“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
618
Foydalanilgan adabiyotlar va axborot manbalari:
1.
https://www.unwto.org/un-tourism-world-tourism-barometer-data
turizm tashkiloti rasmiy sayti.
2.
– O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika
agentligi rasmiy sayti.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023 yildagi PF-158-son “O‘zbekiston —
2030” strategiyasi to’g’risida Farmoni.
4.
N.A.Jurayeva, F.Xalimova. “Xalqaro turizm bozori”. O‘quv qo‘llanma. – T.: TDIU, 2020. –
119 bet.
MARKAZIY OSIYO TRANSPORT KORIDORLARINING MINTAQA
TASHQI SAVDOSIDAGI O’RNI
Voxidova Mehri Xasanovna
TDSHU kafedra mudiri, dotsent
Nuriddinova Nigina Shuhrat qizi
TDSHU 1-kurs magistranti
Markaziy Osiyo geostrategik va geoiqtisodiy jihatdan muhim hudud bo'lib,
uning transport koridorlari xalqaro savdo, iqtisodiy integratsiya va mintaqaviy
rivojlanish uchun alohida ahamiyatga ega. Mintaqaning o'ziga xos geografik
joylashuvi
–
Sharq va G‘arb, Shimol va Janub orasidagi bog‘lovchi ko‘prik sifatida
–
transport va logistika tizimlarining rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratadi.
Markaziy Osiyo
–
Qozog'iston, Qirg'iziston, O'zbekiston, Tojikiston va
Turkmaniston
–
Yevropa va Osiyo o'rtasidagi transport aloqalari uchun strategik
yo'nalish hisoblanadi. Ayniqsa, Xitoyning "Bir Kamar
–
bir yo'l" tashabbusi
doirasida mintaqaning transport koridorlariga bo'lgan qiziqish oshdi. Ushbu
yo‘llar orqa
li Xitoy, Rossiya, Turkiya, Eron, Yaqin Sharq va Yevropa mamlakatlari
o‘rtasida tovar almashinuvi jadallashtirilmoqda.
Qozog‘iston
eng yirik eksportchi va im
portchi bo‘lib, 2022 yilda eksport
hajmi 84,4 milliard AQSh dollarini, import esa 47 milliard AQSh dollarini tashkil
qilgan. Bu davlatning tabiiy resurslari, xususan, neft va gaz eksporti katta
ahamiyatga ega.
O‘zbekiston
ikkinchi o‘rinda bo‘lib, eksport h
ajmi 19,3 milliard AQSh
dollarini, import hajmi esa 25,5 milliard AQSh dollarini tashkil qilgan. Bu
mintaqaning iqtisodiy jihatdan eng faol mamlakatlaridan biridir.
Turkmaniston tabiiy gaz va neft mahsulotlari eksport qilishi bilan mashhur
bo‘lib, umumiy e
ksport hajmi 11 milliard AQSh dollarni tashkil qiladi.
Qirg
‘
iziston va Tojikiston mintaqaning nisbatan kichikroq iqtisodiyotlariga
ega bo
‘
lib, ular asosan oltin, to
‘
qimachilik va paxta kabi tovarlarni eksport qiladi.
Qozog
‘
iston va Turkmaniston energiya resurslari eksportida yetakchi bo
‘
lib,
neft va gaz mahsulotlari asosiy eksport hajmini tashkil qiladi.
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
619
1-jadval
Markaziy Osiyo mamlakatlarining savdo hajmi [1]
Mamlakat
Eksport
hajmi, mlrd.
dollar
Import
hajmi, mlrd.
dollar
Eksport
mahsulotlari
Asosiy savdo
hamkorlari
O‘zbekiston
19.3
25.5
Energiya va neft
mahsulotlari, rangli
metallar, qishloq
xo‘jalik
mahsulotlari
Xitoy, Rossiya,
Qozog‘iston, Turkiya
Qozog‘iston
84.4
47
Neft va gaz
kondensati, metallar,
kimyo mahsulotlari
Xitoy, Rossiya,
Italiya, Niderlandiya,
Germaniya
Qirg‘iziston
2.8
7.5
Oltin, to'qimachilik
mahsulotlari, oziq-
ovqat mahsulotlari
Rossiya, Xitoy,
Qozog‘iston,
O‘zbekiston
Tojikiston
1.5
4.3
Al’yuminiy, paxta,
qishloq xo‘jalik
mahsulotlari
Xitoy, Rossiya,
Qozog‘iston,
O‘zbekiston
Turkmaniston
11
5
Tabiiy gaz, neft
mahsulotlari, paxta
Xitoy, Rossiya,
O‘zbekiston, Turkiya
O‘zbekiston va Tojikiston rangli metallar (masalan, al’yuminiy) va qishloq
xo‘jalik mahsulotlarini (masalan, paxta)
eksport qiladi.
