DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
130
ЯЙЛОВ ЕРЛАРИДАН САМАРАЛИ ФОЙДАЛАНИШНИ
ТАЪМИНЛАШДА ТАШКИЛИЙ ВА ТАРКИБИЙ
ИСЛОҲОТЛАРНИНГ ТАЪСИРИНИ ТАҲЛИЛ ҚИЛИШ
Қудратов Эрали Шерали ўғли
озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги соҳасида стратегик ривожланиш ва
тадқиқотлар халқаро маркази таянч докторанти.
қудиратоверали@гмаил.cом +998 91 901 11 22
https://doi.org/10.5281/zenodo.15735379
Аннотатси
я: Мазкур мақолада Ўзбекистонда яйлов ерларидан
самарали фойдаланишни таъминлашда амалга оширилган ташкилий ва
таркибий ислоҳотларнинг аҳамияти таҳлил қилинган. Ислоҳотлар
натижасида
яйловлардан
фойдаланишда
ҳуқуқий-меъёрий
база
мустаҳкамланди, хўжалик юритиш шакллари такомиллашди ва
инновацион ёндашувлар жорий этилди. Шу билан бирга, деградацияга
қарши курашиш ва биохилма-хилликни сақлаш бўйича давлат ва халқаро
ҳамкорликдаги чора-тадбирларнинг ижобий самаралари очиб берилган.
Аннотация:
яйлов ислоҳотлари, самарадорлик, деградация, хўжалик
юритиш, В статье проведён анализ влияния организационно-структурных
реформ на обеспечение эффективного использования пастбищных угодий
в Узбекистане. Реформы укрепили правовую базу, улучшили формы
ведения хозяйства и способствовали внедрению инновационных
подходов. Также рассмотрены меры по борьбе с деградацией пастбищ и
сохранению биоразнообразия в рамках государственной и международной
кооперации.
Ключевые слова:
реформы пастбищ, эффективность, деградация,
формы хозяйствования, инновации, экосистема, правовая база
Annatation:
This paper analyzes the impact of organizational and
structural reforms on ensuring the effective use of pasture lands in Uzbekistan.
The reforms have strengthened the legal framework, improved farming
practices, and promoted the adoption of innovative approaches. It also
highlights state and international efforts to combat pasture degradation and
preserve biodiversity.
Key words:
pasture reforms, efficiency, degradation, farming models,
innovation, ecosystem, legal framework.
Ўзбекистоннинг иқлим шароитининг кескин контенинтал эканлиги
жанубий ҳудудларнинг қурғоқчил ҳудудда жойлашганлиги бир қатор
муаммоларнинг келиб чиқишига сабаб бўлмоқда. Бугунги кунда қишлоқ
хўжалигининг чорвачилик тармоғи тўғридан тўғри деҳқончилик
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
131
тармоғига узвий боғланганлиги озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда
ҳамда мамлакатнинг иқтисодиётида жуда муҳим аҳамият касб этади. Шу
билан бирга аҳолининг кундалик истеъмол харажатларининг 30
фоизини гўшт, сут ва тухум маҳсулотлари ташкил этади
1
. Бу эса чорва
озуқаларниинг ўрни алоҳида эканлигини кўрсатиб беради.
Айни пайтда мамлакатимиз ва минтақада аҳолининг чорвачилик
маҳсулотларига бўлган талаби йилдан йилга ортиб бормоқда, унинг
таъминоти яъни озуқа базасини яхшилаш яйлов ерларидан самарали
фойдаланиш масаласини ҳал этиш ҳар қачонгидан ҳам долзарб аҳамият
касб этмоқда. Мамлакатимиз томонидан ушбу жабҳада эркин бозор
механизми
шакллантирилгани,
кўплаб
имтиёзлар
ҳукуматимиз
томонидан тақдим этилгани натижасида яйлов ерларидан фойдаланиш
имконияти яхшиланиб бормоқда.
Яйлов ерларининг 2024 йил ҳолатига кўра яйлов ва пичанзорлар
умумий майдони 21100 минг гектарни (умумий қишлоқ хўжалиги
майдонга нисбатан 47 фоизини) ташкил этади. Мамлакатимиздаги
яйловлар тоғ, тоғ-олди ҳудудларидаги ер майдони 21 фоиз ва чўл
зоналарида 79 фоизни ташкил этади. Ўзбекистонда мавжуд яйловларни
сақлаш, яхшилаш ва инновaцион технологиялардан кенг кўламли
фойдаланган ҳолда иқтисодий самарадорлигини ошириш бугунги долзарб
масалалардан бири бўлиб келмоқда.
