“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
706
XORIJIY INVESTITSIYALARNING O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINING
BARQAROR RIVOJLANISHIGA TA’SIRI
Yuldashev Nodirbek Saydiburxanovich
O‘zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi,
Komplaens nazorat bo‘lim boshlig‘i
O‘zbekiston so‘nggi yillard
a iqtisodiy rivojlanish va modernizatsiya
jarayonlarini jadallashtirish yo‘lida katta qadamlar tashladi. Mamlakat
iqtisodiyoti jadal o‘sib borayotgan mintaqalardan biri sifatida xalqaro e’tiborni
jalb qilmoqda. Bunda muhim omillardan biri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
va ular orqali iqtisodiyotning turli tarmoqlarini rivojlantirish bo‘lib, u uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorlik va farovonlikni ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi.
Xorijiy investitsiyalar O‘zbekiston uchun yangi texnologiyalar, boshqaruv
tajribalari, kapital va mehnat bozorida yuqori malakali ishchi kuchini jalb qilish
vositasi sifatida katta ahamiyatga ega.
Xorijiy investitsiyalar faqat bevosita kapital oqimlarini jalb qilishdan iborat
emas. Ular mamlakat iqtisodiyoti uchun turli strategik foydalarni keltirib,
iqtisodiy barqarorlik, texnologik yangilanish, malakali ishchi kuchining oshishi,
va eksport salohiyatining kuchayishiga xizmat qiladi. Xorijiy investitsiyalarning
oqimi nafaqat yirik sanoat tarmoqlarini rivojlantirish, balki kichik va
o‘rta
biznesni qo‘llab
-quvvatlashda ham muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi xorijiy sarmoyalarni jalb qilish bilan
chambarchas bog‘liqdir. Bunda mamlakatning geosiyosiy joylashuvi, tabiiy
resurslari va qulay investitsiya muhiti xalqaro investorlarga katta imkoniyatlar
taqdim etadi. Xususan, energetika, qishloq xo‘jaligi, transport va logistika, neft
-
gaz sanoati kabi sohalar xorijiy sarmoyadorlar uchun jozibador yo‘nalishlar
bo‘lib, bu sohalarda ko‘plab xorijiy kompaniyalar faol
iyat yuritmoqda.
Shu bilan birga, xorijiy investitsiyalar xalqaro hamkorlikni mustahkamlash
va O‘zbekistonni global iqtisodiyotga yanada chuqur integratsiyalashuviga
yordam beradi. O‘zbekiston o‘zining eksport salohiyatini oshirish orqali xalqaro
bozorlar bilan faol hamkorlik qilishga intiladi va bu jarayonda xorijiy
investitsiyalarning roli kattadir. Bu nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarning
yaxshilanishiga, balki mamlakatning xalqaro maydonda o‘z o‘rnini
mustahkamlashiga ham xizmat qiladi.
Shuningdek, xorijiy
investitsiyalarning ijtimoiy ta’sirini ham inobatga olish
lozim. Yangi ish o‘rinlarini yaratish, aholining bandligini oshirish va ijtimoiy
-
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash xorijiy sarmoya oqimlarining bevosita
natijalaridan biridir. Bu esa uzoq muddatda
O‘zbekistonning ichki bozorining
rivojlanishiga, mahalliy iste’mol darajasining oshishiga va aholi farovonligining
yaxshilanishiga olib keladi.
Xorijiy investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda va iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishiga xizmat qilishda muhim omillardan biri hisoblanadi. Bu
borada ko‘plab xorijiy tadqiqotchilar investitsiyalarning rolini tahlil qilishgan va
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
707
iqtisodiyotga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishi haqida keng qamrovli tadqiqotlar
o‘tkazishgan.
Xorijiy investitsiyalarning iqtisod
iy o‘sishga ta’siri
Borensztein, De Gregorio va Lee (1998) xorijiy to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri
investitsiyalar (FDI) va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilib,
FDIning iqtisodiy o‘sishga salmoqli ijobiy ta’sir ko‘rsatishini aniqlashgan.
