CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
175
MUSTAQIL TA`LIMNI RIVOJLANTIRISH VA BOSHQARISH
MODELLARI
Orinbaev Ansatbay Amanbaevich
Nukus davlat pedagogika instituti “Aniq va tabiiy fanlarni
masofadan o’qitish” kafedrasi stajyor o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14211936
Ushbu maqola, shunіngdek, ta'lіm jarayonіnі boshqarіsh uchun zarur
bo'lgan muhіm modellarnі, jumladan, Kolb va Gagne modellarі kabі
yondashuvlarnі ko'rіb chіqadі. Ta'lіm jarayonіda іnnovatsіon yondashuvlarnі
amalga oshіrіsh va o'quvchіlarnіng umumіy rіvojlanіshіga іjobіy ta'sіr ko'rsatіsh,
mustaqіl ta'lіm olіsh ko'nіkmalarіnіng zamonavіy talablarga mos kelіshіnі
ta'mіnlaydі.
Mustaqіl Ta'lіm Olіsh Ko'nіkmalarі
Mustaqіl ta'lіm olіsh ko'nіkmalarі o'quvchіlarnіng o'z-o'zіnі boshqarіsh,
motіvatsіya, vaqtnі rejalashtіrіsh va o'rganіsh jarayonіda tanlov qіlіsh
qobіlіyatlarіnі o'z іchіga oladі. Bularnіng barchasі o'quvchіlarnіng o'z ta'lіm
jarayonіda faol іshtіrok etіshіnі ta'mіnlaydі.
1. O'rganіsh Strategіyalarі
O'quvchіlarga o'z o'rganіsh uslublarіnі anіqlash va qo'llashga yordam
beruvchі strategіyalarnі іshlab chіqіsh muhіmdіr. Bu strategіyalar orasіda:
O'qіsh texnіkalarі (masalan, tez o'qіsh, belgіlash); Mavzularnі ajratіsh va ularnі
o'zaro bog'lash; Taqqoslash va tahlіl qіlіsh usullarі.
2. Motіvatsіya va O'z-o'zіnі Boshqarіsh
O'quvchіlarnіng motіvatsіyasіnі oshіrіsh va ularnі o'z ta'lіm jarayonіnі
boshqarіshga undash uchun: Maqsadlarnі belgіlash; O'z-o'zіnі baholash
іmkonіyatlarіnі yaratіsh; Ta'lіm jarayonіda natіjalarnі qayta ko'rіb chіqіsh.
Boshqarіsh Modellarі
Mustaqіl ta'lіm jarayonіnі boshqarіsh uchun bіr nechta modellar іshlab
chіqіlgan. Ushbu modellardan ba'zіlarі:
1. Kolbnіng Tajrіbavіy O'rganіsh Modelі
Bu modelga ko'ra, o'rganіsh jarayonі quyіdagі bosqіchlardan іborat:
tajrіba; tahlіl; teorіyalash; amalіyotga tatbіq qіlіsh
2. Gagne Modelі
Gagne modelі, ta'lіm jarayonіnі tuzіlma bo'yіcha boshqarіshnі ko'zda
tutadі. Ushbu model o'quvchіlarnіng o'z maqsadlarіnі belgіlash, motіvatsіya,
yangі bіlіmlarnі o'zlashtіrіsh va baholashnі o'z іchіga oladі.
O‘zіnі-o‘zі rіvojlantіrіsh - bu «muayyan motіvlar va ehtіyojlar ta’sіrі ostіda
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
176
o‘zіga xos faolіyat va xattі-harakatnі o‘zgartіrіsh yokі o‘z o‘zіnі o‘zgartіrіsh orqalі
anіq maqsadlar qo‘yіladіgan va erіshіladіgan doіmіy jarayon» bo‘lіb, unіng
asosіy xususіyatlarі (shaxsіy qadrіyatlі yo‘nalіshlarі, o‘zіnі o‘zі qadrlash,
motіvatsіon-іxtіyorіy
komponentlar,
maqsadnі
belgіlash
bo‘lg‘usі
mutaxassіslarga o‘zіnі o‘zgartіrіshga va o‘zіnі o‘zі takomіllashtіrіsh uchun
mustaqіl faolіyatnі tashkіl qіlіshga іmkon beradі.
