CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
58
TIJORAT BANKLARIDA NAQD PULSIZ HISOB KITOBLAR HISOBI
VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH.
Uzoqov Alisher Ibrohim o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
uzoqovalisher2001@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16626184
Annotatsiya
Mamlakatimizda moliyaviy xizmatlarning raqamlashtirilishi jarayonlari
izchil rivojlanib borayotgani naqd pulsiz hisob-kitoblar hajmining jadal
oshishida yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Ushbu holat, o‘z navbatida, tijorat
banklarida buxgalteriya hisobi va audit tizimlariga yangicha yondashuvni talab
qilmoqda. Mazkur tezisda tijorat banklari faoliyatida raqamli to‘lovlarni to‘g‘ri
va shaffof hisobga olish, ularga oid ma’lumotlarni real vaqt rejimida audit qilish,
hamda risklarga yo‘naltirilgan ichki nazorat tizimlarini joriy etish zarurati
asoslab berilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, naqd pulsiz to‘lovlar buxgalteriya
tizimida yetarli darajada strukturaviy aks ettirilmasligi va audit
mexanizmlarining bu turdagi operatsiyalarni to‘liq qamrab olmasligi asosiy
muammo sifatida aniqlangan. Shu sababli zamonaviy IT-yechimlarga asoslangan
avtomatlashtirilgan audit vositalari, milliy standartlar va tizimli yondashuvlar
asosida naqd pulsiz hisob-kitoblarning hisob va auditini takomillashtirish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Naqd pulsiz hisob-kitoblar, tijorat banklari, buxgalteriya
hisobi, bank auditi, raqamli to‘lovlar, moliyaviy nazorat, ichki audit tizimi,
moliyaviy texnologiyalar (FinTech), real vaqt auditi, QR to‘lovlar, elektron
tranzaksiyalar, raqamlashtirish, bank axborot tizimlari, xavfga yo‘naltirilgan
audit, hisob-kitoblar shaffofligi.
Abstract
The consistent development of the processes of digitalization of financial
services in our country is clearly manifested in the rapid increase in the volume
of cashless settlements. This situation, in turn, requires a new approach to
accounting and audit systems in commercial banks. This thesis substantiates the
need for accurate and transparent accounting of digital payments in the
activities of commercial banks, real-time auditing of data related to them, and
the introduction of risk-oriented internal control systems. According to the
results of the study, the main problem is the insufficient structural reflection of
cashless payments in the accounting system and the inability of audit
mechanisms to fully cover this type of operations. Therefore, practical proposals
have been developed to improve the accounting and audit of cashless
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
59
settlements based on automated audit tools based on modern IT solutions,
national standards, and systematic approaches.
Keywords: Cashless payments, commercial banks, accounting, bank audit,
digital payments, financial control, internal audit system, financial technologies
(FinTech), real-time audit, QR payments, electronic transactions, digitalization,
banking information systems, risk-based audit, settlement transparency.
Tahlil va natijalar
So‘nggi yillarda O‘zbekiston moliyaviy sektorida sodir bo‘layotgan raqamli
transformatsiya jarayonlari naqd pulsiz hisob-kitoblar tizimini bank
amaliyotining ajralmas qismiga aylantirdi. Raqamli to‘lovlar orqali amalga
oshirilayotgan operatsiyalar soni va hajmi ortgani sari ularni to‘g‘ri aks ettirish,
buxgalteriya hisobi va audit mexanizmlarini moslashtirish zarurati ham
kuchayib bormoqda. Biroq amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, aksariyat tijorat
banklarida ushbu jarayonlar hisob va nazorat tizimlarida yetarlicha samarali
tarzda amalga oshmayapti.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, banklarda elektron to‘lovlar ko‘pincha yagona
kodlash tizimiga ega bo‘lmay, umumiy tranzaksiya oqimida birlashtirib
yuboriladi. Bu esa ularni alohida tahlil qilish, to‘g‘ri hisobga olish va audit qilish
imkoniyatlarini cheklaydi. Masalan, QR-kod asosidagi to‘lovlar, mobil ilova
orqali o‘tkazmalar yoki avtomatlashtirilgan to‘lov tizimlari orqali amalga
oshirilgan operatsiyalar ko‘pincha an’anaviy naqd pulsiz to‘lovlar qatorida aks
ettiriladi. Bu esa raqamli iqtisodiyotning aniq monitoringini amalga oshirishga
to‘sqinlik qiladi.