Ularning tadqiqotlari xorijiy sarmoyalarning ishlab chiqarish quvvatlarini
oshirish va texnologiyalarni olib kirish orqali iqtisodiyotni rivojlantirishda
asosiy vosita ekanligini ko‘rsatadi. Biroq, tadqiqotchilarning ta’kidlashicha,
FDIning samaradorligi mamlakatning
ta’lim darajasi va texnologik
tayyorgarligiga bog‘liqdir, chunki yangi texnologiyalarni samarali qo‘llash uchun
ma’lum darajadagi malakali ishchi kuchi zarur [1].
Alfaro va boshqalar (2004) FDI va o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilgan
holda, xorijiy investitsiyalarning sanoat sektori va xizmatlar sektoriga qanday
ta’sir ko‘rsatishini o‘rganganlar. Ular tadqiqotlarida FDIning ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishi va ishlab chiqarish tarmoqlarini modernizatsiya qilish
orqali sanoat sektorida o‘
si
shga olib kelishini ta’kidlashgan. Shu bilan birga,
xizmatlar sektoriga jalb qilingan FDI texnologik innovatsiyalar va boshqaruv
tajribalarini kiritish orqali xizmatlar sifatini oshirishga yordam beradi. Ular
shuningdek, moliya bozorlarining rivojlanishi F
DI oqimlarining samarali ta’sir
ko‘rsatishida hal qiluvchi omil bo‘lishini ta’kidlaydilar [2].
FDIning texnologik rivojlanishga ta’siri
Keller va Yeaple (2009) tadqiqotlarida xorijiy investitsiyalarning texnologik
taraqqiyotga bo‘lgan ta’sirini o‘rganish
di. Ularning tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, xorijiy kompaniyalar kiritgan investitsiyalar yangi texnologiyalarni
joriy qilishda muhim rol o‘ynaydi. Ular xorijiy kompaniyalarning kiritgan
texnologiyalarining milliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan o‘zlasht
irilishi va
milliy kompaniyalarning texnologik darajasini oshirishi haqida gapiradilar. Ular
bu jarayonni "texnologik oqish" (spillover) deb ataydilar va bu FDIning bevosita
foydasidan tashqari, bilvosita iqtisodiy ta’sirini ham ko‘rsatadi [3].
Blomstrom va Kokko (1998) FDI orqali texnologik yangiliklar va
innovatsiyalarni olib kirish iqtisodiyotning turli sohalariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Ularning fikricha, xorijiy sarmoyadorlarning ilg‘or
texnologiyalari mahalliy kompaniyalarning samaradorligini oshirishga yordam
beradi, bu esa iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq, tadqiqotchilar
texnologik samaradorlikka erishish uchun mahalliy kompaniyalar xorijiy
texnologiyalarni to‘liq o‘zlashtirishi zarurligini ta’kidlashadi [4].
Xorij
iy investitsiyalarning yangi ish o‘rinlari yaratishdagi roli
FDIning ijtimoiy-
iqtisodiy ta’sirlaridan biri yangi ish o‘rinlarini yaratishdir.
Aykut va Sayek (2007) tadqiqotlarida xorijiy investitsiyalar orqali yangi ish
o‘rinlarining yaratilishi va bu ja
ra
yonning iqtisodiyotga ta’sirini o‘rganganlar.
Ular xorijiy kompaniyalar kiritgan investitsiyalar natijasida mahalliy aholining
bandligi oshishi va iqtisodiy faoliyatning kuchayishi kuzatilganini ta’kidlashadi.
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
708
Ularning fikriga ko‘ra, FDIning mahalliy boz
orga kirishi yangi texnologiyalar va
boshqaruv tizimlari bilan birga yangi mehnat standartlarini ham olib keladi, bu
esa ish o‘rinlarini yaratishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi [5].
