CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
OILA SIKLIDA SHAXSLARARO MUNOSABATLARNING
METODOLOGIK ASOSLARI
Xudayberdiyeva Sevara Bohodir qizi
ISFT instituti “Psixologiya va pedagogika”
kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15687457
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oila siklidagi oʻzgarishlar keltirilgan boʻlib
oilalardagi er-xotin munosabatlari ritmikasining psixologik determinantlari
haqida so‘z yuritiladi. Shu munosabat bilan oila sikli har tomonlama ijtimoiy-
psixologik oʻrganish dolzarb muamolardan biri boʻlib qolmoqda.
Oilaning hayot
sikli(family life cycle) — bu oilaning vaqt o
ʻ
tishi bilan rivojlanishi bilan bog’liq
tushuncha oila moslashuvchan bo
ʻ
lsa, har bir bosqichda bo
ʻladi
gan
o
ʻ
zgarishlarga tayyor bo
ʻ
lsa, oldingi bosqichda erishilgan inqirozlarni, bolalar va
uchinchi avlod (bobo va buvilar) bilan o
ʻ
zaro munosabatlarning belgilangan
usullarini psixologik tayyor bo
ʻ
lsa, unda yangi bosqichga o
ʻ
tish osonroq bo’ladi.
Kalit soʻzlar:
oila sikli er-xotin, nikoh, oila, shaxslararo munosabatlar, roli,
farzand, psixologik rivojlanish.
Аннотация
: В статье рассматриваются изменения в семейном цикле и
рассматриваются психологические детерминанты ритмики супружеских
отношений в семьях. В связи с этим семейный цикл нуждается в
всестороннем социально-психологическом изучении. Жизненный цикл
семьи (family Life Cycle) — понятие, связанное с развитием семьи с
течением времени. когда семья гибкая, готовая к изменениям, которые
несет каждый этап, психологически готова к балансу, достигнутому на
предыдущем этапе, и установленным способам взаимодействия друг с
другом, с детьми и с третьим поколением (бабушками и дедушками), тогда
легче перейти на новый этап.
Ключевые слова
: семейный цикл, пара, брак, семья, межличностные
отношения, роль, ребенок, психологическое развитие.
Abstract:
The article examines changes in the family cycle and examines
the psychological determinants of the rhythm of marital relations in families. In
this regard, the family cycle needs a comprehensive socio-psychological study.
The family Life Cycle is a concept related to the development of a family over
time. when a family is flexible, ready for the changes that each stage brings,
psychologically ready for the balance achieved at the previous stage and the
established ways of interacting with each other, with children and with the third
generation (grandparents), then it is easier to move on to a new stage.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
Keywords:
family cycle, couple, marriage, family, interpersonal
relationships, role, child, psychological development.
Oila-bu rivojlanayotgan organizm bo
ʻ
lib, uning rivojlanishida ma’lum
bosqichlardan o
ʻ
tadi. Har bir yangi bosqich inqiroz lahzalarini, shuningdek, har
bir oila a’zosi va umuman oila tizimini rivojlantirish imkoniyatlarini o
ʻ
z ichiga
oladi.Oila ikki shaklga bo
ʻlinadi
yadro oila ota-onalar va ularning turmush
qurmagan farzandlaridan iborat oila kengaytirilgan oila-bir necha (ikkitadan
ortiq) avlodlarning qon qarindoshlari, qo
ʻ
shma uy xo
ʻ
jaligi bilan birlashtirilgan
to
ʻ
liq bo
ʻ
lmagan oila tushunchasi ham mavjud, ammo ushbu maqolaning bir
qismi sifatida biz an’anaviy, to
ʻ
liq oilalar katta oila bilan munosabatlardan
tashqari, yadro oila ijtimoiy tizimning bir qismidir, ular bilan o
ʻ
zaro
munosabatlar stress va inqirozlarga olib kelishi mumkin.