Audit tizimida esa yana bir muhim muammo mavjud — bu real vaqt asosida
monitoring va risk tahlilining yetarli darajada emasligi. Ichki audit tizimlari
ko‘pincha belgilangan davriy tekshiruvlar bilan cheklanib, real vaqtda
aniqlanishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatoliklar yoki firibgarlik harakatlarini
o‘tkazib yuboradi. Shuningdek, elektron tranzaksiyalarning kuchayishi bilan
ularning maxfiyligi va aniqligi bo‘yicha xavflar ortmoqda. Bu esa zamonaviy
texnologiyalar yordamida xavflarni oldindan aniqlash, sun’iy intellekt va
algoritmik tahlil vositalaridan foydalanishni talab qiladi.
Buxgalteriya hisobi jihatidan esa banklar o‘z hisob siyosatlarida raqamli
to‘lovlar turini alohida klassifikatsiyalash tizimiga ega emas. Bu esa moliyaviy
hisobotlarda bu operatsiyalarning turlari va ulushini aniqlashda qiyinchilik
tug‘diradi. Natijada bankning raqamli to‘lovlar bo‘yicha faoliyati samaradorligi
va barqarorligiga baho berish imkoniyatlari cheklanadi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
60
Shuningdek, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlar
banklari elektron tranzaksiyalarni hisobga olishda milliy va xalqaro
standartlarga asoslangan maxsus modul tizimlardan foydalanmoqda. Masalan,
AQSHda naqd pulsiz to‘lovlar uchun alohida "e-payment" hisobotlari ishlab
chiqilgan bo‘lib, bu orqali moliyaviy faoliyatning shaffofligi, davlat moliyaviy
nazorat organlarining kuzatuv imkoniyati kengaytirilgan. O‘zbekistonda ham
shunday yondashuvlarni joriy etish dolzarb vazifalardan biridir.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
Tijorat banklarining amaldagi hisob siyosatida naqd pulsiz hisob-
kitoblar, xususan, raqamli to‘lovlar to‘liq va aniq aks ettirilmayapti.
Audit tizimlari bu turdagi operatsiyalarni real vaqtda nazorat qilish
imkoniyatlariga ega emas, bu esa moliyaviy xavflarning ortishiga olib kelmoqda.
Buxgalteriya hisobida raqamli to‘lovlarni alohida kodlash,
segmentatsiya qilish va hisobot shakllarida ajratib ko‘rsatish tizimi yo‘q.
Ichki nazorat tizimlari faqat an’anaviy audit metodlariga
tayanmoqda, zamonaviy texnologik vositalar — analitik dasturlar, sun’iy
intellektga asoslangan monitoring tizimlari yetarli darajada joriy etilmagan.
Bank moliyaviy hisobotlarida QR to‘lovlar, mobil tranzaksiyalar,
onlayn o‘tkazmalar kabi zamonaviy to‘lov turlari o‘z aksini topmayapti.
Ushbu kamchiliklar bank faoliyatida raqamli to‘lovlar bilan bog‘liq
moliyaviy operatsiyalarning yopiqligiga, moliyaviy shaffoflik darajasining
pasayishiga hamda audit jarayonlarining samarasizligiga sabab bo‘lmoqda.
Shunday ekan, bank tizimi zamonaviy iqtisodiy sharoitlarga moslashishi,
buxgalteriya va audit tizimlarining raqamli rivojlanish talablariga muvofiq holda
isloh qilinishi muhim vazifa sifatida qaralishi lozim.
O‘zbekiston bank tizimida raqamli transformatsiya bosqichma-bosqich
izchil tarzda amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda naqd pulsiz hisob-
kitoblar hajmidagi o‘sish sur’atlari bu yo‘nalishning bank amaliyotidagi o‘rni
ortib borayotganini yaqqol ko‘rsatmoqda. Statistika tahliliga murojaat qilar
ekanmiz, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining rasmiy ma’lumotlariga
ko‘ra, 2021-yilda banklar orqali amalga oshirilgan naqd pulsiz hisob-kitoblar
hajmi 412 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2022-yilda bu ko‘rsatkich 611
trillion so‘mga yetgan. 2023-yil yakuniga kelib esa bu raqam 850 trillion
so‘mdan oshgan.