Meyer va Sinani (2009) xorijiy investitsiyalarning ish o‘rinlari yarat
ishdagi
ijobiy ta’sirini ta’kidlab, xorijiy kompaniyalar tomonidan olib kirilgan
texnologiyalar va boshqaruv usullarining mahalliy ishchi kuchi tomonidan
o‘zlashtirilishi iqtisodiy samaradorlikni oshirishini ko‘rsatadi. Ular xorijiy
kompaniyalar tomonidan ya
ratilgan ish o‘rinlarining mahalliy aholi uchun
iqtisodiy va ijtimoiy imkoniyatlarni kengaytirishini tasdiqlaydi [6].
FDI va iqtisodiy diversifikatsiya
Xorijiy investitsiyalar faqat sanoat sohalarida emas, balki qishloq xo‘jaligi,
xizmatlar va texnologik t
armoqlarda ham o‘z samarasini ko‘rsatadi. Dunning va
Lundan (2008) FDIning iqtisodiy diversifikatsiya jarayonidagi rolini tadqiq
etishdi va xorijiy investitsiyalar iqtisodiy faoliyatning turli sohalarini
rivojlantirishda muhim omil ekanligini ko‘rsatishd
i. Ular xorijiy sarmoyalar
yordamida qishloq xo‘jaligidan yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlariga o‘tish
jarayonini jadallashtirish mumkinligini ta’kidlashadi. FDI orqali kiritilgan kapital
va texnologiyalar iqtisodiy diversifikatsiya uchun asos bo‘ladi v
a mamlakatning
global iqtisodiyotdagi o‘rnini kuchaytiradi [7].
Xorijiy investitsiyalar O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ular yangi texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytirish, ekspo
rt salohiyatini oshirish va yangi ish o‘rinlarini
yaratishda muhim vosita hisoblanadi. Xorijiy investitsiyalar orqali mamlakat o‘z
iqtisodiyotini diversifikatsiyalash va xalqaro bozorlarga muvaffaqiyatli integrat-
siya
lash imkoniga ega bo‘lmoqda.
Shuningdek, xorijiy sarmoyalarning texnolo-
gik yangilanish va boshqaruv tajribalarini olib kirishi iqtisodiyotning raqobat-
bar
doshligini kuchaytiradi. O‘zbekiston hukumati tomonidan investitsiya muhi
-
tini yaxshilashga qaratilgan islohotlar xorijiy sarmoyalarni yanada faol jalb
qilish
ga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, xorijiy investitsiyalarni to‘g‘ri
boshqarish va samarali foydalanish mamlakat iqtisodiyotining uzoq muddatli
barqaror rivojlanishiga asos bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Borensztein, E., De Gregorio, J., & Lee, J. W. (1998). How does foreign direct investment affect economic
growth? Journal of International Economics, 45(1), 115-135.
2.
Alfaro, L., Chanda, A., Kalemli-Ozcan, S., & Sayek, S. (2004). FDI and economic growth: The role of local
financial markets. Journal of International Economics, 64(1), 89-112.
3.
Keller, W., & Yeaple, S. R. (2009). Multinational enterprises, international trade, and productivity
growth: Firm-level evidence from the United States. The Review of Economics and Statistics, 91(4), 821-831.
4.
Blomstrom, M., & Kokko, A. (1998). Multinational corporations and spillovers. Journal of Economic
Surveys, 12(3), 247-277.
5.
Aykut, D., & Sayek, S. (2007). The role of the sectoral composition of foreign direct investment on
growth. Review of World Economics, 143(3), 487-508.
6.
Meyer, K. E., & Sinani, E. (2009). When and where does foreign direct investment generate positive
spillovers? A meta-analysis. Journal of International Business Studies, 40(7), 1075-1094.
7.
Dunning, J. H., & Lundan, S. M. (2008). Multinational Enterprises and the Global Economy. Edward
Elgar Publishing.
