DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
38
INKLYUZIV MUHITDA O‘QUVCHILARNING MOTIVATSIYASINI
OSHIRISH USULLARI
Bekbo‘sinova Laylo Xayrulla qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15683813
Annotatsiya.
Mazkur maqolada inklyuziv ta’lim muhiti sharoitida o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshirishning samarali usullari yoritilgan. Motivatsiya o‘quv
jarayonining eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ayniqsa inklyuziv sinflarda
maxsus ehtiyojli va umumiy rivojlanishdagi bolalar birgalikda ta’lim oladigan
holatlarda bu masala alohida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Maqolada
o‘quvchilarning ichki va tashqi motivatsiya omillarini shakllantirish,
o‘quvchilarga individual yondashuv, interfaol metodlardan foydalanish,
rag‘batlantirish va moslashtirilgan o‘quv materiallari yaratish kabi samarali
yondashuvlar ilmiy-nazariy asosda tahlil etiladi. Shuningdek, xalqaro va milliy
tajriba misollarida inklyuziv ta’limda motivatsiya oshirishning amaliy jihatlari
ham ko‘rsatib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar.
Inklyuziv ta’lim, motivatsiya, o‘quv jarayoni, individual yondashuv, interfaol
metod, maxsus ehtiyojli bolalar, rag‘batlantirish, moslashtirilgan o‘quv
materiallari.
Abstract.
This article discusses effective methods for increasing students’ motivation in an
inclusive educational environment. Motivation is one of the key components of
the learning process and is particularly important in inclusive classrooms where
children with special needs and typically developing students study together.
The article analyzes, on a theoretical basis, the formation of students’ intrinsic
and extrinsic motivational factors, the application of individual approaches, the
use of interactive methods, encouragement, and the creation of adapted learning
materials. In addition, examples from international and national practices
illustrate the practical aspects of enhancing motivation in inclusive education.
Keywords.
Inclusive education, motivation, learning process, individual approach,
interactive method, children with special needs, encouragement, adapted
learning materials.
Bugungi kunda inklyuziv ta’lim jahon ta’lim tizimining ajralmas qismi
sifatida rivojlanmoqda. Inson huquqlari, tenglik va diskriminatsiyasizlik
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
39
tamoyillariga asoslangan inklyuziv ta’lim barcha o‘quvchilarning nogironligi
bo‘lgan va maxsus ehtiyojli bolalar hamda ijtimoiy himoyaga muhtoj
o‘quvchilarning sifatli ta’lim olish huquqini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, inklyuziv sinflarda o‘quvchilarning o‘z-o‘zini anglash, o‘z
qobiliyatiga ishonch va ta’lim olishga bo‘lgan motivatsiyasini yuqori darajada
saqlash eng muhim vazifalardan biridir. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
o‘quvchilarning motivatsiyasi ularning o‘zlashtirish darajasiga, ijtimoiylashuviga
va kelgusidagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni joriy
etish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq, bu jarayonda
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirishga yetarlicha e’tibor qaratmaslik ayrim
holatlarda kutilgan natijalarni cheklaydi. Shu sababli, zamonaviy pedagogikada
o‘qituvchining asosiy vazifalaridan biri sifatida inklyuziv muhitda o‘quvchi
motivatsiyasini oshirishning samarali usullarini ishlab chiqish va amaliyotga
tatbiq etish dolzarb masaladir.
Asosiy qism
Motivatsiya bu shaxsning faoliyatga undovchi ichki va tashqi omillar
yig‘indisidir. O‘quv faoliyatida motivatsiya o‘quvchining bilim olishga bo‘lgan
ehtiyoji, qiziqishi va maqsadga erishish istagi bilan bog‘liq. Inklyuziv muhitda
o‘quvchilarning motivatsiyasi yanada murakkab xarakterga ega, chunki bu yerda
turli imkoniyatlarga ega bolalar birgalikda ta’lim oladi.
Psixolog A. Maslou nazariyasiga ko‘ra, o‘quvchining motivatsiyasi ehtiyojlar
piramidasiga bog‘liq bo‘lib, xavfsizlik, hurmat va o‘zini amalga oshirish
ehtiyojlari ta’minlanmasa, ta’limga bo‘lgan qiziqish past bo‘ladi. Shuning uchun
o‘qituvchi inklyuziv sinfda har bir bolaning psixologik holatini, o‘zini qulay his
qilishini va ijtimoiy qabul qilinishini ta’minlashi zarur.
Individual yondashuv va differensiallash
. Inklyuziv ta’limda asosiy
prinsip individual yondashuvdir. O‘qituvchi har bir o‘quvchining bilim darajasi,
qobiliyati, sog‘ligi va psixologik holatini inobatga olib, mos metod va
materiallardan foydalanishi zarur. Bu yondashuv bolaga qiyinchilik
tug‘dirmasdan, o‘z imkoniyatiga mos natijaga erishish imkonini beradi, bu esa
motivatsiyani oshiradi.