Shuningdek, 2024-yilning birinchi yarmida (yanvar–iyun) elektron to‘lov
tizimlari orqali amalga oshirilgan tranzaksiyalar soni 2,1 milliard donani tashkil
etib, bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 28% o‘sishni anglatadi. Aynan mobil
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
61
ilovalar orqali bajarilgan operatsiyalar soni 1,3 milliarddan oshib, umumiy
tranzaksiyalar sonining qariyb 62% qismini tashkil etmoqda. Bu raqamlar
banklarning xizmat ko‘rsatishda naqd pulsiz shaklga faol o‘tayotganidan dalolat
beradi.
Ammo, yuqoridagi statistik ko‘rsatkichlarga qaramay, bank tizimida bu
operatsiyalarni buxgalteriya hisobi va audit nuqtayi nazaridan to‘liq qamrab
oluvchi va tahlil qiluvchi mexanizmlar yetarli emas. Masalan, O‘zbekiston
Respublikasi Hisob palatasi 2023-yilda tijorat banklarining 17 tasida o‘tkazgan
audit natijalariga ko‘ra, 8 ta bankda elektron to‘lovlar bo‘yicha alohida hisob
yuritilmagan, 5 ta bankda esa QR-to‘lovlar umumiy operatsiyalarga birlashtirib
yuborilgan. Bu holat moliyaviy hisobotlarda aniqlik va shaffoflikning pasayishiga
olib kelgan.
Shuningdek, mavjud statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2024-yil holatiga ko‘ra
tijorat banklarining atigi 36% qismida raqamli to‘lovlar uchun alohida
segmentlar asosida avtomatlashtirilgan audit mexanizmi joriy qilingan. Qolgan
banklarda esa elektron to‘lovlar hamon an’anaviy audit metodlari bilan, ya’ni
davriy tekshiruvlar asosida nazorat qilinmoqda. Bu esa real vaqt rejimida
firibgarlik, noto‘g‘ri operatsiyalar yoki texnik xatolarni aniqlash imkoniyatini
sezilarli darajada cheklaydi.
Yana bir muhim raqamli ko‘rsatkichga to‘xtalsak, 2023-yilda yuridik va
jismoniy shaxslar tomonidan bank kartalari orqali amalga oshirilgan to‘lovlar
hajmi 285 trillion so‘mni tashkil etgan. Bu raqam 2019-yildagi 53 trillion so‘mlik
hajmdan deyarli 5,3 baravar ko‘pdir. Shu bilan birga, POS-terminal, internet
banking, mobil banking orqali amalga oshirilgan operatsiyalar soni 2018–2023-
yillar oralig‘ida yiliga o‘rtacha 40–50% o‘sish sur’atini ko‘rsatmoqda.
Bu ko‘rsatkichlar banklar uchun katta imkoniyat bilan birga, katta xavf-
xatar va mas’uliyat ham yuklaydi. Har bir raqamli tranzaksiyaning aniqligi,
hujjatlashtirilganligi, risk darajasi va qonuniyligi ustidan real vaqt asosida audit
yuritilishi zarur. Afsuski, bugungi kunda mavjud statistika banklar tomonidan
bunday tizimlar to‘liq joriy etilmaganini ko‘rsatmoqda.
Xulosa
Raqamli iqtisodiyotning tez sur’atlar bilan rivojlanishi O‘zbekiston tijorat
banklarini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Ayniqsa, naqd pulsiz hisob-kitoblar
hajmining yildan-yilga keskin ortayotgani bank-moliya tizimida tub
o‘zgarishlarni boshlab berdi. Ammo bu o‘zgarishlar banklarda buxgalteriya
hisobi va audit amaliyotlarining mavjud holatidan ancha oldinda bormoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
62
Ya’ni, real iqtisodiy jarayonlar bilan ichki hisob va nazorat mexanizmlari
o‘rtasida sezilarli tafovut shakllanmoqda.
Bugungi kunda tijorat banklarining aksariyatida QR-to‘lovlar, mobil ilovalar
orqali tranzaksiyalar va internet bankingda amalga oshiriladigan operatsiyalar
alohida segment sifatida ajratilmaydi. Ular ko‘pincha umumiy operatsiyalar
qatorida aks ettiriladi, natijada buxgalteriya hisobotlarining aniqligi va tahliliy
sifati pasayadi. Bu esa nafaqat bank ichki boshqaruvi, balki tashqi monitoring va
nazorat organlari faoliyatini ham murakkablashtiradi.