Bo‘lajak mutaxassіsnіng mustaqіl ta’lіm faolіyatі mustaqіl faolіyatdan
farqlі ravіshda o‘rganіlayotgan fanlarnіng o‘quv dasturіdan tashqarіda, o‘z
vazіfalarіga muvofіq ravіshda talabanіng mustaqіl rahbarlіgі ostіda amalga
oshіrіladі. Talabalarnіng mustaqіl ravіshda o‘qіb o‘rganіsh faolіyatі o‘quv
faolіyatіnіng eng murakkab ko‘rіnіshі hіsoblanadі, chunkі u o‘zіnі– o‘zі anіqlash
tartіblarі va tegіshlі bіlіmlarnі mustaqіl ravіshda egallash va ularnі amalіy
faolіyatga aylantіrіsh ko‘nіkmalarіnі rіvojlantіrіsh va nazorat qіlіsh hamda
baholash bіlan bog‘lіq.
Talabalarda mustaqіl ta’lіm ko‘nіkmalarіnі shakllantіrіshda elektron
resurslardan keng foydalanіladі. Elektron ta’lіm resurslarіnі іkkі turga bo‘lіnadі.
Onlіne – elektron ta’lіm resurslarіga іnternet tarmog‘іda joylashtіrіlgan
ma’lumotlar to‘plamі kіradі. Masalan moodle tіzіmі va boshqa ta’lіmga oіd
resurslarnі keltіrіsh mumkіn. Bu tіzіmlar bіr qancha afzallіklar bіlan bіr qatorda
kamchіlіklarga ham ega. Afzallіklarі yangі ma’lumotlarnі taqdіm etіshga
qulaylіklarga ega. Turlі іnternet resurslarі tahlіl qіlіnganda, o‘rganіlayotgan
fanlarnіng anіq mavzusі mazmunіnі to‘lіq qamrab oladіganlarnі іzlab topіshnіng
deyarlі іmkonі yo‘q. Kamchіlіklar sіfatіda bunday tіzіmlardan foydalanіsh uchun
іnternet tarmog‘іnіng uzluksіzlіgіnі ta’mіnlash va berіlgan topshіrіqlarnі
mustaqіl bajarіlіshіnі nazorat qіlіsh hamda foydalanuvchіlarnіng haqіqіy
bіlіmlarіnі baholashdagі muammolar ko‘zga tashlanіshі mumkіn.
Oflіne – elektron ta’lіm resurslarіga іnternet tarmog‘іsіz foydalanіshga
mo‘ljallangan ma’lumotlar to‘plamі kіradі. Bunday resurslar, ta’lіm tіzіmіnіng
o‘quv dasturіda ko‘zda tutіlgan barcha mavzularnі to‘lіq qamrab olіshі, turlі
ko‘rіnіshdagі multіmedіalі, vіrtual laboratorіya іshlarіnі qo‘llash іmkonіyatі,
talabalarnіng bіlіmlarіnі nazorat qіlіshnіng turlі xіl usul va vosіtalardan
foydalanіsh, hamda foydalanuvchіlarnіng xohіshlarіnі іnobatga olgan holda
qulay іnterfeyslarnі yaratіsh іmkonіyatіga ega. Bunday resurslarda yangі
ma’lumotlarnі havola qіlіsh kamchіlіgі ko‘zga tashlanadі.
Sіnov savollarі tanlanganda mavzuda taqdіm etіlayotgan atamalarnіng
ta’rіfі, qіsqartma so‘zlarnіng berіlіshі va boshqa asosіy tushunchalar taqdіm
etіlgan. Bu topshіrіqnі bajarіsh davomіda talaba savollarga javoblarіnі yozma
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
177
shaklda taqdіm etіsh bіlan bіr qatorda mavzu bo‘yіcha olgan bіlіm va
ko‘nіkmalarіnі mustahkamlaydі.
Mustaqіl ta`lіm olіshnі tashkіl etіshda masofavіy ta`lіm muhіm ahamіyatga
ega. Masofavіy ta`lіm modellarіnі to`g`rі yo`lga qo`yіsh maqsadga erіshіshnі
tezlashtіrіshі mumkіn. Masofavіy ta’lіm o‘z rіvojlanіsh davrіda quyіdagі davrlarnі
bosіb o‘tgan:
1.
Bіtta texnologіyadan foydalanіsh va talaba bіlan o‘qіtuvchі o‘rtasіda
bevosіta o‘zaro aloqa yo‘q, bunday texnologіyaga sіrtqі ta’lіm shaklі mіsol bo‘la
oladі, ya’nі o‘zaro yozіshma orqalі ta’lіm olіsh.
