CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
50
KEŃESBAY RAXMANOVTIŃ POEZYALIQ SHIǴARMALARINDA
QOLLANILǴAN LEKSIKALIQ ANTONIMLERDIŃ ÓZGESHELIKLERI
Perdebaeva Gúlxatisha
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059139
Biz K.Raxmanov shıǵarmalarındaǵı antonimlerdi tallay otırıp, olardıń
leksikalıq, kontekstlik, grammatikalıq túrleriniń de qollanǵanlıǵın kórdik.
Leksikaliq antonimler degende biz hár bir tilde sóylewshiler tárepinen
antonimler retinde qabıl etilgen qarama-qarsı mánige iye sózlerdi túsinemiz.
Bular leksika-semantikalıq paradigmanıń eń shetki toshkalarında dóreydi.
Sonlıqtan da, olar arasındaǵı qarama-qarsı máni ap-ayqın seziledi. Mısalı “jeńil”
desek antonim “awır” tezden oyımızǵa túsedi. Leksikalıq antonimler mine sonıń
ushın bir-birinen ǵarezli ómir súredi deymiz.
K.Raxmanov shıǵarmalarınıń leksikasına engen antonimler kontrastlıqtı,
sonday-aq obrazli-ekspressiyani payda etedi. Leksikalıq antonimler de usınday
xızmette keledi hám qollanıwda ózgeshelikleri menen kózge túsedi. Avtor tildegi
qarama-qarsı mánili sózlerdi poeziyalıq shıǵarmanıń mazmunına, talabına
qaray, pikirdiń xarakterinen ǵarezli túrlishe qollanıwı múmkin. Birinshi gezekte
shayır shıǵarmalarında qollanılgan antonimler stilistikalıq figuralardan biri -
antiteza xızmetinde keledi.
Antiteza degenimiz, sóylewdiń ótkirligin arttırıw maqsetinde bir frazada
qarama-qarsı, kontrast túsiniklerdiń qollanılıwi”.[1,85-bet]
K.Raxmanov óz shiǵarmalarında antonimlerdi bunday xızmette keń
qollanǵan. Mısalı:
Essiz
shadlıq
penen xazarlı
qayǵı.
Sol sheksiz súwretti shegaralaydı
Bul dúnyanın
mashaqatı lazzet kórinip
tur maǵan,
Seni jalǵız ketkey deymen alıs ózge dunyaǵa
[7,124-bet.]
Eger bilseń, insan sen,
Pal da, uw da óz
ornında mazlı
. [6,126]
Sezilmeydi
kúliw
ya
jılaw,
Xalıq jerkener bul óli betten. [6, 81-bet.]
Ómir uzaq. Jarı jolda túslendik.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
Biz bilmeymiz,
ozdıq
pa, ya
qaldıq
pa?...
[7, 7-bet.]
Ele sen hesh nárse etpediń dese,
Bálkim,
ras
shıǵar, bálkim,
ótirik.
Neler etkenińdi hesh kim bilmese,
Jasay ber ózińe óziń ókinip. [6, 18-bet]
Birew
axmaq
bolıp kúlse hár kúnde,
Birew
dana
bolıp hár waq shalqıydı.
[7, 16-bet.]
Sen
balentten
keldin,
men
páslep
qaldım,
Sezdim, taǵdiyrimiz baǵdarlar emes.
Eseydik endi doslarım,
Sayıw
kóp,
tek te
maqtaw
az.
[7,34]
Shayır shıǵarmaları tilinde berilgen insannıń ruwxıy keshirmelerine
baylanıslı jasalǵan metonimiyalar shıǵarma tiline tereń máni, kórkemlik,
obrazlıq qosadı. Onın lirikasındaǵı metonimiyalardıń kópshiligi insannın
tuyǵı-sezimleri menen baylanıslı jasalǵan. Mısalı:
Kóp bolsada
ashıq
aspanım,
Kewlim sensiz
túnerer
mudam.
[6,25-bet]
Men sennen uzaqta adasar bolsam,
Bilmeymen mánzilimnin
jaqın- alısın,
G’ayrı bir qademnen
paymanam tolsa,
Dúziw jolǵa
salar senin dawısın. [6,75]
Bul jerde sóz tańlawda shayır tárepinen
ashıq aspan
–
túneriw,
jaqın
alıs, ǵayrı qádem-dúziw
jol sózleri antonimlik xızmette jumsalǵan.
Biz kórip ótken antonimlerdiń bári de ulıwma xalıqlıq antonimler bolıp,
K.Raxmanov shıǵarmalarında keń qollanıwǵa iye. Sonlıqtan da, biz olardıń
mánilerine toqtap óttik.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
Professor A.Najimov antonimlerdi ekspressiv máni bildiriwshi birlikler
retinde bahalaydı. Demek, antonimler kórkem ádebiyatta jay ǵana ushırasıp
qoymastan, ózleriniń hár qıylı stilistikalıq xızmetleri menen kórinedi eken.
Antonimler shayır shıǵarmalarınıń leksikasi ushın áhmiyetli. Tilimizde túpkilikli
sóz sıpatında jasap kiyatırǵan leksikalıq antonimler túrli stillik xızmetlerde
jumsaladı eken.
Paydalanǵan ádebiyatlar:
1. Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. –Нөкис.:
«Қарақалпақстан», 1990. –88 б.
2. Бекбергенов А. Синонимлер ҳəм антонимлер. //Қарақалпақ тили
бойынша изертлеўлер. –Нөкис.: «Қарақалпақстан», 1971. –Б.115-131.
3. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стильлериниң
раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. –Нөкис.:
«Қарақалпақстан», 1973. –312 б.
4. Бердимуратов Е. Ҳəзирги қарақалпақ тили. Лексикология. –
Нөкис.: «Билим», 1994. –186.
5. Хожанов Ш. Қарақалпақ тилиндеги антонимия қубылысы. Нөкис.:
«Билим» 2017.
6. Рахманов К. Арғымағым,-Avangard baspa, Қарақалпақстан,2022
7. Рахманов К. Гұзги махаббат,-Avangard baspa, Қарақалпақстан,2022