Interaktiv metodlardan foydalanish
. Motivatsiyani oshirishda interaktiv
metodlar rol o‘yinlari, muammoli vaziyatlar, guruhli ishlar, debatlar va jamoaviy
loyiha ishlari samarali vositadir. Bunday metodlar o‘quvchilarda qiziqish
uyg‘otadi, ularni faol ishtirokchi qiladi va o‘z fikrini erkin ifodalashga imkon
yaratadi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
40
Psixologik qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy muhit
. Motivatsiya to‘g‘ridan-
to‘g‘ri sinfdagi ijtimoiy-psixologik muhitga bog‘liq. Inklyuziv sinfda o‘zaro
hurmat, mehr-shafqat va yordam ko‘rsatish muhitini shakllantirish
o‘quvchilarda o‘zini qadrlash hissini kuchaytiradi. Sinfda kam kamsitish,
zo‘ravonlik va diskriminatsiyani bartaraf etish motivatsiya uchun muhim omil
hisoblanadi. Motivatsiyani oshirishda ota-onalar bilan doimiy muloqot, maslahat
va treninglar tashkil etish muhimdir. Ota-onalar bolaning o‘qishidagi
muvaffaqiyatlarini qo‘llab-quvvatlasa, uning o‘z-o‘ziga ishonchi oshadi va darsga
bo‘lgan qiziqishi kuchayadi.
Rag‘batlantirish motivatsiyani oshiruvchi asosiy vositalardan biridir. Bu
nafaqat baho, balki o‘quvchining harakatini maqtash, qiziqarli topshiriqlar,
kichik sovrinlar va e’tirof shaklida bo‘lishi mumkin. Bunda baholash jarayonida
faqat yakuniy natija emas, balki o‘quvchining harakatlari, intilishi va ijobiy
o‘zgarishlari inobatga olinadi. Finlyandiya, Yaponiya, Kanada kabi davlatlarda
inklyuziv ta’limda motivatsiyani oshirishga katta e’tibor qaratiladi. Masalan,
Finlyandiyada o‘qituvchilarning yuqori malakasi, moslashtirilgan dasturlar va
yengil baholash tizimi o‘quvchilarda ortiqcha stressni kamaytirib, motivatsiyani
oshiradi. Yaponiyada esa o‘quvchilarda jamoaviylik va intizomiy motivatsiya
rivojlantiriladi, har bir bola jamiyatning teng a’zosi sifatida tarbiyalanadi.
O‘zbekiston ta’lim tizimida ushbu ilg‘or tajribalarni milliy mentalitetga
moslashtirish orqali motivatsiyani oshirish mumkin. Bunda pedagoglar
tayyorgarligi, metodik qo‘llanmalar va ota-onalar bilan muloqotning
kuchaytirilishi muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Inklyuziv ta’limda o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish — zamonaviy
pedagogikaning dolzarb vazifasidir. Motivatsiya o‘quv faoliyatini muvaffaqiyatli
tashkil etishning asosi bo‘lib, ta’lim sifati va ijtimoiy integratsiyani ta’minlaydi.
Mazkur maqolada tahlil etilgan nazariy asoslar, xorijiy tajribalar va amaliy
tavsiyalar inklyuziv muhitda o‘quvchi motivatsiyasini samarali shakllantirish
imkoniyatlarini ko‘rsatadi. O‘zbekiston ta’lim amaliyotida interaktiv metodlar,
differensial yondashuv, rag‘batlantirish va psixologik qo‘llab-quvvatlashni
tizimli qo‘llash orqali barcha o‘quvchilarda ta’limga bo‘lgan qiziqish va ishtirokni
oshirish mumkin.
Kelgusida inklyuziv ta’lim sohasida o‘qituvchilarni maxsus tayyorlash, ota-
onalar bilan yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish va ilg‘or tajribalarni milliy
sharoitga moslashgan holda joriy etish o‘quvchi motivatsiyasini oshirishning eng
muhim kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
41
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullayeva, G. (2022). Inklyuziv ta’limda motivatsiyani oshirish
metodlari. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
2.
Xolmurodova, S. (2020). Maxsus ehtiyojli bolalarni ijtimoiylashtirishda
pedagogik yondashuvlar. Toshkent: Fan.
3.
UNESCO (2021). Inclusive Education: Guidelines for Policymakers. Paris:
UNESCO Publishing.
4.
Савельева, Т. (2019). Инклюзивное образование: теория и практика.
Москва: Академический проект.
5.
Yusupova, Z. (2021). “Inklyuziv muhitda motivatsiyani rivojlantirishning
psixologik asoslari”. Pedagogika va psixologiya jurnali, №4, 45–51.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–1875-son Qarori. “Nogironligi
bo‘lgan bolalarning ta’lim olishini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”. (2023
yil).
