“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
408
Центральной Азии, согласовывая перечень подакцизных товаров и ставки
на данные товары
.
Литература
1.
Шодиев О.А. Акцизный налог: особенности применения в Узбекистане //
Экономика
и
бизнес:
теория
и
практика.
2019.
№5
-2.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/aktsiznyy-nalog-osobennosti-primeneniya-v-uzbekistane
(дата обращения: 20.03.2024).
-
С.209
2.
Малов В.Н., Кольбер Ж.Б. Абсолютистская бюрократия и французское общество.
–М., 1991. –
90 с.
3.
Абдурашидов А. А. Теоретические и практические особенности взимания
акцизного
налога.
//
Экономика
и
социум.
№5
(108).
2023.
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_d78e2e23f0934820b400435343e69b74.pdf?index=true
4.
A. Pigou
The Economics of Welfare".
5.
О налогах с предприятий, объединений и организаций. Закон Республики
Узбекистан. Закон Республики Узбекистан от 15.02.1991 г. № 225
-XII.
https://lex.uz/docs/134875?ONDATE=10.08.1992%2000
6.
Приложение №9 к постановлению Кабинета Министров от 13.12.1994 г. № 600.
https://lex.uz/docs/970210?ONDATE=13.12.1994%2000#971106
ЎЗБЕКИСТОНДА БАНКЛАРНИ ТРАНСФОРМАЦИЯЛАШ ЖАРАЁНИДА
РАҚАМЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ
ИМКОНИЯТЛАРИ
Умарова Малика Бахтияровна
-
ТДИУ ҳузуридаги “Ўзбекистон
иқтисодиётини ривожлантиришнинг илмий асослари
ва муаммолари” Илмий
-
тадқиқот маркази докторанти
Бугунги кунда рақамли иқтисодиёт ва у билан боғлиқ бир қатор
самарали технологиялар, шу жумладан, электрон тижорат ва электрон
бизнес бизнинг ҳаётимизга жадал кириб бормоқда. Худди шу тарзда
давлат ва жамият тараққиётини янада жадаллаштириш мақсадида
республика раҳбарияти томонидан қатор муҳим ислоҳотлар амалга
оширилди. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Рақамли
Ўзбекистон
-
2030» Стратегиясини тасдиқлаш тўғрисидаги Фармони ҳамда
уни самарали амалга оширишга қаратилган чора
-
тадбирлар қабул
қилинди. Мамлакатимизда рақамли иқтисодиётни фаол ривожлантириш,
хусусан, замонавий ахборот
-
коммуникация технологияларини, шу
жумладан банк соҳасида кенг жорий этиш бўйича комплекс чора
-
тадбирлар амалга оширилмоқда.
Хусусан, электрон ҳукумат тизимини такомиллаштириш, дастурий
маҳсулотлар ва ахборот технологияларининг маҳаллий бозорини янада
ривожлантириш, мамлакатимизнинг барча ҳудудларида IT
-
паркларни
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
409
яратиш, шунингдек, ушбу соҳани малакали кадрлар билан таъминлаш
бўйича 220 дан ортиқ устувор лойиҳалар ишга туширилди.
Бундан ташқари, 40 дан ортиқ ахборот тизимига эга ягона
геопортални ишга тушириш, жамоат транспорти ва коммунал
инфратузилмани бошқариш бўйича ахборот тизимини яратиш, ижтимоий
соҳани рақамлаштириш ва кейинчалик ушбу амалиётни
бошқа
минтақаларда жорий этишни назарда тутадиган «Рақамли Тошкент»
комплекс дастури амалга оширилмоқда.
Замонавий, доимий ўзгариб турадиган технологиялар муҳити барча
хўжалик юритувчи субъектларни рақамли ўзгаришлардан ўтишга мажбур
қилади. Рақамли ўзгаришлар иккиёқлама функцияни бажаради: банк
ташкилотларига янги электрон платформалар (электрон банкинг,
виртуал банкинг) ва хизмат кўрсатиш нуқталари (электрон бўлинмалар,
POS) орқали янги хизмат кўрсатиш каналларини таклиф қилишга имкон
беради, шунингдек, жисмоний дўконлар ва жалб қилинган ходимлар
сонини чеклаш орқали уларнинг операцион харажатларини камайтиради
[1,2]. Бунинг сабаби шундаки, [3] га кўра, бутун дунё бўйлаб банк сектори
унга инвестициялар учун умуман бошқа соҳаларга қараганда уч баравар
кўпроқ пул сарфлайди. Банк соҳасида бизнес моделлари доимий эътибор
марказидадир.
