CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
64
TANQIDIY FIKRLASHNI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK
TAMOYILLARI ( XUSUSIY UNIVERSITETLAR MISOLIDA)
Joldasova Gozzal Aybekovna
Innovatsion texnologiyalar universiteti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340477
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xususiy universitetlar misolida tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishning pedagogik tamoyillari tahlil qilinadi. Talabalar erkin
muloqot muhitida, interaktiv va innovatsion metodlardan foydalangan holda
mashg‘ulotlarga jalb etilganda, tanqidiy fikrlash shakllanib borishi ta’kidlanadi.
Shuningdek, o‘qituvchilarning malakasi, o‘quv jarayonining talaba shaxsiy
qiziqishlari va ijtimoiy faoliyat bilan uyg‘unlashuvi, akademik mustaqillik va
refleksiya jarayonlari ham tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi muhim omillar
sifatida ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
tanqidiy fikrlash, xususiy universitet, pedagogik tamoyillar,
interaktiv metodlar, innovatsion ta’lim, akademik mustaqillik, refleksiya, bahs-
munozara, o‘qituvchining malakasi, mustaqil fikrlash.
Tanqidiy fikrlash bugungi globallashuv davrida har qanday sohada
muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan eng muhim kompetensiyalardan
biri sifatida maydonga chiqmoqda. Insonda mustaqil fikrlash, muammolarni
turli burchaklardan tahlil qilish va xulosa qilish ko‘nikmalarining shakllanishi
bevosita ta’lim jarayonidagi yondashuvlar bilan chambarchas bog‘liq. Xususiy
universitetlar, an’anaviy davlat universitetlariga nisbatan, o‘quv jarayonini
zamonaviy talablarga mos ravishda dizayn qilish, innovatsion pedagogik
texnologiyalarni joriy etish borasida katta erkinlikka ega bo‘lib, talabalarida
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun qulay muhit yaratishga qaratilgan turli
usullardan foydalanishga intiladilar. Shu sababdan, xususiy oliy ta’lim
muassasalarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish masalasi bugungi kun o‘zbek
pedogogikasining diqqat markazida turibdi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning pedagogik tamoyillari avvalo o‘quv
jarayonida erkin muloqot muhitini yaratishga asoslanadi. Talaba o‘z fikrlarini
dadil ifoda etishi, savollar berishi, bahslashishi va munozara qilishi uchun qulay
sharoitlar bo‘lishi shart. O‘qituvchi bu jarayonda mutlaq “ustoz” yoki “nazorat
qiluvchi” emas, balki yo‘naltiruvchi, hamkor, motivalovchi shaxs sifatida ishtirok
etadi. Xususiy universitetlarda o‘quv jarayonining samarali yo‘lga qo‘yilishida
kichik guruhlarda ishlash, loyihaviy ta’lim, muammoli ta’lim, “case study” va
“role play” kabi metodlar joriy etilgani sababli, talabalar o‘zaro faol hamkorlikda
bo‘ladi. Bunday hamkorlikdagi faoliyat davomida har bir talabaning mustaqil
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
65
tahlil qilish, mantiqiy bog‘liqliklarni topish, dalillarga suyanish, o‘z nuqtai
nazarini aniq va ravon bayon qilish ko‘nikmalari bosqichma-bosqich rivojlanadi.
Xususiy universitetlarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish jarayonida
e’tibor berilishi zarur bo‘lgan yana bir tamoyil – o‘quv jarayonini talabaning
shaxsiy qiziqishlari, kelajakdagi kasbiy maqsadlari bilan uyg‘unlashtirishdir.
Agar talaba o‘zi o‘rganayotgan mavzularni real hayotdagi masalalar bilan
bog‘lash imkoniyatiga ega bo‘lsa va bu mavzular uning kelajakdagi
mutaxassisligi yoki ijodiy faoliyati uchun muhim ahamiyatga ega ekanini his
qilsa, uning tanqidiy fikrlashga bo‘lgan ishtiyoqi yanada kuchayadi. Shuning
uchun ham ilg‘or xususiy oliy ta’lim muassasalarida fanlar kesimidagi
integratsiya, interaktiv treninglar hamda amaliy loyihalar orqali talabaning
motivatsiyasini oshirishga intilish kuzatiladi. Bu jarayonda tanqidiy fikrlash
puxta qaror qabul qilish, takliflarni dalillar bilan isbotlash yoki rad etish, yangi
g‘oyalar yaratish ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda metodik yondashuvlar ham muhim o‘rin
tutadi. An’anaviy ma’ruza va semestr yakunida imtihondan o‘tish modeli
bugungi zamon talablariga to‘liq javob bera olmaydi. Shu bois xususiy
universitetlarda o‘quv jarayoniga innovatsion texnologiyalarni joriy etish,
zamonaviy media resurslardan foydalanish, interaktiv platformalar orqali
muammoli topshiriqlarni ishlab chiqish tendensiyalari tobora kengayib
bormoqda. Masalan, interaktiv veb-platformalarda foydalanuvchilarning
masofaviy muloqoti, fikr almashinuvi, baholash jarayonlari o‘tkaziladi. Bu esa
talabalar uchun mustaqil tarzda izlanish, dalil topish, turli manbalarni
solishtirish, savollarga mantiqiy javob berish imkoniyatini yaratadi. Ayni paytda,
o‘qituvchi talabalar orasida moderatsiya, yo‘naltirish, qiyin savollar berish orqali
tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiradi.
