“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
168
1455,2 va 16727,4 mlrd. so`mni,
Farg‘ona viloya
tida 997,6 va 12970,4 mlrd.
so`mni hamda Xorazm viloyatida 936,8 va 12467,8 mlrd. so`mni tashkil etgan.
Mazkur yetishtirilgan chorvachilik mahsuloti hajmining o‘sish sur’ati o‘tgan
yilga nisbatan foizda hisoblandi. Unga asosan, mos holda keltirilgan
ko‘rsatkichning o‘sish sur’ati O‘zbe
kiston Respublikasida 106,9 va 103,3 foizga,
Qoraqalpog‘iston Respublikas
ida 108,4 va 103,7 foizga, Andijon viloyatida 107,1
va 104,3 foizga, Buxoro viloyatida 106,2 va 102,7 foizga, Jizzax viloyatida 106,7
va 101,5 foizga, Qashqadaryo viloyatida 107,0 va 103,3 foizga, Navoiy viloyatida
106,3 va 104,7 foizga, Namangan viloyatida 107,6 va 104,0 foizga, Samarqand
viloyatida 106,4 va 104,7 foizga, Surxondaryo viloyatida 108,2 va 103,4 foizga,
Sirdaryo viloyatida 106,9 va 102,9 foizga, Toshkent viloyatida 107,3 va 102,7
foizga, Farg‘ona viloyatida 108,2 va 101,6 foizga hamda Xorazm
viloyatida 104,4
va 103,9 foizga teng bo‘lgan.
Xulosa shuki,
mamlakazimiz mintaqalarida qishloq xo‘jalik tarmog‘i holati
barqaror rivojlantirish imkoniga egaligi bilan ajralib turadi. Bu borada soha
taraqqiyotiga qaratilgan tegishli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu
holat bir qator ko‘rsatkichlar bilan tavsiflanadi. Xususan, mamlakatimizda ishlab
chiqarilgan qishloq xo‘jaligi mahsuloti hajmi va uning o‘sish sur’ati, dehqonchil
ik
mahsulotlarini yetishtirish hajmi va uning o‘sish sur’ati, qishloq xo‘
jaligi
tarmog‘ining b
archa toifalarida yetishtitirilgan donli ekinlar hajmi,
yetishtitirilgan
chorvachilik mahsuloti hajmi va uning o‘sish sur’ati, hududlar
kesimida yetishtirilgan qi
shloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulot (xizmat)
hajmi va uning o
‘sish sur’atlari shular jumlasidandir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
2. https://stat.uz/uz/rasmiy-statistika/agriculture-2
TURIZM SOHASINI DAVLAT TOMONIDAN TARTIBGA SOLISHNING
USULLARI, OMILLARI VA VOSITALARI
Yo‘ldosheva Latofat Tolib qizi
“Ipak yo‘li” turizm va ma’daniy meros
xalqaro universiteti doktoranti
08.00.17-Turizm va mehmonxona faoliyati
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turizm industriyasini davlat tomonidan tartibga solishning
ustuvor strategiyalari, vositalari va usullari,
shuningdek, turizmni davlat tomonidan qo‘llab
-
quvvatlash omillari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
тurizm industriyasi subyektlari,huquqiy ta’minot vositalari,tashkiliy
vositalar, ijtimoiy kafolat.
Turizm industriyasining davlat tomonidan tartibga solishning zarurati, eng
avvalo, bozor munosabatlari va sharoitlarining muttasi
l ravishda o‘zgarib turishi
bilan belgilanadi.
Turizm bozorini tartibga solish mexanizmini ko‘
rib chiqqan
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
169
holda, aksariyat iqtisodchilar uni tartibga solishning alohida usullari, vositalarini
mujassamlashtirgan chora-tadbirlar majmuyi sifatida izohlashadi.Turizm
industriyasida bozor munosabatlarini tartibga solish qonunchilik, ijro qilish va
nazorat xususiyatlarini o‘z ichiga oluvchi tadbirlar tizimidan tashkil topadi.