Nima uchun inqirozlar yuz beradi rivojlanish davrida oila turli xil
stresslarga duch keladi. Ularning paydo bo
ʻ
lishining ikki guruhini ajratish
mumkin avlodlar o
ʻ
rtasidagi taranglikdan kelib chiqadigan bosim tufayli (oilaviy
afsonalar, oilaviy kutishlarga mos kelmaslik, emotsional munosabatlar
uchburchagi).Yosh oila bosqichi atrofida katta oiladan juda ko
ʻ
p stresslar kelib
chiqadi, shuning uchun yosh oilaning vazifasi o
ʻ
z chegaralarini
shakllantirishdir.Tashqi stress omillaridan himoya qiladiganlar oila hayot
siklining bosqichlari o
ʻ
rtasida o
ʻ
tishda duch keladigan qiyinchiliklar tufayli. Har
bir muhim o
ʻ
zgarish (nikoh, farzand ko
ʻ
rish, bolalarni uydan olib chiqish va h.k.)
oila uchun aniq sinovdir. Kelajakning noaniqligini his qilib, oila bu xavflardan
qochishga intiladi. Ammo bosqichdan bosqichga o
ʻ
tish tabiiy dinamikadir.
Ushbu jarayondan qochish muammolarni keltirib chiqarishi mumkin aynan
hayot siklining bir bosqichidan ikkinchisiga o
ʻ
tish paytida oiladagi inqiroz
holatlari ko
ʻ
pincha yuzaga keladi. Bundan tashqari, kasallik, ishdan ayrilish,
o
ʻ
lim, majburiy harakat, urush kabi oldindan aytib bo
ʻ
lmaydigan stresslar guruhi
ham mavjud bo
ʻ
lib, ular oilaviy tizimdan sezilarli o
ʻ
zgarishlarni talab qiladi.
Inqiroz-bu oila rivojlanishning keyingi bosqichida oila oldida turgan yangi
vazifalarni bajarish uchun avvalgi tajribasi, resurslari, bilimlari va
ko
ʻ
nikmalariga ega emasligi bilan duch keladigan vaziyat.
Metodologiya.
V.V. Stolinning ta’rifiga ko‘ra, oila “ochiq tizim” bo‘lib, uning
ta’kidlashicha, u o‘z tuzilishida turli xil to‘siqlarning butun majmuasini hisobga
olishi va ichki muvozanatga erishishi kerak. Har bir aniq davrda oilaviy hayotga
ta’sir qiluvchi omillarning ta’siri doimiy va shuning uchun muvozanat holatini
rivojlantirish maqsadiga printsipial ravishda erishish mumkin.Biroq,vaqt o‘tishi
bilan ta’sirlarning tabiati o‘zgaradi. Shuning uchun, oila tushunchasini muhokama
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
131
qilishda uning rivojlanish bosqichlarini davriylashtirishni ko‘rib chiqildi.
1
Yaqinda turmush qurgan turmush o‘rtoqlar 20 yil birga yashagan er-xotinlarga
nisbatan umuman boshqacha muammolarga duch kelishmoqda.
Yosh bolalarning ota-onalari o‘spirinlarning ota-onalari duch
keladigan qiyinchiliklarga duch kelmaydilar.
2
Ushbu farqlarning mavjudligini tan
olish kontseptsiyaga olib keladi oilaning hayot sikli yoki oilaning rivojlanayotgan
bosqichlari.Turli mualliflar oilaning hayot sikli bosqichlarining bir nechta turli
tasniflarini taklif qilishdi.Ko‘pgina hollarda, bunday davriylashtirish bolalarning
oilaviy tuzilishdagi o‘rnini o‘zgartirishga asoslangan. tadqiqotda farzandsiz yosh
turmush qurgan juftliklar, yosh bolali turmush o‘rtoqlar, o‘smir bolalari va katta
yoshli bolalari bilan ishtirok etdi. Ushbu bosqichlar o‘rtasida o‘tish davri mavjud
bo‘lib, unda oila a’zolari o‘zaro munosabatlarni sezilarli darajada qayta qurishni
talab qiladigan yangi muammolarga duch kelishadi. Rivojlanishning yangi
bosqichiga o‘tish uchun u o‘zining tarkibiy tashkilotida
o‘zgarishlarni amalga oshirishi, oilaviy faoliyatning asosiy qoidalarini hozirgi
vaziyatga moslashtirishi va yangi qiyofasini rivojlantirishi kerak.V.Satirning
fikricha, oila jamoasining har bir a’zosi oila bilan muayyan bosqichlardan o‘tishi
kerak. Ushbu bosqichlarning barchasi inqiroz va xavotirning kuchayishi bilan
birga keladi, shuning uchun ular tayyorgarlik davrini va keyinchalik barcha
kuchlarni
qayta taqsimlashni talab qiladi. Farzandsiz yosh oila. oilaning ichki
chegaralarini va do‘stlar va qarindoshlar bilan munosabat chegaralarini
belgilaydi shaxsiy va oilaviy ehtiyojlar o‘rtasidagi ziddiyatni hal qilish.
