. Korpus shakllantirilayotganda tarixiy
davriylik (ilk islomiy uyg‘onishdan to zamonaviy davrgacha), geokultural qamrov, ijro
maktablari xilma-xilligi va modal–ritmik tizimlarning qiyosiy tahliliga yaroqlilik kabi
mezonlar asos qilib olindi. Tadqiqot obyekti sifatida o‘zbek maqom an’anasi (xususan,
Shashmaqomning turkum va bo‘limlari), Eron dastgoh/radif tizimi, Ozarbayjon mug‘omlari,
turk usul–makom amaliyoti hamda arab iqo‘–maqom tizimidan tanlangan namunalar ko‘zda
tutiladi; predmet esa ushbu tizimlar o‘rtasidagi modal (lad–intonatsion), ritmik (zarbiy
davriylik), organologik (cholg‘ular va ijro texnikasi) hamda poetik (matn va aruz)
darajalardagi bog‘liqlik va o‘xshashliklardir.
Al-Farobiy, Safiuddin Urmaviy, Abduqodir Marog‘iy singari klassik mualliflar asarlarida
ifodalangan parda, jins, sho‘be, usul va shakl haqidagi nazariy tushunchalar “umumsharqiy”
musiqiy tilning konseptual tayanchi sifatida o‘qildi; ular keyingi asrlardagi risolalar va izohlar
bilan muqoyasa qilindi. O‘zbek muhitiga doir qo‘lyozma va nashrlar — xususan, Buxoro–Xiva
maktablari va Farg‘ona–Toshkent muhitida shakllangan maqom amaliyotining tavsiflari,
notalashtirilgan matnlar hamda izohli to‘plamlar — o‘zbek materiali uchun asosiy tayanch
bo‘ldi. Eron an’anasi bo‘yicha radif materiallari va dastgohlar bo‘yicha darslik–antologiyalar,
Ozarbayjon mug‘omiga oid izohli nashrlar, turk makom–usul tizimi va arab iqo‘lari bo‘yicha
qo‘llanmalar qiyosiy tahlil uchun mos ravishda jalb qilindi.
Og‘zaki va audio-vizual qatlam milliy fonotekalar, konservatoriyalar fondlari, radio–
televizion arxivlar va sahna hamda ustoz–shogird an’anasi asosida yozib olingan ijro
namunalari hisobidan to‘plandi. Ijro yozuvlari tanlanayotganda bir tomondan autentiklik
(ustoz ijrochiligi, mahalliy talaffuz va uslub), ikkinchi tomondan, tahlilga yaroqlilik
(kuzatiladigan ravshan modal–ritmik belgilar, sikllilik, kadensiya va avj–forig‘ dinamikasi)
mezonlari qo‘llandi. Notaga tushirilgan matnlar — jumladan, o‘zbek maqom amaliyotining
kanonik nashrlari hamda Eron radifining turli talqinlari — eshitma material bilan solishtirilib,
yozma–og‘zaki tafovutlar hamda ijro amaliyotidagi variativlik qatlamlari aniqlashtirildi.
Organologik material sifatida Markaziy Osiyo va qo‘shni hududlarda qo‘llanilgan
cholg‘ular oilalari (chertma: tanbur, dutor, rubob; torli–kamonli: gijjak/kamancha; puflama:
nay; ud/‘ūd; urmalı: doira/def va boshqalar)ning shakl–o‘lcham, tovush chiqarish mexanizmi,
sozlash va ijro texnikasi bo‘yicha tavsiflari jamlandi. Cholg‘ularning mahalliy variantlari va
Page 18
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
ularning ijro texnikasi orqali yuzaga keladigan timbral–artikulyatsion farqlar umumiy modal–
ritmik tuzilmalarga qanday ta’sir etishi kuzatildi. Shu tariqa, “bir xil nomli” cholg‘ulardagi
(masalan, nay, tanbur yoki kamancha oilasi) mintaqaviy farqlar o‘xshashliklar fonida aniq
konturlandi.