Respublikamiz turizm sohasida davlat siyosatini yuritishning asosiy
yo‘nalishlari, usul
va vositalarini ilmiy tadqiq etish orqali barqaror rivojlanish
strategiyalarini aniqlab raqobatbardosh turizm bozori kontentini yaratishning
ilmiy-uslubiy va amaliy jihatlarini tahlil etish dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
Turizm industriyasini davlat tomonidan tartibga solishning alohida usullari,
elementlari va vositalarini tadqiq etish bu boradagi kelgusi maqsadlarni aniq
belgilab, ularning istiqboldagi ijtimoiy-iqtisodiy samarasini aniqlashga imkon
beradi. Turizm industriyasini davlat tomonidan
boshqarish mazmuni bo‘yicha
Ch.Goeldner va R.Ritchie tomonidan ishlab chiqilgan nazariy yondashuvlarga
asoslansak, bu jarayon o‘z funksiyalariga ega ko‘pgina tar
tibga solish
subyektlarini jamlaydi [1]
Har bir tartibga solish subyekti o‘zining alohida
manfa
atlariga ega bo‘lib, oldindan belgilangan maqsad va vazifalarga erishish
uchun o‘z vositalaridan foydalanadi. O.Г.Давыдоваning “Инструменты
государсвенного регулирования развития туристическая деятельности в
Украине” maqolasida keltirilishicha,
turizm industriyasini davlat tomonidan
boshqarish usullari-bu raqobatbardosh turistik hududlar shakllanishi va
rivojlanish
iga barcha ishtirokchilar ta’sirining usullari jaml
anmasi
hisoblanadi.[2] Shuningdek,
A.Mirzaxodjayevning “Turizm faoliyatini davlat
tomonidan tartibga solish samaradorligini oshirishning ayrim usullari” nomli
maqolasida turizm industriyasini davlat tomonidan boshqarishning usullari,
tamoyillari va vositalari tahlili batafsil yoritilgan.
[3]
C.Галасюкning “Модели
государственного регулирования в сфере туризма. Одесса. Украинаю”
nomli maqolasida turizm industriyasining davlat tomonidan tartibga solishning
xalqaro modellari aks ettirilgan.[4] Hozirgi kunda erkin bozor iqtisodiyoti
davlatlarida
qo‘llaniladigan turizm siyosatini bir necha asosiy modellarga
ajratish mumkin. Boltabayev.M.R.,Tuxliyev.I.S.,Safarov.B.Sh.,Abduxamidov.S.A
larning ilmiy kuzatuvlariga ko‘ra [5], turizm sohasini davlat tomonidan
boshqarishning uch turdagi tashkiliy tuzilmas
i mavjudligi haqida so‘z yuritiladi.
Turizm industriyasini tartibga solish shakllari turistik mahsulotga talab va taklif
o‘rtasidagi dinamik muvozanatga erishish uchun uning tarkibiy qismlariga ta’sir
etishning asosiy st
rategik yo‘nalishlarini o‘zida jamla
ydi.Raqamli iqtisodiyot
sharoitida turizm sohasini tartibga solishning barcha usul va vositalari bir-biriga
uzviy bog‘liqlikda bo‘lishi zarur,faqat ulardan o‘zaro muvofiqlikda foydalanish
turizm bozorining ijtimoiy-iqtisodiy ishtirokchilarining munosabatlarida paydo
bo‘ladigan muammolarni optimal ravishda yechish imkonini beradi.
Tadqiqot ishida so‘ngi yillarda respublikamizda raqamli iqtisodiyotning
taraqqiy etish jarayonlarini hisobga olish, turizm sohasini barqaror
rivojlantirish,turizm industriyasida davlat siyosatini yuritishning asosiy
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
170
yo‘nalishlari, vositalari va usullarini tahlil qilishning ahamiyatli jihati sifatida
o‘rganish metodologiyasi qo‘llanilgan, ushbu mavzuda ilmiy asarlar nashr etgan
iqtisodchi olimlarning fikr-mulohazalariga tayangan holda dialektik va tizimli
yondashuv, solishtirma tahlil kabi usullari orqali turizm sohasini
takomillashtirishning strategiyalari taklif etilgan.
Davlat va biznes vakillarining hamkorlikdagi faoliyati va ularning
muntazam ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga tay
yorlik darajasini oshirish iqtisodiy
va ijtimoiy jihatdan muayyan samarani berishi mumkin. Turizm industriyasini
davlat tomonidan tartibga solish usullarining umumiy tasnifi 1.1-jadvalda
keltirilgan.
Turizm industriyasini tartibga solishda joriy etilayotgan usullar
turizm bozorida turistik mahsulotga talab va taklif o‘rtasida dinamik
muvozanatga erishish va raqamli iqtisodiyot sharoitida turistik hududlarni
muntazam ro‘y berayotgan iqtisodiy
-
ijtimoiy o‘zgarishlarg
a tayyorlik darajasini
kuchaytirish va shu y
o‘sinda ularning raqobatbardoshligini oshirish masalalarini
hal etish imkonini beradi.
1-jadval
Turizm industriyasini tartibga solish usullari tasnifi
Tasnif belgilari
Turizm industriyasini tartibga solish usullari guruhi
Tartibga solish chora-
tadbirlariga muvofiq
Iqtisodiy, tashkiliy, huquqiy,ma’muriy, axborot va ijtimoiy
-psixologik.