Рақамлаштириш, илғор инновациялар ва янги технологиялар
анъанавий бизнес моделлари ва жараёнларини ўзгартирмоқда. Натижада,
банклар ўзларининг бизнес моделларини мижозлар билан ўзаро
муносабатларини ўзгартириш, мидл
-
офисда (ташкилий назорат бўлими)
ва бэк
-
офисда (операциялар бўлими) ўз операцияларини бошқариш,
рақобатбардош бўлиш ва келажакка тайёр бўлиш учун мослаштириши
керак [4].
Янги технологиялардан фойдаланиш бозор қатнашчиларининг
фаровонлигига муҳим таъсир кўрсатади, бу
эса кредитлаш, тўлов
тизимлари, молиявий маслаҳат ва суғурта хизматларида молиявий
воситачилик харажатларини камайтиришга, шунингдек, истеъмолчилар
учун сифатлироқ маҳсулотларга олиб келиши мумкин (қаранг: P
hilippon
2018 ва Vives 2017, улар техника тараққиётга қарамай, молиявий
воситачилик
хизматларининг
нархи
нисбатан
яқин
вақтгача
пасаймаганини
таъкидлайди).
Ихтисослашган
молия
-
технология
ускуналари ишлаб чиқиш бўйича онлайн
-
технологиялар ёрдамида ўз қарз
олувчиларга кўпроқ қулайликларни таклиф қилишади. Бундай
компаниялар самарадорликни бир неча
усул билан оширади:
1. Улар катта маълумотларга асосланган статистик моделлар
ёрдамида потенциал қарз олувчиларни янада самарали текширишлари ва
шу билан банк бизнесининг асосини ташкил этувчи ахборот
носимметриклигини бартараф этишлари мумкин. (Берг ва бошқалар,
2018).
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
410
2. Ходимларга (масалан, кредит мутахассислари ва кассирлар) ва
кенгайтирилган филиаллар тармоғига бўлган эҳтиёжни камайтиради
(чунки мижозлар банк операциялари учун мобил телефонларидан
фойдаланади).
3.
Ривожланаётган
мамлакатларга, шунингдек, ҳозирда банклар
томонидан умуман ёки етарли даражада хизмат кўрсатилмайдиган кичик
ва ўрта корхоналар ва аҳоли қатламларига молиявий хизматлар
кўрсатишни бошлаб,
молиявий хизматлар очиқлигини кенгайтиришга
имкон беради.
4.
Ихтисослашган молия
-
технология ускуналари ишлаб чиқарадиган
ташкилотлар улар билан ишлашга тўғри келадиганган эскирган
технологияларга эга эмаслар ва анъанавий ташкилотларга қараганда
юқори инновацион салоҳиятга эга бўлишга имкон берадиган самарали
операцион лойиҳалаш маданияти билан тавсифланадиган ташкилотлар.
Кўплаб ривожланган давлатлар каби, рақамлаштириш нуқтаи
назаридан мамлакатимиз ҳам ахборот технологиялари соҳасида
иқтисодий ривожланиш йўлини танлади ва умуман, электрон ҳужжат
айланиши соҳасида янги йўналишларни очмоқда. Бутун жамият глобал
интернет сифатини яхшилаш ва алоқа тизимларини ривожлантириш учун
рақамли технологияларга мурожаат қилмоқда.
1-
расм
.
Рақамли
банк
хизматларини
ўзгартиришнинг
асосий
жиҳатлари
[5]
Натижада
,
катта
ҳажмдаги
маълумотлар
алмашинуви
ва
тўпланиши
содир
бўлади
,
тўпланган
маълумотларни
қайта
ишлаш
имконияти
мавжуд
,
бу
эса
,
ўз
навбатида
,
прогнозлаш
ва
асосланган
қарорлар
қабул
қилиш
имкониятини
яратади
.
Молия
-
кредит
тизимидаги
ўзгаришлар
суръати
смарт
-
шартномалар
пайдо
бўлишига
олиб
келди
ва
уларни
тобора
кўпроқ
фойдаланиладиган
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
411
қилмоқда
.
Ҳозирда
кўпчилик нафақат компьютерларни тушунади, балки
янги бошланувчилар ҳам техниканинг нозик томонларини ўрганади.