Poetik material maqom–mug‘om–dastgoh repertuarlarida qo‘llangan matnlar va
ularning aruz tizimidagi vazn–ohang uyg‘unligi orqali to‘plandi. O‘zbek, fors–tojik, ozarbayjon
va turkiy muhitlarda keng ishlatilgan g‘azal janri, uning radif–qofiya tizimi, obrazlar doirasi va
semantik qatlamlari modal sayr (forud–avj mantig‘i) bilan uyg‘un holda o‘qildi. Poetik matnlar
musiqiy frazalash, kadensiya, modulatsiya va ritmik davriylikka ko‘maklashuvchi semantik–
prosodik ko‘rsatkich sifatida baholandi; natijada musiqiy materialning “ma’no tashuvchisi”
bo‘lgan til va vazn elementlari qiyosiy tahlilning ajralmas materiali sifatida kiritildi.
Korpus ichida maxsus keyslar ajratildi: Shashmaqom turkumlaridan Buzruk, Rost va
Navo bo‘limlari; Eron an’analaridan Shur va Segoh dastgohlari (radif doirasida); Ozarbayjon
mug‘omlaridan Segoh, Rast va Shur sikllari; turk makom an’anasida Chahargoh va Rastning
turli usullardagi talqinlari; arab muhitida esa iqo‘ tizimi aniq ko‘rinadigan siklli shakllar.
Ushbu keyslar terminologik yaqinlik (makom/maqom, dastgoh, mug‘om, makom), modal
yadrolarning mosligi (Rast, Segoh/Shur singari “kalit” ladlar) va ritmik davriylikning jonli
namoyon bo‘lishi sababli tanlandi. Tanlov, shuningdek, ijro an’analarining hozirgacha uzluksiz
davom etayotgani va zamonaviy sahna hamda ta’lim muhitida faol qo‘llanishi bilan ham
asoslandi.
Materiallar bilan ishlash jarayonida ularning tarixiy-kritik qatlamlanishi inobatga olindi:
risolalar va notalar muallif talqini, maktablar bo‘yicha farqlar, zamonaviylashtirish va
sahnalashtirish oqibatidagi stilistik siljishlar alohida qayd etildi. Arxiv va sahna yozuvlarining
nisbatan past yoki o‘zgaruvchan sifatli bo‘laklari (tembriy buzilish, tempning beqarorligi)
ularni asosiy kuzatuvlar bilan bevosita bog‘lash imkon bergan hollarda qo‘llandi; aks holda,
ular yordamchi material sifatida tasniflandi. Xuddi shuningdek, “xalqchil” ommaviy talqinlar
bilan “kanonik” ustozona ijro o‘rtasidagi tafovutlar materialning ichki differensialligi sifatida
ko‘rildi va xulosalarda alohida belgilandi.
Chegaralash mezonlari ham aniq qo‘yildi: gibrid pop–estrada talqinlari, G‘arb garmonik
tiliga keng moslashtirilgan orkestrlashtirish namunalaridan faqat tarixiy–sotsiokultur
kontekstni ko‘rsatish zarur bo‘lgan hollardagina foydalanildi; asosiy dalillar esa an’anaviy ijro
va nazariy manbalardan chiqarildi. Shu bilan birga, mintaqaviy odatlar, marosim kontekstlari
va sahna amaliyotining “performativ” jihatlari (ijrochining sahna etiketidan tortib,
improvizatsion “sayr” mantiqigacha) materialning ajralmas qismi sifatida qayd etildi, chunki
aynan shu qatlamlar modal–ritmik tuzilmalarni amalda jonlantiradi.
Adabiyotlar tahlili(sharhi):
O‘zbek va Sharq xalqlari musiqasini o‘zaro bog‘liqligi va o‘xshashligi masalasini ilmiy
yoritishda manbalar bir necha asosiy guruhlarga ajratiladi: (1) tarixiy–nazariy risolalar, (2)
amaliy–ijrochilik materiallari, (3) zamonaviy etnomusiqashunoslik tadqiqotlari, (4) arxiv va
audio–video yozuvlar. Har bir guruh, o‘z navbatida, tadqiqotning turli jihatlariga aniqlik
kiritishga xizmat qiladi.
Tarixiy–nazariy risolalar.