Ta’sir qilish uslubiga
muvofiq
To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ta’s
ir etuvchi usullar (qonunlar va normativ-
me’yoriy
hujjatlar; turizm xizmatlari sifatini belgilash( standartlashtirish va
sertifikatlash);
t
urizmning aholi salomatligiga ta'siri bo'yicha xavfsizlik
qoidalariga rioya qilish
; bilvosita ta’sir etuvchi usullar
(iqtisodiy chora-
tadbirlar).
Tartibga solish chora-
tadbirlarining tavsifiga
muvofiq
Umumiy davlat siyosati usullari (xizmat sektorining funksiyalarini
rivojlantirish, mintaqaviy rivojlanish sohasidagi jarayonlar, chegaralararo
hamjihatlikni kuchaytirish va qulay soliq tizimi); Maxsus siyosiy usullar
(turizm bozorining qonun-qoidalari, turar-joy obyektlarida boshqaruv
mexanizmlari, tur agentlik bozori tashkilotlarining nizomlari.
Ta’sir etish obyektiga
muvofiq
Barcha iqtisodiy faol aholi qatlami, turistik faoliyat olib boruvchi
tadbirkorlar,turistlar talabiga mos keluvchi turistik ahamiyatga ega
obyektlarni shakllantirish, turistik mahsulot sifatini belgilash
mexanizmlari.
Moliyalashtirish
jihatlarga muvofiq
Davlat budjeti, xususiy sektor ulushi, davlatning xususiy sektor bilan
sherikchiligi
Ta’sir etish
yo‘nalishlariga muvofiq
Turistik
mahsulot talab va taklif miqdoriga ta’sir qiluvchi chora
-tadbirlar,
turistik talab va taklif o‘rtasidagi dinamik muvozanatni ta’minlashga
yo‘naltirilgan choralar, raqamlas
htirillgan turistik hudud yaratish strategik
mexanizmlarini takomillashtirishga yo‘na
ltirilgan chora-tadbirlar.
Tartibga solish
xarakteriga muvofiq
Rag‘batlantiruvchi va cheklovlar asosida himoyalovchi usullar
Ta’sir etish muddatiga
muvofiq
Uzoq va qisqa muddatli chora-tadbirlar
Ta’sir etish darajasiga
muvofiq
Xalqaro, milliy va mahalliy miqyosdagi chora-tadbirlar.
Manba:
muallif ishlanmasi.
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
171
Turizm industriyasini tartibga solish vositalari sifatida mavjud iqtisodiy
tizim elementlari majmuyini tushunishimiz mumkin. Turizm sohasini tartibga
solish vositalari davlat tomonidan muntazam nazorat qilinib, takomillashtirib
turiladi.[6] Bizning fikrimizcha, turizm industriyasini davlat tomonidan
boshqarish vositalari quyidagilardan iborat:
1.
Huquqiy ta’minot vo
sitalari:
Turizmga oid barcha qonunchilik
hujjatlarini qamrab oladi. Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Adliya
vazirligi va boshqa mutasaddi idoralarning ishlab chiqqan ko‘rsatma va
yo‘riqnomalari turizm faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha huquqiy
asos yaratilishiga
xizmat qilmoqda. O‘zbekiston Respublikasida 2016
-2023-
yillar oralig‘ida turizm
sohasi rivojlantirish uchun jami 63 ta normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi:
1 ta Qonun, 19 ta Prezident Qarori, 16 ta Prezident Farmoni, 27 ta Vazirlar
Mahkamasining Qarorlari.
2. Iqtisodiy vositalar:
Turistik faoliyatni prognozlashtirish va shunga
muvofiq dasturlash; budjet-soliq siyosati, investitsion oqimni kuchaytirish tizimi
va monopoliyaga qarshi kurashish siyosati va boshqalar.
3. Tashkiliy vositalar:
Tashkiliy mexanizm davlat boshqaruv organlarining
barcha tarmoqlari faoliyatini tizimli ravishda muvofiqlashtirishni ifodalaydi.
4. Ijtimoiy kafolatlar:
Davlat tomonidan ta’minlanadigan ijtimoiy
kafolatlar moliyaviy yoki sog‘lik va yosh bilan bog‘liq s
abablar tufayli sayohat
qilishga imkoni yo‘q fuqarolarga imkoniyat berish uchun amalda namoyon
bo‘ladi.
5. Axborot ta’minoti:
Turizm bozorida axborot almashish imkoniyatlarini
takomillashtirish iqtisodiyotning axborot sohasini jadal rivolantirishni taqazo
etadi.