Qirg‘iziston oltin eksporti bo‘yicha yetakchi bo‘lib, shuningdek,
to‘qimachilik mahsulotlari ham muhim ahamiyatga ega.
Xitoy va Rossiya Markaziy Osiyo mamlakatlarining asosiy savdo sheriklari
hisoblanadi. Bu davlatlar bilan savdo aloqalari neft, gaz va qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining eksport va importiga asoslangan.
Yevropa mamlakatlari (Italiya, Niderlandiya, Germaniya) ham
Qozog‘isto
n
ning savdo sheriklari orasida katta o‘rin tutadi.
Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘zaro hamkorlikda bo‘lib, bu mintaqaning
ichki savdosini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Markaziy Osiyoning transport tizimi uchta asosiy koridor orqali
rivojlanmoqda:
a) Sharq-
G‘arb koridori:
Bu koridor Xitoy va Yevropa o‘rtasidagi eng qisqa
yo‘l hisoblanib, Trans
-
Kavkaz yo‘li orqali Kaspiy dengizi va Kavkaz tog‘larini
kesib o‘tadi. Bu yo‘l Xitoydan chiqib, Qozog‘iston, O‘zbekiston va Turkmaniston
orqali Eron va Turkiya yo‘nali
shida harakatlanadi. "Xitoy - Markaziy Osiyo -
Yevropa" yo‘nalishida "Trans
-Kaspiy xalqaro transport koridori" alohida
ahamiyat kasb etadi.
b) Shimol-Janub Koridori:
Bu transport yo‘li Rossiyadan boshlab, Kaspiy
dengizi orqali Eron va Hind okeaniga chiqish imkonini beradi. Ushbu koridor
Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun Janubiy Osiyo va Yaqin Sharq davlatlariga
chiqish imkoniyatini yaratadi, ayniqsa, O‘zbekiston va Turkmaniston uchun bu
yo‘nalish xalqaro savdoda muhim ahamiyatga ega [2].
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
620
c) Xitoy-Pokiston-Iqtisodiy Koridori (CPEC):
Bu transport yo‘li Xitoyning
G‘arbiy hududlarini Pokiston portlariga bog‘laydi va keyinchalik Yaqin Sharq va
Afrika mamlakatlariga chiqish imkoniyatini beradi. Markaziy Osiyo davlatlari
ham ushbu koridor orqali savdo imkoniyatlarini kengaytirishlari mumkin.
Markaziy Osiyoning transport infratuzilmasi oxirgi yillarda jadal
rivojlanmoqda. Ushbu hududda avtomobil va temir yo‘l tarmoqlarining
yangilanishi, yangi yo‘llar va terminallarning qurilishi, xalqaro transport
hamkorliklari rivoji, mintaqa mamlakatlariga savdo-sotiqni yanada tezlashtirish
imkoniyatini beradi. Ayniqsa, O‘zbekistonning xalqaro transport aloqalarini
kengaytirish bo‘yicha olib borayotgan faoliyati va "Trans
-
Afg‘on" yo‘nalishidagi
loyihalar mintaqa iqtisodiyoti va transport tizimi rivojiga katta hissa
qo'shmoqda.
Markaziy Osiyoning transport koridorlari mintaqaning iqtisodiy
rivojlanishi va xalqaro savdo aloqalarining kengayishida muhim rol o‘ynaydi.
Mintaqa mamlakatlari
–
O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikis
ton va
Turkmaniston
–
o‘zlarining geostrategik joylashuvi tufayli Sharq va G‘arb, Shimol
va Janubni bog‘laydigan muhim transport va savdo yo‘llariga aylangan. Ushbu
koridorlar nafaqat Markaziy Osiyo mamlakatlarining o‘zaro iqtisodiy aloqal
arini
rivojlantir
ishga, balki mintaqaning global savdo tarmog‘iga integratsiyalashuvi
-
ga xizmat qiladi [3].
Transport koridorlari orqali tashqi savdo jarayonlari sezilarli darajada
faollashmoqda. Xususan, mintaqaning asosiy savdo sheriklari
–
Xitoy, Rossiya,
Turkiya, Eron, Hindiston va Yevropa davlatlari
–
Markaziy Osiyo orqali olib
o‘tiladigan transport yo‘llari yordamida tovarlarni tez va arzon narxlarda
yetkazib berish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda. Bu Markaziy Osiyo davlatlariga
o‘z eksport hajmini oshi
rish, import operatsiyalarini osonlashtirish va xalqaro
savdo integratsiyasida faolroq ishtirok etish imkonini beradi.