1.Yaqinlik uzoqlikning optimal muvozanatini o‘rnatish.
2.Oilaviy ierarxiya va javobgarlik sohalari muammosini hal qilish.
3.Jinsiy uyg ‘unlikka erishish (jinsiy moslashish).
4.Uy-joy muammolarini hal qilish va o‘z mulkingizni sotib olish.
2. Kichkina bolali oila. kichkina bolaga g’amxo‘rlik qilish.
Bolaning paydo bo‘lishi munosabati bilan oila tuzilishini qayta qurish.
Bolani parvarish qilishning uzoq davriga moslashish.
Bolaning o‘sishini rag‘batlantirish va uning xavfsizligi va ota-ona
hokimiyatini ta’minlash.
Shaxsiy va oilaviy maqsadlarni muvofiqlashtirish.
Bolaning bolalar bog’chasiga yoki maktabga kirishi munosabati bilan
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
132
oiladagi vazifalarni qayta taqsimlash.
Rejim lahzalarini bajarish, intizom, o‘qish va boshqalar bilan bog‘liq
muammolar mavjud bo‘lganda ishtirok etishning namoyon bo‘lishi.
Uy vazifasini tayyorlashda bolaga yordam berish vazifalarini taqsimlash
3. Osmir bolasi bo‘lgan oila.
Ota-onalar va bolalar o‘rtasida avtonomiya va nazoratni qayta taqsimlash.
Ota-onalarning xatti-harakatlari va rollari turini o‘zgartirish.
O ‘smirni uydan olib chiqishga tayyorgarlik.
4. Uydan chiqib ketadigan kattalar bolalari bo‘lgan oila.
Bolani oiladan ajratish.
Uydan to ‘g ‘ri parvarish qilish.
Ta’lim muassasasiga, harbiy yoki boshqa xizmatga kirish.
Nikoh munosabatlarini qayta ko‘rib chiqish.
Vazifalar va vaqtni qayta taqsimlash.
Pensiyaga moslashish.
Oila o‘z rivojlanishida bir qator bosqichlardan o‘tadi, ularning har biri
inqirozlarni ham, oila a’zolarining shaxsiy o‘sishi va umuman oila tizimini
rivojlantirish imkoniyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Inqirozni boshdan kechirish
har qanday rivojlanish uchun tabiiy bo‘lgan kelajakdagi noaniqlik xavfini va
ushbu xavfdan qochish uchun bir xil tabiiy istakni o‘z ichiga oladi. Agar oila tizim
sifatida tabiiy dinamikasi tufayli o‘zgarishlardan qochishga harakat qilsa, bu
uning a’zolarida salbiy alomatlar manbai bo‘lishi mumkin — psixosomatik,
jinsiy, emotsional kasalliklar.
Inqirozdan chiqish yo‘li oila a’zolari o‘rtasida yangi munosabatlarni
o‘rnatish, yangi rollarni qabul qilish, o‘zaro tushunish va o‘zaro
munosabatlarning yangi darajasi yoki (har qanday holatda ham o ‘zaro
munosabatlarning avvalgi turini saqlab qolishga harakat qilganda) — hissiy
begonalashish darajasining oshishi va oiladagi munosabatlarning buzilishi bilan
birga keladi. Oila tizimidagi o‘zgarishlar ikkala turmush o‘rtog’ining nikohidan
sub’ektiv qoniqishga turli yo‘llar bilan
ta’sir qilishi mumkin. Nikoh muvaffaqiyati omillarini psixologik tadqiq
qilishda asosiy e’tibor nikohdan qoniqishni o‘rganishga qaratilgan aksariyat
mutaxassislar buni ichki sub’ektiv baholash, turmush o‘rtoqlarning o‘z nikohiga
munosabati sifatida belgilaydilar nikohdan qoniqishning eng to‘liq ta’rifi
S.I. Golod tomonidan berilgan. nikohdan qoniqish, oila haqidagi g ‘oyani
(tasvirni) yetarli darajada amalga oshirish natijasida shakllanadi.
