Elektron lingvodidaktika innovatsion ta’limning muhim unsuri sifatida

17
12
Ulashish
Atiyazov, . S., & Jumamuratova, S. (2022). Elektron lingvodidaktika innovatsion ta’limning muhim unsuri sifatida. Globallashuv Davrida Tilshunoslik Va Adabiyotshunoslik Taraqqiyoti Hamda ta’lim Texnologiyalari, 1(1), 319–321. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/dllseteg/article/view/5618
Saparbay Atiyazov, Ajiniyoz nomidagi Nukus Dаvlаt Pеdаgоgikа Instituti.

O‘zbek tili kafedrasi o‘qituvchisi

Sevara Jumamuratova, Ajiniyoz nomidagi Nukus Dаvlаt Pеdаgоgikа Instituti

 O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs magistranti 

0
Iqtibos
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Annotasiya

Innovatsion til ta’limi sharoitida ham o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Xususan, yangi tilshunoslik sohalari kirib kelmoqda. Jumladan, lingvopragmatika, lingvodidaktika, psixolingvistika kabi fanlar. Shular orasidan lingvodidaktika yo‘nalishini atroflicha izohlasak va o‘zbek til ta’limida lingvodidaktikaning tutgan o‘rnini belgilab o‘tsak maqsadga muvofiq bo‘lardi. Lingvodidaktika – bu ta’lim nazariyasi va tillarni o‘rganish va o‘zlashtirish jarayonlarini o‘rganish bilan bir qatorda ta’lim maqsadida tilni lingvistik tavsiflash bilan shug‘ullanadigan ilmiy fan. Lingvodidaktika – bu tilni o‘qitishni ham, o‘zlashtirishni ham hisobga oladigan amaliy fan. Lingvodidaktikaning til o‘qitishga oid qator ilmiy fanlar bilan o‘zaro aloqasi ko‘rib chiqiladi. Ular orasida tilshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, aloqa nazariyasi, aloqa etnologiyasi, didaktika kabi fanlar mavjud.


background image

Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari

319

ELEKTRON LINGVODIDAKTIKA INNOVATSION TA’LIMNING MUHIM

UNSURI SIFATIDA

Atiyazov Saparbay Jumamuratovic

h – Ajiniyoz nomidagi Nukus DPI O‘zbek tili

kafedrasi o‘qituvchisi

Jumamuratova Sevara Saparbayevna

– O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs

magistranti

E-mail: sjumamuratova@list.ru

Innovatsion til ta’limi sharoitida ham o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Xususan,

yangi tilshunoslik sohalari kirib kelmoqda. Jumladan, lingvopragmatika,
lingvodidaktika, psixolingvistika kabi fanlar. Shular orasidan lingvodidaktika
yo‘nalishini atroflicha izohlasak va o‘zbek til ta’limida lingvodidaktikaning tutgan
o‘rnini belgilab o‘tsak maqsadga muvofiq bo‘lardi. Lingvodidaktika – bu ta’lim
nazariyasi va tillarni o‘rganish va o‘zlashtirish jarayonlarini o‘rganish bilan bir
qatorda ta’lim maqsadida tilni lingvistik tavsiflash bilan shug‘ullanadigan ilmiy fan.
Lingvodidaktika – bu tilni o‘qitishni ham, o‘zlashtirishni ham hisobga oladigan
amaliy fan. Lingvodidaktikaning til o‘qitishga oid qator ilmiy fanlar bilan o‘zaro
aloqasi ko‘rib chiqiladi. Ular orasida tilshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, aloqa
nazariyasi, aloqa etnologiyasi, didaktika kabi fanlar mavjud.

Tilni o‘qitish metodikasini oziqlantiruvchi ilmiy fanlar orasida tilshunoslik

qanday o‘rin tutadi – xorijiy va ona tili? Oldingi barcha davrlarda tilshunoslik asosiy
o‘rinni egallagan. Til o‘rganish jarayonida lingvistik ma’lumotlar (leksik birliklar,
morfologiya, sintaktik yasash qoidalari) yetakchi o‘ringa ega bo‘ldi. Grammatika-
tarjima usulida (1840-yillardan boshlab) shunday boʻladi, bunda oʻrganish birligi soʻz
va soʻz turkumlari (grammatika) hisoblanadi. To‘g‘ridan to‘g‘ri usullarda ham xuddi
shunday (XX asr boshlari), faqat murakkabroq birlik – birlik – ibora. Audiolingual va
audio-vizual usullarda (XX asrning 50-yillaridan boshlab) – gapning tuzilishi. Shuni
ta’kidlash kerakki, metodologiya o‘z tarixidagi tilshunoslik fanining rivojlanishini
kuzatib boradi: yosh grammatizmdan strukturalizm va transformatsion grammatika va
undan keyin funksionalizm [1.35-36].

