CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
99
РИНОЛАЛИЯ НУТҚ КАМЧИЛИГИГА ЭГА БЎЛГАН БОЛАЛАР
НУТҚИ, ОВОЗИ ВА НАФАСИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
М.Ю.Аюпова
Низомий номидагт ТДПУ
“Логопедия” кафедраси
проф.
М.А.Abdiyeva
4-курс талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.11655961
Ринолалияда нутқ кечикиб ривожланади, яъни биринчи сузлар икки
ёшда ва ундан кейин пайдо бўлади. Нутқ ўзига хос сифатли хусусиятларга
эга бўлади. Импрессив нутқ нисбатан нормал ривожланади, экспрессив
Нутқда ахамиятли узгаришлар бўлади. биринчи навбатда беморлар
Нутқини кам тушунарлилигини таъкидлаш зарур. Оғиз бўшлиғида
тилнинг нуқсонли холати натижасида ундош товушлар тил учи холатини
узгариши ва юз мускулларининг ортикча фаоллашуви хисобига ҳосил
бўлади. Тил учи холатини бу каби узгаришлари нисбатан доимий бўлиб,
маълум бир товушларнинг артикуляцияси билан ўзаро муносабатда
бўлади. Беморлар учун баъзи ундош товушларнинг талаффузи катта
кийинчилик тугдиради, яъни
л,т,д,ч,ш,ж,р
товушлари учун юқори
тишлар ва альвеоллар олдида зарурий тусик ярата олмайдилар,
с,з
товушларининг талаффузи учун пастки тишлар олдида тусикни ҳосил
килмайдилар ва оғиздан нафас чиқара билмайдилар, шунинг учун
ринолаликларда сиргалувчи ва шовкинли ундош товушлар талаффузи
ўзига хос жаранглашга эга бўлади. к
,г
товушлари умуман йук бўлади, ёки
характерли портлаш улар урнини босади. Унли товушлар тилнинг орқага
тортилиши ва ҳавони бурундан чикиши билан талаффуз килинади ва
сустлашган лаб артикуляцияси билан характерланади. Шу тарзда унли ва
ундош товушлар кучли бурун оттенкаси билан шаклланади. Уларнинг
артикуляцияси ахамиятли даражада узгарган бўлади ва товушлар ўзаро
аниқ дифференциялашмаган бўлади. Ринолалик Нутқининг тингловчи
учун умумий характеристикаси - бурун оттенкаси хириллаган
товушлардир. Бунда жарангсиз товушлар
“х”
товушига яқин ҳолда,
жарангли
“к,г”
фрикатив тарзда, улардан лаб ва лаб-тишлилари матн
товушига яқин, олдинги лаб товушлари
“н”
товушига ухшатилиб,
жаранглаши модификация килинган бўлади. Баъзида ринолалиялар
Нутқидаги артикулемалар нормага жуда яқин бўлади, лекин шунга
карамай уларнинг талаффузи эшитувчи томонидан нуқсонли деб идрок
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
100
килинади, чунки Нутқий нафас олиш бузилган бўлади, артикуляция ва
товуш эффектига таъсир килувчи юз мускулларининг ортикча кучланиши
пайдо бўлади.
Ринолалияда товушлар талаффузи ялпи (тотал) бузилган бўлади.
Беморларда нуқсон мавжудлигини мустакил англаш одатда булмайди ёки
танкидийлик кузи билан караш пасайган бўлади. Нутқининг магнит
ёзувларини эшитиб чикиш беморларни жиддий логопедик машгулотларга
стимуллаштиради.
Ринолалияда нутқ фаолияти структурасида фонетико-фонематик
тузум нуқсони бузилишнинг асосий, етакчи звеноси бўлиб хисобланади.
Нутқни фонетик жиҳатдан жихозлашни бузилиши бирламчи хисобланиб, у
нутқнинг лексик-граматик тузумининг шаклланишига бирмунча таъсир
қилади, лекин чуқур сифат узгаришлари одатда ринолалиянинг бошқа
нутқ бузилишлари билан бирга келишида кузатилади.