6. Ijtimoiy-psixologik vositalar:
Turizm industriyasi subyektlari
orasidagi o‘zaro munosabatlarga ta’sir etib, ma’lum tarkibiy
-tashkiliy elementlar
asosida turistik tashkilotlarda motivatsion ruhni shakllantirish, ularning
iqtisodiy-ijtimoiy faoliyatlarin
i moddiy va psixologik rag‘batlantirish orqali
turistik mahsulot ishlab chiqarish va sotish samaradorligini oshirishga xizmat
qiluvchi psixomotivatsion jarayonlarni nazarda tutadi.
Bizning fikrimizcha, mamlakatimizda turizm industriyani tartibga solish
samaradorligini oshirish uchun davlatning turizm siyosatining quyidagi
yo‘nalishlarini kuchaytirish maqsadga muvofiqdir:
-
mulkchilik shaklidan qat’iynazar barcha turistik tashkilotlar faoliyati
ustidan tartibli nazorat olib borish;
- soliq imtiyozlari, subs
idiyalar va dotatsiyalar ajratish bo‘yicha har bir
turistik hududning shart-sharoitlari, soha biznes vakillarining iqtisodiy
holati,yangi loyihalarni amalga oshirish borasidagi tashabbuskorligi hisobga
olinib, muayyan tartib asosida rag‘batlant
irish ishlarini olib borish;
- t
uristik faoliyat izchilligini ta’minlash uchun turizm sohasiga bevosita va
bilvosita ta’sir etuvchi tarmoqlar o‘rtasidagi integratsion munosabatni
kuchaytirish;
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
172
- turistik salohiyatga ega har bir hudud uchun uning ichki imkoniyatlaridan
kelib chiqib, industriya rivojiga to‘sqinlik qilayotgan salbiy holatlarni muntazam
tadqiq etgan holda hududiy maqsadli dasturlar ishlab chiqish va ularni
bosqichma-
bosqich sinovdan o‘tkazish tartibini joriy etish;
- raqamlashtirilgan turizm iqtisodiyoti, marketingi va boshqa muhim
sohalar faoliyatini tartibga solishga qaratilgan qonun va me’yoriy hujjatlar
kontentini takomillashtirish;
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
:
1. Goeldner.R.Ch, Ritchie.J.R(2012) Tourism: Principles, practices, philosophies 12th edition.
Printed in the United States of America.
2. O.Г.Давыдова. Инструменты государсвенного регулирования развития
туристическая деятельности в Украине.
3. A.Mirzaxodjayev.(2024) Turizm faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish
samaradorligini oshirishning ayrim usullari.Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot jurnali.98-99-bet
4.
Галасюк С.С. Модели государственного регулирования в сфере туризма. Одесса.
Украинаю.
5. Boltabayev.M.R.,Tuxliyev.I.S.,Safarov.B.Sh.,Abduxamidov.S.A(2018).Turizm: Nazariya va
Amaliyot.-T.:<<Barkamol fayz media>>nashriyoti.
6. Panasiuk, A. (2019). Tourism management by public administration
institutions. Scientific Journal of the Military University of Land Forces, 192(2), 365
–
377. https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.2610
AGROTURIZM SOHASINI RIVOJLANTIRISHDAGI MAVJUD MUAMMOLAR
Yoriyeva Farangiz Murodillayevna
Toshkent Davlat Iqtisodiyot universiteti tayanch doktoranti
Agroturizm sohasini rivo
jlanishining jahon amaliyoti tahliliga ko‘ra,
agroturistlar tabiat qo‘ynida xavfsiz sayohatni amalga oshirish istagida bo‘lgan
sayyohlar hisoblanganligi sababli ular ekologik muammolar nisbatan kamroq va
insonlarning atrof-muhitga s
albiy ta’siri darajasi past bo‘lgan hududlarga tashrif
buyurishni afzal ko‘radilar. Bu esa
agroturizmning ekologiya va atrof-muhit bilan
bevosita bog‘liq ekanligidan dalolat beradi. Shu sababli ham mamlakatda
agroturizmni rivojlantirishda nafaqat atrof-muhitning himoyalanganlik darajasi,
balki ekologik muammolarning keskinlashuvini oldini olish talab etiladi.
Mamlakatda atrof-muhit va ekologik barqarorlik sohasidagi muammolarning avj
olishi agroturizm salohiyatidan foydalanish samaradorligini keskin kamaytirib,
ushbu sohani rivojlantirishdagi turli ziddiyatlarni vujudga kelishiga sabab
bo‘ladi.
Tahlillarga ko‘ra, global iqlim o‘zgarishlarining tobora avj olib borishi
natijasida so‘nggi o‘n yillikda aksariyat mamlakatlarda
yer resurslarining
degradasiyaga uc
hrashi, cho‘llanishi kab
i muammolari avj olib bormoqda.
Jumladan, bu turdagi global tabiiy-
iqlimiy o‘zgarishlar 13,4
mlrd. gektarga teng