Audit sohasida ham zamonaviy raqamli operatsiyalarni chuqur tahlil qilish
imkoniyati hali to‘liq shakllanmagan. Aksariyat audit tekshiruvlari hanuzgacha
an’anaviy, ya’ni davriy va ortga qaratilgan usullarga tayanmoqda. Bunday
yondashuv esa real vaqt rejimida sodir bo‘layotgan moliyaviy xatoliklar, texnik
nosozliklar yoki firibgarlik holatlarini erta aniqlash imkoniyatini yo‘qqa
chiqaradi. Bugungi kunda bank tizimi bunday noaniqlik va xavflarga bardosh
bera olishi uchun ularning oldini olish va bartaraf etish bo‘yicha texnologik
yechimlarga tayangan holda harakat qilishi lozim.
Yuqoridagi muammolarni hal etish uchun bir nechta amaliy takliflar ilgari
surilishi mumkin. Eng avvalo, raqamli to‘lov turlarini alohida kodlar orqali
belgilash va ularni buxgalteriya tizimida segmentlashtirish zarur. Bu esa
ularning har birini tahlil qilish, ulardan tushgan daromadlarni aniq hisoblash va
audit jarayonlarida to‘liq aks ettirish imkonini yaratadi. Shu bilan birga, ichki
audit tizimlarini avtomatlashtirish, real vaqt monitoring panellarini joriy etish,
sun’iy intellekt va algoritmik tahlil texnologiyalarini audit faoliyatiga tatbiq etish
lozim.
Shuningdek, milliy buxgalteriya va audit standartlariga raqamli
operatsiyalar uchun alohida modullarni qo‘shish orqali hisobotlarning xalqaro
standartlarga mosligini oshirish mumkin. Moliyaviy hisobotlarda naqd pulsiz
operatsiyalar ulushini alohida ko‘rsatish esa nafaqat shaffoflikni ta’minlaydi,
balki banklararo solishtirma tahlil, moliyaviy barqarorlik darajasini baholash va
strategik qarorlar qabul qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Naqd pulsiz hisob-kitoblar hisobi va auditini takomillashtirish raqamli
transformatsiya davrining ajralmas qismi bo‘lib, bu nafaqat buxgalteriya va
nazorat amaliyotlarining sifatini oshiradi, balki bank faoliyatining shaffofligi,
barqarorligi va ishonchliligini ham mustahkamlashga xizmat qiladi. Bu
yo‘nalishdagi islohotlar esa moliyaviy tizimni xalqaro standartlar darajasiga olib
chiqishda muhim omil bo‘lib xizmat qilishi shubhasiz.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
63
Foydanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining yillik hisobotlari. —
https://cbu.uz
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5611-son Farmoni, 2018-yil
13-mart, “Bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida”.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi Qonuni, 1996-yil
30-avgust.
4.
Hisob palatasi hisobotlari va tahliliy materiallari. — https://accounts.uz
5.
Karimov A.A. “Bank ishi asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
6.
Tursunov B.O., To‘laganova M.X. “Banklarda moliyaviy nazorat va audit”. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
7.
Moliya vazirligi rasmiy statistik byulletenlari. — https://www.mf.uz
8.
International Federation of Accountants (IFAC). “Handbook of
International Quality Control, Auditing, Review, Other Assurance, and Related
Services Pronouncements”, 2023.
9.
Basel Committee on Banking Supervision. “Sound Practices for the
Management and Supervision of Operational Risk”. – Bank for International
Settlements, 2021.
10.
PwC (PricewaterhouseCoopers). “The Future of Banking: Audit and Risk in
the Digital Age”, 2022.
11.
Deloitte Insights. “Internal Audit in the Era of Digital Banking”, 2023.
12.
Abduraxmonov Q.X. “Buxgalteriya hisobi nazariyasi va amaliyoti”. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
13.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. Elektron to‘lovlar
statistik ko‘rsatkichlari. — https://stat.uz
14.
KPMG. “Digital Transformation in Banking Sector: Challenges and
Opportunities”, 2021.
15.
COSO Framework. “Enterprise Risk Management – Integrating with
Strategy and Performance”, 2017.