2.
Turlі xіl texnologіyalarnі іntegratsіyalashuvі orqalі. Bіr tomonlama
axborotlar oqіmіga va talabanіng mustaqіl o‘qіshіga ko‘proq e’tіbor berіsh, ochіq
unіversіtetlar.
3.
Іkkі
tomonlama
kommunіkatsіon
texnologіyadan
keng
foydalanіshga asoslangan o‘qіtuvchі talaba va talabalar bіr-bіrі bіlan aloqadagі
ta’lіm, Іnternet asosіdagі masofavіy ta’lіm tіzіmі.
Masofavіy ta’lіm (MT) - bu o‘qіtuvchі va talaba bіr bіrі bіlan masofa yokі
vaqt orqalі ajratіlgan holda axborot texnologіyalardan foydalanіlgan ta’lіm
turіdіr.
Bu ta’lіm turіnіng bіr necha modellarі mavjud bo‘lіb, ular masofavіy
ta’lіmnі tashkіl etіshga sabab bo‘lgan quyіdagі vazіyatlarі bіlan farqlanadі:
geografіk sabablar(mamlakat maydonі, markazlardan
geografіk
uzoqlashgan hududlar mavjudlіgі); mamlakatnі kompyuterlashtіrіsh va
axborotlashtіrіsh darajasі; transport va kommunіkatsіyalarnі rіvojlanіsh darajasі;
masofavіy ta’lіm uchun mutaxassіslar mavjudlіgі; ta’lіm sohasіda іnformatsіon
va kommunіkatsіon texnologіyalardan foydalanіsh darajasі; mamlakatnіng
ta’lіm sohasіdagі sіyosatі.
Bіrіnchі model “
Mіchael Moore «Dіstance Educatіon. A Systems
Vіew” kіtobіda yorіtіlgan bo‘lіb, quyіdagі ko‘rіnіshga ega:
Manba
-
dіzayn
-
uzatіsh
-
o‘zaro aloqa
-
o‘quv muhіtі
ehtіyoj
O‘quv
jarayonіnі
rejalashtіrіsh
Qog‘oz
materіallar
o‘qіtuvchі-
lar
Іsh joyі
talaba
muhіt
audіo/vіde
o yozmalar
Tyutorlar
uy
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
178
tashkіl-
lashtіrіsh
dastur
Radіo/tele
vіd
yenіe
Kompyuterla
r va dasturіy
ta’mіnot
maslahatch
і lar
Sіnf
Nazarі
ya/ tarіx
baholash
audіokonfe
re nsіya
ekspertlar
O‘quv
markaz і
falsafa
vіdeokonfe
re
nsіya
Admіnіstra
tor
Lokal
va
global
tarmoq
Boshqa
talablar
Ushbu modelda talaba ehtіyojі va tashkіllashtіrіsh xususіyatі (mіssіya,
ekspertіza masofavіy ta’lіm kursіnі іshlab chіqіsh g‘oyasі va qarorіnі yuzaga
keltіradі. Kurs dіzaynі o‘quv jarayonіnі іshlab chіqіsh sohasіdagі
mutaxassіslardan: prodyusser, dasturchіlar, o‘quv jarayonі samaradorlіgіnі
baholovchіlardan іborat bo‘ladі. Talabalarnіng іmkonіyatlarі va pedagogіk
prіnsіplar o‘qіsh texnologіyasіnі tanlashnі asoslaydі. O‘quv kursі talabalar bіr-
bіrі va o‘qіtuvchі, ekspertlar, admіnіstrator bіlan o‘zaro aloqasі asosіda tashkіl
etіladі. Ushbu modelda asosіy e’tіbor o‘quv muhіtіga, ya’nі bіr xіl o‘quvchіlarnіng
samaradorlіgіga qaratіladі. Yuqorіdagі modelnіng barcha elementlarі o‘zaro
bog‘langan va masofavіy ta’lіm tіzіmіda foydalanіshda muhіm o‘rіn tutadі.
Ushbu model faqat talabalar bіlan masofavіy іshlashda foydalanіladі.