2024-йилдан бошлаб яйловлардан фойдаланувчи субъектлар
томонидан
ўзлари
томонидан
фойдаланиб
турган
яйлов
ер
майдонларининг ҳосилдорлигини ошириб бориш мақсадида чўл-яйлов
ўсимликлари уруғларини экишни ташкил этишни назарда тутувчи чора-
тадбирлар дастурини ишлаб чиқиш асосий вазифа сифатида белгилаб
олинган.
Шу билан бир қаторда яйлов ерларини давлат томонидан тартибга
солиш муҳим масалалардан бири сифатида қаралади (2.1.1-расм).
1
Z.Kazakova, I.Isrofilova, “Chorvachilik tarmog‘ini rivojlantirishda islohatlarning tutgan o‘rni”., Международная
научно-практическая конференция. 14-15 октября. 2021 г.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
132
2.1.1-расм. Яйлов ерларидан фойдаланишни давлат томонидан
тартибга солиш йўналишлари
2
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019-йил 16 августдаги
“Қоракўлчилик тармоғини комплекс ривожлантириш чора-тадбирлари
тўғрисида”ги ПҚ-4420-сон қарорига асосан 2023 йилда Бухоро вилояти
Жондор бирламчи уруғчилик бўлимида 343 гектар, Ғиждувон бирламчи
2
Муаллиф ишланмаси
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
133
уруғчилик бўлимида 240 гектар, Қоровулбозор бирламчи уруғчилик
бўлимида 136 гектар, Олот бирламчи уруғчилик бўлимида 61 гектар,
Жиззах вилояти Фориш бирламчи уруғчилик бўлимида 30 гектар, ҳамда
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019-йил 7 ноябрдаги
“Қорақалпоғистон Республикасида чорвачилик тармоқларини жадал
ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-4512-сон қарорига
асосан Қорақалпоғистон Республикаси Тахтакўпир тумани “Мулк” овул
фуқаролар йиғинига қарашли Бидайкўл массивида 200 гектар бирламчи
уруғчилик бўлими жами 1010 гектар уруғчилик майдонлари ташкил
этилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 2 сентябрдаги
ПҚ-4817-сонли қарорига асосан Бухоро чўл-яйлов озуқабоп ўсимликлар
уруғчилиги илмий-ишлаб чиқариш марказининг Тахтакўпир филиали
ташкил қилинди. 2023 йилда Ғиждувон бирламчи уруғчилик бўлимида
1000 гектар, Навоий вилояти Конимех бирламчи уруғчилик бўлимида
1000 гектар, Самарқанд вилояти Қарнабота бирламчи уруғчилик
бўлимида 500 гектар, Қашқадарё вилояти Муборак бирламчи уруғчилик
бўлимида 500 гектар, Жиззах вилоятининг Фориш бирламчи уруғчилик
бўлимида 60 гектар жами 3060 гектар
майдонга 7 та оилага мансуб 16
турдаги
саксовул, чогон, черкез, коврак, олабута, шувоқ, донашўр, арпағон,
қўнғирбош, бозамиқ, балиқкўз, янтоқ, эфедра, изень-(каминистий), изень-
(пишчаний), изень-(глинистий), туркистон ремурияси каби ўсимликлар
бирламчи уруғчилик базалари ташкил қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 5 июлдаги
“Халқаро тараққиёт уюшмаси ҳамда Халқаро тикланиш ва тараққиёт
банки иштирокида “Чорвачилик соҳасини ривожлантириш (2-босқич)”
лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”
3
ги ПҚ-211 сонли
қарорида чорвачилик соҳасини ривожлантиришни молиялаштириш
белгиланган. Қарорга кўра, чорвачилик соҳасини ривожлантириш
мақсадида Халқаро тараққиёт уюшмасининг 30 йил муддатга, имтиёзли
даври 5 йил муддатга, ажратилган маблағ 150 миллион АҚШ доллари,
Халқаро тикланиш ва тараққоёт банкининг 24,5 йил муддатга имтиёзли
даври 4,5 йиллик муддатга, ажратилган маблағ 90 миллион АҚШ доллари
соҳани моддий-техника базасини бойитишга қаратилган. Бунда лойиҳа
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 5-iyuldagi “Xalqaro taraqqiyot uyushmasi hamda xalqaro tiklanish
va taraqqiyot banki ishtirokida “Chorvachilik sohasini rivojlantirish (2-bosqich)” loyihasini amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-211 sonli qarori.www.lex.uz
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
134
доирасида ветеринария хизмати муассасаларини замонавий, инновацион
технологиялар
билан
мустаҳкамлаш,
хўжалик
субъектларига
чорвачиликда бундай инновациялардан фойдаланишда билим ва
малакасини ошириш, маслаҳат алоқа марказларини ташкил этиш,
чорвачилик фаолияти билан боғлиқ ҳавф ёки риск даражасини
камайтириш тадбирларни амалга оширишга ижобий таъсир белгиланган.