O‘zbek va Sharq musiqasining tarixiy ildizlarini o‘rganishda
eng avvalo islom uyg‘onish davri musiqashunos olimlarining asarlari tayanch manba bo‘lib
xizmat qiladi. Al-Farobiyning "Kitab al-Musiqa al-Kabir" asari parda tizimlari, jins va sho‘balar
Page 19
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
haqidagi fundamental nazariy tushunchalarni shakllantirgan bo‘lsa, Safiuddin Urmaviy "Kitab
al-Advar" risolasida maqom–usul tizimining davriy tuzilishi va ladlarning ilmiy tavsifini
beradi. Abduqodir Marog‘iy asarlarida esa XIV–XV asrlar musiqiy tizimining ijro amaliyotiga
yaqin talqini, parda–lad tizimining amaliy jihatdan qo‘llanishi yoritiladi. Shuningdek, keyingi
davrlarda yozilgan Markaziy Osiyo manbalari — masalan, Darvish Ali Changiy va boshqa
hofiz–musiqashunoslarning risolalari — maqomlarning tarkibi, bo‘limlari va ijro tartibini aniq
yozib bergani bilan ahamiyatlidir. Bu risolalar orqali maqom san’ati nafaqat nazariy, balki
marosimiy–madaniy kontekstda ham tushuniladi.
Amaliy–ijrochilik materiallari
. Manbalar tarkibida ustoz–shogird an’anasi orqali yetib
kelgan amaliy ijro namunalarining o‘rni alohida. O‘zbek Shashmaqomining Buxoro, Xorazm va
Farg‘ona–Toshkent talqinlari bo‘yicha yozilgan notalashtirilgan to‘plamlar (masalan, Yunus
Rajabiy tomonidan tuzilgan nashrlar) amaliy ijroni tizimli o‘rganishga imkon beradi.
Eron radif an’anasining ustozona versiyalari — masalan, Mirza Abdulla, Ali Akbar
Shahnazi yoki Muhammad Reza Lotfi talqinlari — dastgohlar bo‘yicha mukammal
tasniflangan. Ozarbayjon mug‘omlariga oid nashrlar va yozuvlar, jumladan, Alim Qasimov
ijrosi, uslubiy tafovutlarni aniqlash uchun qimmatli materialdir. Turk makom tizimi bo‘yicha
Rauf Yekta va boshqa olim–ijrochilarning nashrlari ham ritmik–modal o‘xshashliklarni
qiyoslashga yordam beradi.
Zamonaviy etnomusiqashunoslik tadqiqotlari.
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
o‘zbek va Sharq musiqasini qiyosiy yondashuvda o‘rgangan ko‘plab zamonaviy olimlar ishlari
mavjud. O‘zbekistonda Yunus Rajabiy, Fayzulla Karimov, Turg‘un Alimatov ijodini o‘rganishga
bag‘ishlangan ilmiy ishlarda Shashmaqomning tuzilishi, lad va usul tizimlari haqida batafsil
tahlillar berilgan.
Xorijiy adabiyotlardan J. During, O. Wright, H. Farmer, J. Blum kabi tadqiqotchilar Sharq
musiqiy tizimlarining tarixiy taraqqiyoti, mintaqaviy o‘zgarishlari va xalqaro ta’sirlarini ilmiy
asosda tahlil qilgan. Ularning ishlari maqom–mug‘om–dastgoh tizimlari o‘rtasidagi genealogik
va funksional bog‘liqlikni tushunishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
Arxiv va audio–video yozuvlar.
O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Eron,
Ozarbayjon va Turkiya milliy radioarxivlarida saqlanayotgan audio–video yozuvlar an’anaviy
ijrochilikning jonli namunalarini beradi. Ular nafaqat musiqiy matnlarni, balki ijro uslublarini,
temp va dinamikani, improvizatsion segmentlarni o‘rganish imkonini yaratadi. Xorazm dutor
ijrochiligi, Buxoro tanburchiligi yoki Ozarbayjon tor ijrochiligi bo‘yicha sahna yozuvlari —
turli hududlarda cholg‘u texnikasi va ijro estetikasining o‘xshash va farqli jihatlarini
kuzatishga imkon beradi.
Yuqoridagi manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va Sharq xalqlari musiqasi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishda ko‘p qatlamli yondashuv zarur. Tarixiy–nazariy risolalar
musiqiy tizimning ildizlarini, amaliy–ijrochilik materiallari esa tirik an’anani ochib beradi.
Zamonaviy tadqiqotlar metodologik asosni kuchaytiradi, arxiv yozuvlari esa qiyosiy tahlil
uchun jonli dalillarni taqdim etadi. Shu sababli, maqom–mug‘om–dastgoh tizimlaridagi
umumiylik va milliy o‘ziga xoslikni ilmiy asosda tahlil qilish imkoniyati yuzaga keladi.