Shuningdek, tanqidiy fikrlash tamoyillarini rivojlantirishda fikrlarning
to‘qnashishi ham ijobiy natija beradi. Talabalar turli bahs-munozaralarga jalb
qilinganda, o‘z pozitsiyasini himoya qilish, qarama-qarshi mulohazalarni
tinglash, zarur dalillar to‘plash va tahlil qilishga majbur bo‘ladilar. Xususiy
universitetlarda an’anaviy “kirish imtihonlaridan so‘ng passiv suhbatdosh”
sifatidagi talaba modelidan voz kechilib, o‘qish jarayonida muntazam bahslar,
debat klublari, mahorat darslari tashkil etilishi shu maqsadga xizmat qiladi. Eng
muhimi, bu jarayonda o‘qituvchi talabalar orasidagi bahsni konstruktiv
yo‘nalishda boshqarib borishi, bahslashish madaniyati va daliliy asoslash
tamoyillariga e’tibor qaratishi lozim. Natijada, talabalarda madaniyatli tarzda
qaror qabul qilish, raqib tomonidan aytilgan dalilni hurmat bilan qabul qilish,
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
66
lekin shu bilan birga, o‘z nuqtai nazarini ham isbotlash kabi ko‘nikmalar
shakllanadi.
Xususiy universitetlar misolida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish haqida so‘z
ketar ekan, u yerda kechadigan akademik mustaqillik muhitining ham katta
ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlash joiz. Ya’ni, talabalarga belgilangan “tayyor”
ma’lumotni yodlashdan ko‘ra, mustaqil o‘qish, amaliy izlanishlar bilan mashg‘ul
bo‘lish, kichik ilmiy tadqiqotlar qilish uchun yetarlicha sharoit yaratiladi. Bir
tomondan, xususiy oliy ta’lim muassasalari raqobat muhiti tufayli talabalar
uchun yanada jozibali bo‘lishga intilsa, ikkinchi tomondan, takrorlanuvchi yoki
an’anaviy, konservativ uslubdagi dars berishdan voz kechishga harakat qiladi.
Natijada, yoshlar o‘rganayotgan mavzusi yuzasidan turli nuqtai nazarlarni
solishtiradi, sharhlaydi, xulosalar qiladi, so‘ngra ushbu xulosalarni tanqidiy tahlil
asosida qayta ko‘rib chiqadi. Bu jarayon ularning fikr doirasini kengaytirishga,
har qanday ma’lumotga shubha bilan emas, balki analitik nigoh bilan qarashga
undaydi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda e’tiborga olinishi zarur bo‘lgan
pedagogik tamoyillardan biri – refleksiya. Ta’lim jarayonida refleksiya, ya’ni o‘z-
o‘zini tahlil qilish, amalga oshirgan ishlarni baholash, keyingi bosqichlar uchun
xulosa chiqarish – bularning barchasi tanqidiy fikrlashning ajralmas qismi
hisoblanadi. Xususiy universitetlarda amaliy mashg‘ulotlardan so‘ng refleksiv
tahlil sessiyalari, yakunlovchi suhbatlar yoki esse yozish amaliyoti joriy qilinishi
talabalar fikrlarini anglash, o‘z faoliyatiga tizimli nazar tashlash ko‘nikmasini
mustahkamlaydi. Shuningdek, mentorlik va kouching dasturlari orqali
talabaning potensiali, qiziqishlari, o‘ziga xos kamchilik va ustunliklari
aniqlanadi, bu jarayon tanqidiy fikrlashni yana-da chuqurlashtiradi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan
o‘qituvchining professional kompetensiyasiga bog‘liq. Dars jarayonini
boshqaruvchi pedagog tanqidiy savollar berish, mavhumliklarni aniqlash,
jumboqli vaziyatlarni yaratish orqali talabalarni fikrlashga undaydi. Xususiy
universitetlarda o‘qituvchi kadrlarning zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan
foydalanish, xorijiy tajribani o‘rganish, doimiy ravishda malaka oshirish va ilmiy
faoliyat bilan shug‘ullanishlari rag‘batlantiriladi. Sababi, bunday universitetlar
o‘qituvchilari raqobat muhiti tufayli ijodiy, tadbirkorona yondashuvni
takomillashtirishga intilishadi. Bu, o‘z navbatida, talabalar bilan olib boriladigan
ishning sifatiga bevosita ta’sir qiladi. O‘qituvchining tahliliy savol bera bilishi,
ma’ruzani turli hayotiy misollar bilan boyitishi, munozaralar jarayonida
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
talabalarning dalillarini tinglash va to‘g‘ri yo‘naltirish ko‘nikmalari tanqidiy
fikrlash muhitini shakllantiradi.