Ринолалияда нутқнинг тўлиқ булмаганлиги беморнинг барча психик
функцияларини шаклланишига ва биринчи навбатда шахснинг камол
топишига таъсир қилади. Коммуникация воситаси сифатида нутқнинг
бузилиши беморларнинг коллективдаги холатини кийинлаштиради.
Купинча коллектив билан уларни мулокоти бир томонлама бўлади, алоқа
натижаси эса беморларга катта зарба беради. Болаларда уялиш,
таъсирланувчанлик, одамларга аралашмаслик ривожланади.
Нутқ нуқсонини бартараф этиш бўйича мақсадга каратилган иш
характернинг ижобий сифатларини карор топишига имконият яратади,
олий
руҳий
функцияларни
ривожланишини
стимуллаштиради.
Адабиётларда келтирилган катамистик маълумотлар ва кузатишларнинг
курсатишича, ринолалик болаларни купчилик қисми нуқсонни юқори
даражада компенсация қилиш ва функцияларни реабилитация қилишга
кодир бўладилар.
Хулоса килиб, шуни айтиш керакки, туғма ёригликлар бола
организмининг шаклланиши ва руҳий жараёнларнинг ривожланишига
таъсир қилади ва бу таъсир салбий характерда бўлади. Беморлар нуқсонни
(бартараф) компенсация қилишнинг ўзига хос йўлларини излайдилар,
натижада артикуляцион аппарат мускулларининг нотўғри ўзаро
боғлиқлиги шаклланади. Бу нарса бирламчи нуқсон нутқни фонетик
томондан жихозланишини бузилиши сабаби хисобланиб, нуқсон
структурасида етакчи бузилиш сифатида жой эгаллайди. Бу бузилиш
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
101
узининг кетидан нутқда ва беморнинг руҳий статусида катор иккиламчи
бузилишларни келтириб чиқаради.
Ринолалияда турли хил овоз бузлишлари кузатилади. Бутун бир
нутқни жарангдорлигини, оҳангини бузувчи, овоз тембридаги ўзгаришлар
етакчи
ҳисобланади.
Бу
ҳол
бурун
ва
оғиз
бўшлиғининг
чгараланмаганлигининг ҳисобига келиб чиқади.
Танглай ёриқлиги анатомик нуқсон сифатида бурун, ҳиқилдоқ, бўйин
бўшлиғининг резанаторлик тузилишини асимметрик ҳолатига олиб
келади. Юмшоқ танглай мушакларининг анатомик ва функционал
асимметрияси вақт ўтиши билан овоз бойламларининг функционал
асимметриясига олиб келади ва бу хол овоз кучини пасайтиради, уни
қисилган, заиф овоз холига келишига сабаб бўлади.
Юқорида кўрсатиб ўтилган патология овоз сифатилари ринолалия ва
ринофонияда беморларнинг нутқий нафас олишни қийинлаштиради.
Натижада танглай ёриқликларида овознинг жарангдорлиги ва фонация
механизми ўзига хослик касб этадики, уни М.Зееман мустақил нуқсон
сифатида таърифлаб, “палатин дисфанияси” ва “палатофания” деб
номлайди.
Нафас - инсон ҳаётини таъминловчи функциялардан биридир.
Нормада физиологик нафас жараёни ритмик амалга ошади. Нафас
чуқурлиги организмининг кислородга бўлган эҳтиёжига мос келади.
Нафас олиш, нафас чиқаришга қараганда нафаснинг нисбатан фаол базаси
ҳисобланади. Нафас чиқаришда диафрагма мускуллари бўшашади. Кўкрак
қафасини кўтарувчи ва пасайтирувчи қовурғалараро мушаклар билан
биргаликда диафрагма юқорига кўтарилади ва ўпкани қисади. Диафрагма
нафаснинг таъминланишида асосий ҳаракатлантирувчи куч бўлиб,
нафасда иштирок этади.