3
Ko ‘pgina
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
133
tadqiqotchilar nikohdan qoniqishga ta’sir qiluvchi xususiyatlarni o‘rganish bilan
shug’ullanishgan.
Y.E Alyoshinaning tadqiqotlarida nikohdan qoniqish oilaviy hayot
tajribasiga bog ‘liq ekanligi aniqlandi:bu bog‘liqlik oila mavjudligining dastlabki
yigirma yilligida, nikohdan qoniqish asta-sekin pasayib, 12 yoshdan 18
yoshgacha bo ‘lgan oilaviy hayot tajribasiga ega bo ‘lgan juftliklarda minimal
qiymatiga yetadi va keyin u ko ‘payadi, lekin allaqachon keskinroq.Nikoh
qoniqishining pasayishi R.S.Nemov quyidagi beshta omilning o ‘zaro to ‘siri bilan
izohlanadi:
Har bir oila a’zosining individual xususiyatlari, xususan, ularning har
birining o ‘zi haqidagi g‘oyalari. Er va xotin
o‘rtasidagi munosabatlar, ayniqsa ular o‘rtasida uy vazifalarini taqsimlash
tizimida yuzaga keladigan munosabatlar. Har bir ota-ona va bola o‘rtasidagi
munosabatlar. Ota-onalar va er va xotinning qarindoshlari o ‘rtasida mavjud
bo‘lgan aloqalar. Oila hayotining moddiy va kasbiy sharoitlari. Chet ellik
tadqiqotchilardan oilaning hayot tsiklini o ‘rganishni boshlagan holda, 1940-
yillarda oilaning hayot sikli atamasini ilmiy muomalaga kiritgan amerikalik olim
Polglikning asarlari bilan deyarli bir xil olingan
P.Glik hayotning siklini odatiy oilada o‘tadigan tanqidiy bosqichlar ketma-
ketligiga nisbatan ishlatiladigan tushuncha sifatida aniqladi, nikoh sifatida;
bolalarning tug‘ilishi; uyni tashlaydigan bolalar; bolalar ketganidan keyingi
davr va turmush o‘rtoqlaridan biri vafotidan keyin nikohning yakuniy bosqich
birinchi demografik maqolalaridan biri, oiladan tashqarida va ichidagi iqtisodiy
va demografik aloqalarni tahlil qilishga bag’ishlangan, oila tarkibi va uning
hayot siklining analizi,1925 yilda qayd etilgan ro ‘yxatga olish va yuz yillik
ma’lumotlar asosida aholini ro ‘yxatga olish hayotning turli davrlarida bo ‘lgan
oilalarni tartibga soladi Rossiyada sotsiologiya tiklangandan so‘ng, ko‘plab
tadqiqotchilar oilaning muammolari va hayot sikliga, shuningdek, ularning
dolzarbligiga e’tibor qaratdilar.
A.G. Xarchevga tegishli bo‘lib, oila tarixiy deb tushuniladi kichik guruh
sifatida ota onalar va bolalar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning o‘ziga xos
tizimi, a’zolar nikoh yoki oilaviy munosabatlar, umumiy hayot va o‘zaro
ma’naviy javobgarlik bilan bog ‘liq bo ‘lib, ijtimoiy ehtiyoj jamiyat aholining
jismoniy va ma’naviy ko‘payishiga bo‘lgan ehtiyoji
4
. Ushbu ta’rif ijtimoiy
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
134
qo‘llab-quvvatlaydi psixologik birlik va aholining ko ‘payish mezonini o‘z ichiga
oladi. Familistik yondashuv umumiy oilaviy faoliyatga asoslangan, ota onalik
rishtalari bilan
bog’ langan odamlarning umumiyligini mazmunli talqin qilish uchun
aniqroq asos yaratadi. Boshqa parchalangan va parchalangan shakllar inqiroz
paradigmasi vakillari oilaviy guruhlar sifatida belgilanadi, ular bolali to‘liq
bo‘lmagan oilalar, turmush qurgan juftliklar, bolali juftliklar va boshqalarni o‘z
ichiga oladi. Oilaviy tuzilmalarning xilma-xilligi tadqiqotchiga vaqt o ‘tishi bilan
ularning o‘zgarishini hisobga olgan holda juda ko‘p sonli turli xil
kombinatsiyalarni tasniflash vazifasini qo‘yadi. Oila davomiyligi, nikoh,
shuningdek, oilaning tuzilishi va tarkibiga to ‘sir ko ‘rsatadigan oilaviy voqealar
parametrini kiritishda, oilaning hayotiy qoldiqlari bilan bog ‘liq bo ‘lgan
analizning yangi darajasiga o‘tish kerak.Ta’kidlanishicha, oila rivojlanishining
har bir bosqichi mo ‘lum yashash sharoitlariga va uni tashkil etuvchi
shaxslarning o‘ziga xos soniga mos keladi.