Shu o‘rinda tanqidiy fikrlashning pedagogik tamoyillari, amalda, ijtimoiy
faoliyat bilan ham uyg‘unlashgan bo‘lishi kerakligiga e’tibor qaratish muhim.
Hozirgi zamonning xususiy universitetlari talabalarga nafaqat kasbiy bilim va
ko‘nikmalarni, balki global ekotizimdagi muhim ijtimoiy tamoyillarni ham
o‘rgatishlari zarur. Tanqidiy fikrlashning asosiy maqsadi – yosh avlodning
ijtimoiy mas’uliyatini oshirish, jamiyatda sodir bo‘layotgan voqealarga faol va
ongli munosabat bildirishi, inson huquqlari va erkinliklari, adolat, barqaror
taraqqiyot kabi g‘oyalarga e’tiborli bo‘lishdir. Xususiy universitetlarda tashkil
etiladigan turli ijtimoiy loyihalar, xayriya aksiyalari, volontyorlik ishlari va
seminarlar orqali talabalarning tanqidiy fikrlash ko‘nikmasi ijtimoiy tajriba bilan
bog‘lanadi. Bunday hollarda talabalar o‘zlari duch kelgan muammolarga yechim
izlashda yoki loyihalarni amalga oshirishda turli manbalardan foydalanishga,
xatolarni tahlil qilishga, so‘nggi xulosani tasdiqlovchi aniq dalillarni topishga
harakat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, xususiy universitetlar misolida tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishning pedagogik tamoyillari bir necha o‘zaro bog‘liq omillarni o‘z
ichiga qamrab oladi. Erkin muloqot va demokratik muhit yaratilishi, o‘quv
jarayonining motivatsion va amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi, interaktiv va
innovatsion metodlardan foydalanish, mustaqil akademik tadqiqotlar hamda
refleksiv yondashuvlar bilan uyg‘unlashishi, o‘qituvchi kadrlarning yuqori
malakasi – bularning barchasi tanqidiy fikrlashni shakllantirishga zamin
yaratadi. Albatta, bu jarayonni muvaffaqiyatli bosib o‘tish uchun xususiy
universitetlarning modellarini boshqa ta’lim muassasalari ham kuzatishi, ilg‘or
tajribalarni o‘z faoliyatiga integratsiya qilishi maqsadga muvofiq. Zero, tanqidiy
fikrlash – insonning mustaqil va ijodiy ravishda har qanday muammoga yechim
topa olishining, ongli fuqarolik pozitsiyasiga ega bo‘lishining asosiy
poydevorlaridan biri. Ana shu poydevorni shakllantirish va mustahkamlash esa
har bir oliy ta’lim muassasasining strategik vazifasiga aylanib bormoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Paul, R. & Elder, L. Tanqidiy fikrlash: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan,
2019.
2.
Ennis, R. H. A Logical Basis for Measuring Critical Thinking Skills.
Educational Leadership, 1985.
3.
Halpern, D. F. Thought and Knowledge: An Introduction to Critical
Thinking. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 2014.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
4.
Mamatova, D. Pedagogik innovatsion texnologiyalar va o‘quv jarayoniga
integratsiyasi. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2021.
5.
Alijonov, A. Oliy ta’limda tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning nazariy
asoslari. Pedagogika ilmiy jurnali, 2020.
6.
Beknazarov, B. Xususiy universitetlar tajribasi: Ta’lim sifatini oshirish va
raqobatbardosh kadrlar tayyorlash. Toshkent: IQRO, 2022.