Нафаснинг уч тури ажратилади. Юқори қовурғали, кўкрак, кўкрак
қорин (ёки диафрагмали - қовурғали). Нафаснинг ҳар қандай турида
диафрагма албатта иштирок этади, бироқ унинг иштирок умумий турлича.
Умровли нафас физиологик жиҳатдан энг оптимал ҳисобланади, чунки
ўпканинг пастки соҳалари бунда тўлалигича иштирок этмайди.
Жисмоний жиҳатдан ривожланиш даражасига кўра болаларда
нафаснинг кўкрак қорин турини, ривожлантириш учун махсус коррекцион
жисмоний машқлар ёрдамида диафрагмал мушакларнинг физиологик
ролини тушунтириш ва фаоллаштириш талаб этилади.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
102
Маълумки, нафас органлари ҳаво алмашинуви асосий биологик
функцияси билан бир қаторда, шунингдек, овоз ҳосил қилиш функциясини
ҳам бажаради.
Нутқ жараёнида нафас ёки бошқача қилиб айтганда нутқий нафас,
физиологик нафас билан солиштиришганда тинч ҳолатда, нутқ вақтидаги
нафас остига қўшиладиган ўзига хос талаблар билан асослаган сезирли
фарққа эга.
Нормада нутқдан олдин, тинч ҳолатдан фарқли тез ва нисбатан чуқур
нафас олинади. Нормал нутқий нафас олиш ҳавонинг маълум миқдорда
мавжудлиги билан харакатерланади. Боғланган нутқга овоз бериш учун
нафас оқимини рационал сарфлаш усули катта аҳамиятга эга. Нафас
чиқариш вақти интонацион ва мантиқий якунланган, баён қисмини
узмасдан талаффуз этишдаги овоз жарангли учун лозим бўлганчалик
узаяди.
Нутқий ривожлантириш давомида нафаснинг ўзига хос “нутқий”
механизми шакллантирилиб, ўз навбатида диафрагманинг ўзига хос
“нутқий” ҳаракати ҳам шакллантирилади. Оғзаки нутқ жараёнидаги
диафрагма нутқий нафас ва товушлар талаффузини таъминловчи нозик
дефференциалашган ҳаракатларни кўп карра ишлаб чиқаради.
Шундай қилиб, нутқий нафас оғзаки нутқининг ҳосил бўлиши билан
узвий боғлиқ психомотор реакциялар тизимининг ифодалайди. Нутқий
нафаснинг харакатери ички нутқий программалаштиришга, демакки,
баённинг сематик, лекиск, грамматик ва интонацион бойитишганлигига
бўйсунган бўлади.
Болада нутқий нафаснинг ривожланиши нутқнинг ривожланиш билан
параллел равишда амалга ошади. 3 – 6 ойда нафас системасининг овоз
реакцияларини амалга оишришга тайёргарлиги бошланади яъни нутқий
онтогенезнинг эрта босқичида оғзаки нутқининг асосида ётган фанатор
нафас механизмлари координациясининг диффуз қайта ишланиши
бошланади.
Мактабгача ёшда болаларда нутқ ривожланишни жараёни билан бир
вақтда боғланган нутқ ва нутқий нафас шаклланади. 4 – 6 ёшли нутқий
патологияси бўлмаган соғлом болаларда кўкрак – қорин ва нутқий нафас
интенсив шаклланиш босқичида бўлади. Нутқий патологияси бўлмаган
болаларда 5 ёшга келиб асосан нафаснинг кўкрак – қорин тури
кузатилади, бироқ (югургандан сўнг, ҳаяжонланганда катталар билан
суҳбат вақтида ва б). улар бутун кўкраклари, ҳатто елкаларини кўтарган
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
103
ҳолда нафас олишлари мумкин. Содда нутқий вазифалар улар томонидан
шакланган нутқий нафас чиқариш фонида амалга ошади. Бир нутқий
нафас чиқариш жараёнида улар содда 3 - 4 сўзли жумлаларни умум
қўлланиладиган лексика билан биргаликда талаффуз этадилар. Қисқа
қаторли шеърий матнлар катта мактабгача ёшдаги болалар томонидан
одатгача ёшдаги болалар томонидан одатда нутқий нафасни қўллаш
билан талаффуз этилади.