5
A.V.Baranovning yozishicha, inson
o‘z hayoti davomida uchta oilada yashashga muvaffaq bo‘ladi.Birlamchi (ota-
ona), ikkilamchi (to‘g‘ridan – to‘g‘ri shaxs tomonidan yaratilgan oila) va
uchinchi oila, yoki boshqacha qilib aytganda, o ‘z oilalarini yaratish sharti bilan
bolalarni ajratish yo‘li bilan saqlanib qolgan tuzilish.Ilmiy adabiyotlarda turli
xil ijtimoiy demografik xususiyatlarni, shu jumladan bolaning yosh
xususiyatlarini hisobga olgan holda oilaning hayot siklining xususiyatlarini
o‘rganadigan ko‘plab tushunchalar mavjud. Biroq, hayot sikli kontseptsiyasidan
foydalanganda, oila
a’zolarining individual yosh xususiyatlariga e’tibor bermaslik bilan,
tadqiqot ob’ekti (oila) birligini saqlab qolish mumkin. Chet el adabiyotidagi
hayot sikli odatda yoshga bog‘liq traektoriyalarning o‘zaro bog‘liqligi bilan
bog‘liq, oilaviy hayot sikli, o‘zgaruvchan sharoitlar va kelajak haqidagi fikrlar
bilan, shuningdek, maktabga kirishdan tortib to pensiyaga chiqishgacha bo
‘lgan hayot davrlarining umumiy davrlari bilan bog‘liq. Oilaviy yondashuv
doirasida turmush tarzining oilaviy sikl uchun o‘ziga xos bo‘lmagan barcha
jihatlari (ya’ni oiladan tashqari), ammo u yoki bu tarzda rivojlanish davri va
faoliyati bilan bog ‘liq bo ‘lgan tahlil qilinmaydi. Shaxsning oilaviy sikliga
tegishli emas, lekin-yoshga bog’liq muntazamlik, hayotning individual siklini
oila bilan aniqlash noto ‘g ‘ri, hatto u oilaviy fazani hisobga olgan holda ham.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
135
Oila demografika ob’ekti asarida A.G. Volkova oilaning hayot siklini ijtimoiy va
demografik jihatdan muhim bo‘lgan sharoitlardan so‘ng, oila o
ʻ
zining namunali
davridan to u mavjud bo‘lmay qolguniga qadar deb hisoblaydi. Ijtimoiy va
demografik jihatdan muhim voqealar orasida muallif nikoh tuzish, farzand ko
‘rish, katta bo ‘lgan bolalarning turmush qurishi, shuningdek, yangi tashkil
etilgan oilaning ota - onadan ajralishi yoki bo‘linmasligini ko‘rsatadi.
Asosiy natijalar.
xоrijiy tadqiqоtchilada
Karabanovaning fikriga ko
ʻra
oilaviy hayotning muhim parametri bu uning oilasi tasvirlari a’zolari. oilaning
barcha a’zolari, oilaviy o
ʻ
zini o
ʻ
zi anglash” sifatida bir qator tarkibiy qismlardan
iborat oila taqdiri umumiy naslning, oilaning yagona sub’ekt sifatida yoki oila
a’zolarining taqdirlari o
ʻ
zlarining tasavvurlarida o
ʻ
xshashligi ma’nosida oilaviy
nasl-nasab, yodgorliklar, fotosuratlar, urf-odatlar,oilaviy ismlarda mujassam
bo
ʻ
lgan oilaviy tarix; oilaviy taqvim, sanalarni belgilash, takrorlanadigan
voqealar; to
ʻ
yingan hissiy jihatdan rang-barang voqealar tasodiflarini
mifologizatsiya qilish (taqdirli sanalar, baxtli yosh va boshqalar).oilaviy o
ʻ
z-
o’zini anglash oilaning birligi va vaqtinchalik uzluksizlik tuyg’usini ta’minlaydi,
jamiyatda oilaning o
ʻ
zini o
ʻ
zi belgilashiga hissa qo
ʻ
shadi.