Тадқиқотларимиз давомида, яйлов ерларининг 1 гектар майдонидан
фойдаланишда чорва моллари учун озуқа миқдори қанчалик самарага эга
деаган сўровнома ўтказилганда 386 та респондент иштирок этган бўлиб,
сўровнома натижаси бўйича 1 гектар майдондан озуқа миқдори юқори,
ўрта, паст ҳолати бўйича таҳлил олиб борилди (2.1.1.-жадвал).
2.1.1-жадвал
Яйлов ерларидан фойдаланишда 1 гектар майдондан озуқа ҳолати
бўйича кўрсаткичлар таҳлили
4
№ Кўрсаткичлар
1га майдондан озуқа ҳолати
Озуқа
етарли
даражада
%
Озуқа тури (10
турдаги
ўсимликлар)
Жами
1
Юқори
(10-20
ц/га)
Респондентлар
67
103
170
о.е.д, %
39
61
100
2
Ўрта (5-10 ц/га)
Респондентлар
46
97
143
о.е.д, %
32
68
100
3
Паст
(1-4 ц/га)
Респондентлар
18
55
73
о.е.д, %
24
76
100
Тaдқиқотдaги сўровномaдa яйлов ерларидан фойдаланиш имконига
эга бўлган хўжалик фаолияти билан шуғулланувчи респондентлар асосий
муаммони яйлов ерларидаги паст ҳосилдорлик билан изоҳлаганлар.
Қaйд этиш жоизки, чорвaчиликдa мaҳсулдорликни ошириш озуқа
турлари билaн узвий рaвишдa aмaлгa оширишни тaлaб этaди. Шуни
инобaтгa олиш зaрурки, деҳқончилик соҳaсидa етиштирилгaн чорвa
моллaри озуқaлaрини сaқлaниш вa қaйтa ишлaн ҳaм муҳим ҳисоблaнaди.
Чунки, “…тaбиий мaнбaaлaр вa экилгaн ерлaрдaн олингaн деҳқончилик
мaҳсулотлaрнинг 75 фоизи инсон тўғридaн-тўғри истеъмол қилa олмaйди.
4
Dehqon xo‘jaliklarida o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rovnoma ma’lumotlari asosida muallif hisob- kitobi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
135
Шунинг учун, тaбиий мaнбaлaр вa экилгaн ерлaрдaн олингaн деҳқончилик
мaҳсулотлaрини чорвa ҳaйвонлaри вa пaррaндaлaр тaнaсидaн ўткaзиш
орқaли қaйтa ишлaниб гўшт, сут вa тухум мaҳсулотлaри олинишини
инобaтгa олиш зaрурдир”
5
.
Тaдқиқотларимиз натижасига кўра озуқa тури кўпaйиб бориши яйлов
ерларидан самарали фойдаланиш имконини беради ҳамда чорва
молларидан юқори дaромaд улуши ортишини кўришимиз мумкин.
Фойданилган адабиётлар:
1.Деҳқон хўжаликларида ўтказилган ижтимоий сўровнома маълумотлари
асосида муаллиф ҳисоб- китоби
2.Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023-йил 5-июлдаги
“Халқаро тараққиёт уюшмаси ҳамда халқаро тикланиш ва тараққиёт банки
иштирокида
“Чорвачилик
соҳасини
ривожлантириш
(2-босқич)”
лойиҳасини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-211 сонли
қарори.www.лех.уз
3.З.Казакова, И.Исрофилова, “Чорвачилик тармоғини ривожлантиришда
ислоҳатларнинг тутган ўрни”., Международная научно-практическая
конференция. 14-15 октября. 2021 г
4. Ш.К.Нарбаев. Яйловлардан фойдаланиш тизимини шакллантиришнинг
ташкилий-иқтисодий асосларини такомиллаштириш (Қорақалпоғистон
Республикаси материаллари мисолида). // Авфтореферат. – Тошкент.: -
2018 й. – 29 бет.
5.Тангиров А. Чул-яйлов чорвачилигида хужалик юритиш шакллари. //
“Агроилм”, №2(40), 2016. - 25-27 б.
6. ҳттпс://лех.уз
7,ҳттпс://стат.уз/уз/
8.ҳттпс://узбекипаксаноат.уз/уз/
5
I.Maqsudov, J.Ya. Jo’rayev, Sh.Q. Amirov “Chorvachilik asoslari” Toshkent 2012 y.