Xitoy va Yevropa davlatlari o‘rtasidagi savdo jarayonlarida Markaziy Osiyo
transport koridorlari alohida ahamiyatga ega. Ayniqsa, "Bir Kamar
–
bir yo‘l"
tashabbusi doirasida Xitoyning Yevropa bilan savdo aloqalarini tezlashtirish
uchun yangi transport yo‘llarini ochishga bo‘lgan qiziqishi ortdi. Bu yo‘nalishda
Xitoy
–
Qozog‘iston –
O‘zbekiston –
Turkmaniston orqali Eron va Turkiya
yo‘nalish
idagi transport koridorlari savdo tovarlarining qisqa muddatda va
samarali ravishda yetkazib berilishi uchun asosiy tarmoqlar hisoblanadi [4].
Ushbu koridor orqali konteyner poyezdlari va avtomobil transporti tez va arzon
xarajatlar bilan ishlatilishi savdo aloqalarini jadallashtiradi.
Rossiya, Eron va Hindistonni bog‘laydigan Shimol
-Janub transport koridori
ham mintaqaning tashqi savdosiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Ushbu yo‘l orqali
Markaziy Osiyo davlatlari, xususan, O‘zbekiston va Turkmaniston, Janubiy O
siyo
va Yaqin Sha
rq mamlakatlari bilan savdo qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, mintaqa
iqtisodiyotini yanada diversifikatsiyalash imkonini yaratadi. Bu transport yo‘li
orqali eksport va import jarayonlari tezlashtiriladi, bojxona rasmiylashtiruvi
soddalashtiriladi va tranzit operatsiyalar samaradorligi oshiriladi.
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
621
Markaziy Osiyo transport koridorlari nafaqat savdo hajmini oshirish, balki
logistika jarayonlarining samaradorligini ta'minlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy infratuzilma
–
yangi avtomobil va
temir yo‘l tarmoq
lari, portlar va
tranzit markazlari
–
savdo operatsiyalarining samaradorligini oshirishga yordam
beradi. Bojxona rasmiylashtiruvining soddalashtirilishi, xalqaro standartlar asosida
logistika xizmatlarining takomillashtirilishi va elektron savdo tizimlarining joriy
etilishi mintaqa tashqi savdosining raqobatbardoshligini oshiradi.
Mintaqaning tashqi savdosidagi transport koridorlarining o‘rniga
qaramasdan, bir qator muammolar ham mavjud. Jumladan, yo‘l infratuzilmasining
ba’zi joylarda yeta
rlicha rivojlanmaganligi, logistik xarajatlarning yuqoriligi,
bojxona tartiblarining murakkabligi mintaqaning xalqaro savdodagi rolini to‘liq
amalga oshirishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shuningdek, davlatlar o‘rtasidagi
hamkorlikning ba’zan cheklanganligi va r
aqobat transport koridorlarining
rivojlanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Markaziy Osiyoning transport koridorlari mintaqa tashqi savdosining
rivojlanishi uchun katta imkoniyatlar yaratmoqda. Ushbu koridorlarni yanada
rivojlantirish, davlatlararo hamkorlikni kuchaytirish va transport-logistika tizimini
takomillashtirish orqali mintaqa davlatlari xalqaro savdo bozorida yanada yuqori
raqobatbardoshlikka erishishlari mumkin. Ayniqsa, transport koridorlarining yangi
yo‘nalishlari, zamonaviy transport va logist
ika infratuzilmasining joriy etilishi va
xalqaro savdo jarayonlarining soddalashtirilishi mintaqaning global iqtisodiyotga
yanada chuqur integratsiyalashuvini ta'minlaydi. Bu esa nafaqat mintaqaning
iqtisodiy rivojiga hissa qo‘shadi, balki tashqi savdoning
samaradorligini oshirishga
ham xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
The Economist Intelligence Unit (2022). New Transport Routes in Central Asia: A Catalyst
for Economic Growth. Economist Intelligence Unit Reports.
2.
UNESCAP (United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific) (2018).
Transport Connectivity and Trade Facilitation in the Greater Central Asia Region. UNESCAP
Publications.
3.
ADB (Asian Development Bank) (2021). Connecting Central Asia with Economic
Opportunities: The Role of Transport Corridors. Asian Development Bank Report.
4.
Kassenova, N. (2017). Transport Corridors in Central Asia: Cross-border Cooperation, Trade
and Regional Connectivity. Carnegie Endowment for International Peace.
RAQAMLI PLATFORMALARNING HUDUDLAR IQTISODIY
RIVOJLANI
SHIGA TA’SIRI
Djalilova Dilnoza Raxmatovna
Bank-moliya akademiyasi tayanch doktoranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
raqamli iqtisodiyotga o’tish jarayonida, raqamli
platformalar egalarining hududlardagi biznes strategiyalarining, faoliyat qoidalarining, hatti-
harakatlarining hududlar iqtisodiy rivojlanishiga ta’siri
tahlil qilingan hamda xulosa berib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli platformalar, raqamli iqtisodiyot, hududiy rivojlanish,
monopoliyaga qarshi siyosat.