Oilaviy hayot sikllarida rollar taqsimlanishing ijtimoiy psixologik
omillari
1-jadval
Tadqiqotdagi рsiхodiagnostik mеtodikalarining hududlar bo‘yicha
tafovutlari
Ko‘rsatkichlar
O‘rtacha ranglar (n=556)
Statistik qiymat
Farg’ona
viloyati
(n=196)
Samarqand
viloyati
(n=150)
Toshkent
viloyati
(n=210)
H
p
Farzand tarbiyasi
254,89
265,31
209,69
14,281
0,001
*
Oilada emotsional iqlim
319,69
322,20
380,45
386,88
0,000
**
Oilaning moliyaviy ta’minlash
269,92
279,47
285,74
7,183
0,001
*
O’yin kulgularning ta’siri
248,63
266,59
314,58
19,860
0,001**
Uy Bekasi va uy egasining roli
288,57
239,11
297,19
15,118
0,001*
Jinsiy sheriklar
291,92
275,3
268,56
8,661
0,002*
Oilaviy subkulturani tashkil
etish
282,26
287,31
268,76
8,582
0,040
Izoh:
* - р <0,05, ** - р <0,01
Taхminimizcha, ushbu natija
Farg’ona viloyatida farzand tarbiyasi juda
muhim hisoblanib. yosh oilalarda ota-ona farzandlarini tarbiyalashda o’zaro
yordam va qo’llab-quvvatlash aniqlandi. Bolalarga bo’lgan yondashuv, ularning
o’zini tutishi va psixologik rivojlanishi oilaning emotsional muhitini
shakllantiradi. Yosh oilalarda bolalar o’zaro munosabatlar va psixologik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
136
holatlarini ota-onalarning xatti-harakatlariga qarab o’rganadi. Farzandlarga
to’g’ri tarbiya berish, oiladagi umumiy emotsional muxitni mustahkamlaydi.
Samarqand oilalarida ota-ona farzandlarni axloqiy, diniy va ijtimoiy
qadriyatlar asosida tarbiyalashga katta e’tibor qaratiladi. Farzandlar uchun ota-
ona munosabatlari va o‘rnak bo‘lishi muhim hisoblanib.Ota-ona va farzandlar
o‘rtasidagi munosabat ko‘pincha o‘zaro hurmat, sevgi va qo‘llab-quvvatlashga
asoslanadi
Shuningdеk, mazkur natijani,
Farzand tarbiyasi
(H=14,281; р<0,01).
Farg’ona viloyatida o’rtacha ranglar (254,89), o’rta Samarqand viloyatida
(265,31) Toshkent viloyati (209,69) past demak farzand tarbiyasi Samarqand
viloyatidagi oilalarda ta’lim tarbiya ahloqiy qadriyatlar farzandlarning ota-
onalaridan ko‘p narsalarni o‘rganadilar, ayniqsa, ahloqiy qadriyatlar va diniy
ta’limotlarni qabul qilishi yuqori shakllantirilgan bo’ladi.
oilada emotsional iqlim
(H=38,688; р<0,01).
Farg’ona viloyatida o’rtacha
ranglar (319,69), past Samarqand viloyatida (322,20), o’rta Toshkent viloyati
(380,45), yuqori Farg’ona viloyatidagi oilalarda emotsional iqlim stressli
vaziyatlar kuchayib boradi Iqtisodiy qiyinchiliklar, turmush sharoitlari, o’zaro
muammolar va ijtimoiy bosimlar yosh oilalarni emotsional jihatdan siqishga olib
keladi. Oilaning moliyaviy ta’minlash
(H=7,183; р<0,01).
Farg’ona viloyatida
o’rtacha ranglar (269,92), past ko’rsatkichni namoyon qildi, Samarqand
viloyatida (279,47), o’rta, Toshkent viloyati (285,74), yuqori,
uy bekasi va uy
egasining roli, (H=15,118; р<0,01).