Xulosa.
O‘zbek va Sharq xalqlari musiqasini qiyosiy tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu
ikki madaniy makon o‘rtasidagi musiqiy aloqalar nafaqat umumiy tarixiy ildizlar, balki asrlar
davomida shakllangan madaniy–ijodiy hamkorlik, mintaqaviy almashinuv va ustoz–shogird
Page 20
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
Volume 3, Issue 8,August 2025
www.in-academy.uz
an’analari orqali mustahkamlangan. Buyuk Ipak yo‘li orqali kechgan savdo va madaniy
muloqotlar natijasida shakllangan maqom–dastgoh–mug‘om tizimlari modal, ritmik va janriy
jihatdan ko‘plab o‘xshashliklarga ega bo‘lib, umumsharqiy musiqiy tilning tarkibiy qismini
tashkil etadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, maqom tizimlarida uchraydigan Rast, Segoh, Shur kabi lad
yadrolari, usul/iqo‘/tāla kabi ritmik davriyliklar, shuningdek, tanbur, dutor, ud, nay, doira
singari cholg‘u asboblarining keng qo‘llanilishi tarixiy bog‘liqlikning eng yaqqol ko‘rinishidir.
Shu bilan birga, har bir xalq ushbu umumiy musiqiy tilni o‘z poetik, estetik va ijro an’analariga
moslab qayta talqin qilgan. Natijada o‘xshashliklar fonida milliy o‘ziga xoslik yanada yorqin
namoyon bo‘lgan: masalan, o‘zbek maqom ijrochiligidagi ohangbarorlik va ritmik noziklik,
eron dastgohlaridagi improvizatsion sayr, ozarbayjon mug‘omidagi avj mantiqi yoki turk
makomlaridagi murakkab usul tizimlari.
Ushbu tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘zbek va Sharq xalqlari musiqasi o‘rtasidagi
o‘xshashliklarni aniqlash nafaqat tarixiy–ilmiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy musiqiy
ta’lim, ijrochilik va kompozitorlik amaliyoti uchun ham dolzarbdir. Qiyosiy tahlil metodlari
orqali umumiy musiqiy merosning nazariy asoslari mustahkamlanadi, milliy musiqa rivojiga
yangi yondashuvlar kiritiladi va mintaqaviy madaniy muloqot yanada chuqurlashadi. Shunday
qilib, o‘zbek musiqa merosining Sharq xalqlari musiqasi bilan uyg‘unligi uni faqat milliy
darajada emas, balki butun mintaqaviy va jahon madaniy merosining muhim tarkibiy qismi
sifatida baholash imkonini beradi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Al-Farobiy. Kitab al-Musiqa al-Kabir. – Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1993. – 456 b.
2. Urmaviy, Safiuddin. Kitab al-Advar. – Tehran: Markaz-e Nashr-e Daneshgahi, 1980. – 212 b.
3. Marog‘iy, Abduqodir. Jami‘ al-Alhan. – Tehran: Intishorat-e Vezarat-e Farhang, 1967. – 384
b.
4. Rajabiy, Yunus. Shashmaqom. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti,
1978. – 6 jild.
5. During, Jean. The Art of Persian Music. – Washington: Mage Publishers, 1991. – 310 p.
6. Karimov, Fayzulla. O‘zbek maqom san’ati. – T.: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2004. –
245 b.
7. Blum, Stephen. Musical Exchange along the Silk Road. – New York: Routledge, 2016. – 288 p.
8. Wright, Owen. The Modal System of Arab and Persian Music, A.D. 1250–1300. – Oxford:
Oxford University Press, 1978. – 256 p.
9. Yekta, Rauf. Türk Musikisi Nazariyatı. – İstanbul: Pan Yayıncılık, 1986. – 412 s.
10. Ozarbayjon mug‘om san’ati / tuz. M. Qasimov. – Boku: Elm, 2005. – 198 s.
11. Farmer, Henry George. Historical Facts for the Arabian Musical Influence. – London:
Hamilton, 1929. – 154 p.
12. Turg‘un Alimatov ijodi / tahr. F. Karimov. – T.: San’at, 2002. – 176 b