5 – 6 ёшли болаларга бериладиган янги лексикани тўрт – беш – олти
сўзли жумлалар кўринишидаги нутқий вазифаларнинг мураккаблашиши
нутқий нафаснинг бузилишига олиб келади. Семантик ва лексик –
грамматик кўринишдаги баён мазмунининг мураккаблашиши нутқий
нафас чиқаришни заифлаштиради, қўшимча нафас олиш, нафаснинг
кечикиши вужудга келади, яъни баён қилади ва ўз навбатида интонацион
якунийлигигача эга бўлмайди.
Тинч эмоционал ҳолатда 10 ёшли болалар томонидан жумланинг
талаффуз этилиши катта ёшли инсонлар сингари, доим бир нутқий нафас
чиқариш меъёрида амалга ошади, яъни нутқий нафас чиқаришнинг
давомийлиги баёнининг узунлигига мос равишда чўзилади. Шундай
қилиб, 10 ёшга келиб, нутқий нафаснинг шаклланиши амалга ошади. У
матнларнинг синтагматик бўлинишга мос кела бошлайди, яъни нутқий
нафаснинг шаклланиши якунланади. Нутқида нуқони бўлган болаларнинг
физиологик нафаси ўзига хос хусусиятларга эга. У одатга кўра юзаки,
юқори қовурғали турда бўлиб, унинг ритми етарлича мустақил бўлмай
жисмоний ва ҳиссий зўриқиш натижасида онсонликча бузилади. Бундай
болаларниг ўпка ҳажми ёш нормасидан сезиларли кам.
Агарда ривожланишида нуқсонга эга бўлмаган болаларда нутқий
нафас онтогенезда нутқий функциянинг шаклланишига кўра спонтан
ривожланса, нутқида нуқсони бўлган болаларда эса у патологик
ривожланади.
Нутқий баён жараёни уларда нафаснинг кечикиши, диафрагма ва
кўкрак қафаси мушакларининг томир – тортишиб қисқариши, қўшимча
нафас олиш кузатилади.
Нафас аппарати мушакларидаги томир тортиши фаоллигининг пайдо
бўлиши ва нутқий нафаснинг бузилишларидан ташқари, бундай
болаларда нутқий баёндан олдин чиқарилаётган ҳавонинг старлича
ҳажмида
эмаслиги,
шунингдек,
қисқарган
ва
норационал
фойдаланиладиган нутқий нафас чиқариш кузатилади. Алоҳида
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
104
сўзларнинг талаффузи нафаснинг турли фазаларида нафас олишда
бўлгани каби нафас чиқаришда ҳам амалга ошади.
Шундай қилиб, нутқий патологияга эга бўлган мактабгача ёшдаги
болаларда биринчи навбатда ўпка ҳажмини ривожлантириш, ўрта ва катта
мактабгача ёшда эса нафаснинг кўкрак қорин турини шакллантириш
лозим.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Ayupova, M. Yu. "Speech Therapy Publishing House of the National Society
of Philosophers of Uzbekistan." (2007).
2.
Ayupova, M. Y. "Logopediya. Ozbekiston Respublikasi Oliy va orta maxsus
talim vazirligi." T.: Ozbekiton faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti (2019).
3.
Ayupova, Mukarram Y. "CHARACTERISTICS OF GENERAL AND SMALL
MOTOR FUNCTIONS IN CHILDREN WITH DYSARTRIAN SPEECH DEFICIENCY."
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PEDAGOGICS 3.02 (2022): 13-21.
4.
Ayupova, Mukarram. "On the basis of games for children with speech
deficiency
literacy
teaching."
ACADEMICIA:
AN
INTERNATIONAL
MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL 11.2 (2021): 1496-1501.
5.
Хрестоматия по логопедии. 1 том. М.:, “Педагогика”, 1997 г.
6.
Хрестоматия по логопедии. 2 том. М.:, “Педагогика”, 1997 г.