Блокчейн транзакцияларни шундай тарзда ёзишга имкон берадики, бу
янги рақамли восита ўз
-
ўзидан ундан олдингилардан сезиларли фарқ
қиладиган
ҳужжатни ифодалайди. Ҳозирги кунда Anorbank ва TBSBank,
икки рақамли банк ҳам ўз мижозларига мобил иловалар ёки шахсий
компьютерлар орқали рақамли хизматлар тақдим этади. Бу эса шуни
англатадики, рақамли банкинг мижози банк хизматларидан 24/7
режимида фойдалана олади. Бошқача қилиб айтганда, рақамли банк
тизими мижозга мобил илова тақдим этади, мобил илова эса юқори
технологияли
IT-
инфратузилма
билан
мустаҳкамланган
банк
операциялари юқори мослашувчанлигини таъминлайди.
Блокчейн технологиясининг санаб ўтилган хусусиятлари банк
объектлари ва операцияларининг барча секторлари хавфсизлигини
самарали назорат қилиш имконини беради. Криптовалюталарнинг асосий
хусусияти уларнинг қуйидаги жиҳатларда ишончлилигидир:
1. қалбакилаштириш имконсизлиги;
2. ўғирлаш имконсизлиги;
3. умумий эмиссиявий марказ йўқлиги;
4. очиқ бошланғич кодли дастурий таъминот мавжудлиги;
5. четдан тартибга солиш йўқлиги (дастурий кодга киритилгани
бундан мустасно);
6. трансчегаравий элементнинг мавжудлиги.
2-
расм. Рақамли банк соҳасида келажакда зарур бўлган кўникмалар [6]
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
412
Хусусий банклар ёки давлат банклари учун бу қуйидагиларда ўз
ифодасини топиши мумкин:
-
ҳар бир туман, шаҳар ва вилоятда банк филиалларининг ишлаши,
сифатга эътибор берилмаслиги;
-
банк ва мижоз ўртасида онлайн
-
коммуникацияларнинг паст
даражаси;
-
мобил иловаларда фойдаланувчи бир марта авторизация қилади ва
қайта автоизациядан ўтмасликка қарор қилади (мобил иловаларда
оддийгина картадан картага пул ўтказиш ёки коммунал тўловларни тўлаш
жараёнида доимий муаммолар мавжуд, аксарият ҳолларда тизимда
узилишлар мавжуд);
-
бозор талабларига жавоб берадиган депозитлар ва кредитлар
берилади, лекин аксарият ҳолатларда фақат танишлар катта роль ўйнайди
(агар танишлар бўлмаса, мижоз 3 ой ва ундан ортиқ сарсон бўлиб юради);
-
у фақат тезкор, сифатли, қулай ва туну
-
кун ишлайдиган тезкор
марказлар шароитида ишлайди, саволга жавоб олиш учун мижоз банкнинг
барча бўлимлари мутахассислари билан боғланиши керак. Мижознинг
вақти, телефон хизмати учун мижоз томонидан тўланган пул миқдори
ҳисобга олинмайди.
Шундай қилиб, молиявий хизматларнинг рақамли трансформацияси
мижозларнинг иқтисодий имкониятларини кенгайтиришга ёрдам беради,
шу билан бирга банк мижозлари учун кенг имкониятлар яратади, бу эса
молиявий фаолликни оширишда муҳим қадамдир. Бошқача қилиб
айтганда, рақамли банкларнинг истиқболларидан бири бу молиявий
тармоқларни рақамлаштириш туфайли хизматларнинг нархини 40
-60
фоизга камайтиришдир. Мижозларнинг банкка ташрифлари ҳужжатларни
расмийлаштиришда вақт ва пулни тежашга имкон беради.
Фойдаланилган
адабиётлар
1. Deng, X.; Huang, Z.; Cheng, X. FinTech and Sustainable Development: Evidence from
China Based on P2P Data. Sustainability 2019, 11, 6434. [
Объединение
научных
издательств
]
2. Shin, Y.J.; Choi, Y. Feasibility of the Fintech Industry as an Innovation Platform for
Sustainable Economic Growth in Korea. Sustainability 2019, 11, 5351. [
Объединение
научных
издательств
]
3.PRESSEBOX.
Режим
доступа
https://www.pressebox.com/pressrelease/gartner-
uk-ltd/Gartner-Says-Worldwide-Enterprise
IT-Spending-is-Forecast-to-Grow-2-5-Per-Cent-
in-2013/boxid/555441 (
по
состоянию
на
5
июня
2020
г
.).
4. Cziesla, T. A Literature Review on Digital Transformation in the Financial Service
Industry. In Proceedings of the Bled eConference, Bled, Slovenia, 1
–
5 June 2014.
https://www.fintalent.com/future-enabled-digital-banking-skill-sets/
6. https://www.fintalent.com/future-enabled-digital-banking-skill-sets/