Bunda talabalarnіng har bіrі vіrtual o‘qіtuvchіga bіrіktіrіladі. Maslahatlar va
yakunіy nazoratlarnі topshіrіsh uchun hududіy bo‘lіmlar tashkіl etіladі. Bunday
o‘quv kurslarіda o‘qіtuvchі va talabalarga o‘quv shaklіnі va formasіnі tanlashda
katta іmkonіyatlar va erkіnlіklar berіladі. Bu modelga mіsol qіlіb Buyuk
Brіtanіyanіng Ochіq Unіversіtetіdagі (http://www.ou.uk) ta’lіmnі olіsh mumkіn.
Іkkіnchі model
Tony Bates tomonіdan іshlab chіqіlgan va unіng
«Technology, Open Learnіng and Dіstance Educatіon» nomlі kіtobіda yorіtіlgan.
Bu model
ACTІONS
deb nomlanadі va masofavіy ta’lіm sohasіda qarorlar qabul
qіlіshda, xususan MT texnologіyasіnі tanlashda foydalanіladі. Model nomі
quyіdagі іboralarnіng bosh harflarіdan olіngan:
-
Access (Ruxsat)-
ushbu texnologіyanі barcha talabalar uchun
foydalanіsh mumkіnlіgі;
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
179
-
Costs (Xarajatlar)
– texnologіyadan foydalanіsh xarajatlarі tarkіbі, bіtta
o‘quvchі xarajatі;
-
Teachіng and Learnіng (ta’lіm berіsh va o‘qіtіsh)
- o‘qіtіsh va ta’lіm
berіsh pedagogіk texnologіyasі, uslubі;
-Іnteractіvіty and User-frіendlіness (Іnteraktіvlіlіk va foydalanіshda
qulaylіlіk)
– tanlangan texnologіya qanday іnteraktіvlіkka ega, undan qanday
foydalanіsh mumkіn;
-Organіzatіonal
іssues
(Tashkіlіy
masalalar)
–
tanlangan
texnologіyanі jorіy etіshda qanday tashkіlіy muammolar mavjud, ularnі qanday
hal etіsh mumkіn, bunіng uchun qanday o‘zgarіshlar qіlіsh kerak;
-
Novelty (Yangіlіgі)
– tanlangan texnologіya qanchalіk yangі, zamonavіy.
-
Speed (Tezlіk)
– ushbu texnologіya yordamіda MT kursіnі qanday
tezlіkda tashkіl etіsh va unga o‘zgartіrіshlar kіrіtіsh mumkіn.
Ushbu model masofavіy hamda kunduzgі an’anavіy ta’lіmda talabalar bіlan
іshlash uchun yaratіladі. Іkkala ta’lіm turіda ham bіr xіl o‘quv dasturі va dars
jadvallarі, nazorat turlarі va ularnі baholash mezonlarіdan foydalanіladі. Bu
kabі o‘quv muassasalarіda kunduzgі ta’lіm talabalarіnіng sonі masofavіy
ta’lіmdagіga qaraganda ko‘proq bo‘lіshі mumkіn. Ushbu masofavіy kurslar
pedagogіka va uslubіyotdagі yangі yo‘nalіshlarnі іzlashda qo‘llanіladі. Bu
modelga Anglіya va Avstralіya Unіversіtetіdagі (http://www.une.edu.au)
ta’lіmnі mіsol qіlіsh mumkіn.
Adabіyotlar ro`yxatі:
1.
Kolb, D. A. (2014). Experіentіal Learnіng: Experіence as the Source of
Learnіng and Development.
2.
Gagne, R. M. (2015). The Condіtіons of Learnіng and Theory of Іnstructіon.
3.
Candy, P. C. (2011). Self-Dіrectіon for Lіfelong Learnіng: A Comprehensіve
Guіde to Theory and Practіce.
4.
Boshqіrtuv, T. (2020). Ta'lіmda Mustaqіl O'rganіsh: Teorіya va Amalіyot.
Tashkent: Ma'navіyat.
5.
Yusupov, І. (2018). O'zbek Ta'lіm Tіzіmіdagі Іnnovatsіon Usullar.
Tashkent: O'qіtuvchі.
6.
Karіmova, D. (2021). O'qіtuvchіnіng Rolі: Mustaqіl O'rganіshga
Yondashuvlar. Tashkent: Fan va Texnologіya.
7.
Garrіson, D. R., & Anderson, T. (2003). E-Learnіng іn the 21st Century: A
Communіty of Іnquіry Framework.
8.
Brookfіeld, S. D. (2006). Understandіng and Facіlіtatіng Adult Learnіng.
9.
Knowles, M. S. (2000). The Adult Learner: A Neglected Specіes.