Farg’ona viloyatida o’rtacha ranglar
(288,57), past ko’rsatkichni namoyon qildi, Samarqand viloyatida (239,11),
o’rta, Toshkent viloyati (297,19), yuqori. Uy bekasi va uy egasining roli oilaning
kundalik hayotini tashkil etishda, ijtimoiy muvozanatni saqlashda va farzandlar
tarbiyasida muhim ahamiyatga ega. uy egasi, asosan, oilaning moliyaviy
ta’minoti va tashqi munosabatlarni boshqaradigan shaxs sifatida qaraladi.
Toshkent viloyatining yuqori ko’rsatkichi oilanin boshlig‘i, ya’ni uy egasi erkak
kishi bo‘ladi, ammo ba’zi hollarda ayollar ham uy egasi sifatida oila ta’minoti va
boshqaruvini o‘z zimmasiga olishadi. Erkaklar ko‘pincha oilaning asosiy
daromad manbai hisoblanadi. Fargo’na viloyatida esa aksincha Uy bekasi,
odatda, oilaning ichki ehtiyojlarini boshqaradigan, uy ro‘zg‘or ishlarini olib
boradigan va farzandlar tarbiyasida faol ishtirok etadigan shaxs sifatida
qaraladi.Farg‘onada uy bekasi roli ko‘pincha ayolga tegishli bo‘lib, ular uy
ishlarini boshqarish va oilaviy tarbiya masalalariga e’tibor qaratiladi uy-ro‘zg‘or
ishlarini boshqarish: uy bekasi uy ishlarini, oziq-ovqat tayyorlash, tozalash,
bolalar tarbiyasiga mas’ul bo‘ladi. Farg‘onadagi ko‘plab oilalarda ayollar uyda
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
137
qolib, oilaning ichki ehtiyojlarini qondirishga mas’uli bo’lishadi. jinsiy sheriklar
(H=8,661; р<0,01).
Farg’ona viloyatida o’rtacha ranglar (291,92), yuqori
ko’rsatkichni namoyon qildi, Samarqand viloyatida (275,31), o’rta, Toshkent
viloyati (268,56), past, Farg’ona viloyati yuqori ko’rsatkichni namoyon
etdi.Farg‘ona viloyatidagi oilalarda jinsiy sheriklar (er-xotin o‘rtasidagi jinsiy
munosabatlar), an’anaviy qadriyatlar va madaniyatning katta roli bor. ushbu
hududda, oilaviy munosabatlar va jinsiy hayot an’anaviy, diniy va ijtimoiy
me’yorlar bilan chambarchas bog‘liq. bo’lib qadriyatlarga ko‘ra, er-xotin
o‘rtasidagi jinsiy hayot farzandlar tarbiyasi, oilaviy barqarorlikni saqlash va
jamiyatda hurmatga sazovor bo‘lish uchun muhim hisoblanadi. Jinsiy sheriklar
o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro hurmat, sevgi va oilaviy barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan bo’ladi. jinsiy munosabatlar, birinchi navbatda, oilaviy
ahvolni saqlash, farzandlar tug‘ish va ularni tarbiyalash uchun muhimdir. jinsiy
munosabatlarni o‘qitish kabi masalalardan ko‘ra, jamiyatdagi va oila a’zolarining
kutilmalari asosida yuzaga kelishi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati (Literature):
1 Прохорова О.Г.Любовь, брак, семья: жизнь без ошибок / О.Г. Прохорова. –
СПб.: КАРО, 2008. – 336 с
2.Столин В. В. Опросник удовлетворенности браком / В. В. Столин, Т. Л.
Романова, Г. П. Бутенко// Вестн. МГУ. Сер. 14. Психология. — 1989. – № 2. –
С. 54-62.
3.Cоциальная психология / од ред. осковичи. 7-е изд. – б.: питер, 2007. –
591 с. 38. Столин В.В., Наминач А.П. сихологическое строение образа мира и
проблемы нового мышления // Вопросы психологии. – 1988. – № 4. –. 34–
46.
4. Бутенко Н.А. Основные подходы в методологии исследования семьи //
Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. 2017. № 4-5. С.
97-99.
5.Гринько М.Н. Роль и место семьи в системе воспитательных институтов
// Наука и современность. 2015. № (6). С. 63-69.