Ammo hozirgi holatida tilshunoslik turli xil mavzular va o‘rganish birliklari bilan

ajralib turadi. Uning asosiy subyektlari, tildan tashqari, nutq, nutq faoliyati, nutq
subyekti, nutq xatti-harakati, nutqiy xabarni shakllantirishning real jarayonlari va uni
o‘zlashtirish, ular sodir bo‘ladigan sharoitlar va boshqalar [4.12]. Xususiy
didaktikadan olingan usul esa lingvodidaktikaga aylanadi, chunki bu xilma-xil
tilshunoslik mavzulari metodologiyaga kiritilgan. Ammo lingvodidaktika nutq
subyektining qanday mavjudligiga alohida qiziqish uyg‘otadi (homo loquens –
gapiruvchi shaxs), ya’ni psixolingvistika nima qiladi. Nutq predmeti, uning nutqiy
mavjudlik muhiti, nutq, muloqot va o‘rganish birligi – matn – matn va intizomga
bag‘ishlangan “Til o‘qitishning psixolingvistik asoslari” bo‘limida insonning lingvistik
mavjudligi masalalari atroflicha muhokama qilinadi, lingvodidaktikaning o‘qitish bilan
bog‘liqligi – til yoki nutq faoliyati [2.28].

Psixologiyaning lingvodidaktik nazariya holatiga ta’siri juda kuchli. Nutq

psixologiyasi og‘zaki va yozma nutqni, tashqi va ichki nutqni, nutq faoliyatining turli
tomonlarini, nutq predmetini tekshiradi; ta’lim psixologiyasi – bilim, qobiliyat,


background image

Respublika ilmiy-amaliy konferensiya

320

ko‘nikmalar qanday shakllantirilishi, o‘quv jarayonida yuqori aqliy funksiyalar qanday
amalga oshirilishini anglatadi; umumiy psixologiyani o‘rganish sohasida, nutq
subyekti faoliyatining motivatsion sohasi (I.A.Zimnyaya), “nutq va fikrlash”
muammosi (L.S.Vygotskiy, A.R.Luria, A.N.Leontiev); ijtimoiy psixologiya turli
ijtimoiy guruhlarning nutqiy xulq-atvorini, til standarti yoki me’yorini, kommunikativ
kompetentsiyaning ijtimoiy-madaniy jihatlarini, ijtimoiy-madaniy jarayon sifatida
tushunishni o‘rganadi; va, albatta, kognitiv jarayonlar psixologiyasi bilan
shug‘ullanadigan kognitiv psixologiya lingvodidaktikaning diqqatini jalb qiladi [3.47].

Umuman olganda, zamonaviy lingvodidaktika ilmiy bilimlarning chuqur

psixologik ildiz otgan sohasi sifatida namoyon bo‘ladi. Bu haqda shaxs sifatida,
faoliyat subyekti va ijtimoiy hayot subyekti sifatidagi ilmiy fikrning muammolari va
holatini o‘rganadigan “Til o‘qitishning psixologik asoslari” bo‘limida muhokama
qilinadi. Lingvodidaktika – zamonaviy ta’lim makonida til o‘qitishning an’anaviy
usulini almashtirgan fan. Bu yondashuvlarni diversifikatsiya qilish bilan bog‘liq
bo‘lgan til ta’limida tajribali momentning o‘ziga xosligini aks ettiradi va ta’lim
paradigmasining bilimdan (axborot-kognitiv) gumanistik tomonga tubdan o‘zgarishi.
Bunday oʻzgarishlarning namoyon boʻlishi til taʼlimida shakllangan 4 ta yoʻnalishda,
lingvodidaktika rivojlanayotgan ilmiy kontekstga qayta urgʻu berishda, psixologiya va
faoliyat bilan bogʻliq fanlarga, oʻquv predmetini qayta koʻrib chiqishda nutqiy fanlarga
murojaat qilishda namoyon boʻladi. “ona tili”, ta’lim maqsadlari sifatida
kompetensiyalarni shakllantirishga qaratilgan.

Shunday ekan, hozirgi innovatsion til ta’limi sharoitida innovatsion

lingvodidaktika muhim ahamiyatga ega. Sababi, o‘zga tilli guruhlarida o‘zbek tilini
o‘rgatish jarayonida turli xil elektron mashqlar yordamida dars tashkil qilinsa
maqsadga muvofiq bo’lar edi. Shunda o‘quvchilarning o‘zbek tilini o‘rganishga
yanada qiziqishi ortadi va ishlab chiqilgan elektron mashqlar o‘qituvchilar uchun ham
har tomonlama qulay hisoblanadi. Shunday elektron mashqlardan ishlab chiqqanmiz
va shuni tahlil qilib o‘tsak:

ushbu elektron mashq 5-sinf o‘zbek tili darsligi yuzasidan LearningApp.org
programmasi asosida tuzilgan. Bunda o‘quvchilar rasmlarda nima tasvirlanganligini
to‘g‘ri topishlari kerak va ular shu asosda baholanadi.


background image

Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari

321

Yuqoridagi elektron mashq ham 5-sinf o‘zbek tili darsligi “Ertaklar olamida”

mavzusidan tuzilgan. Ushbu mashqda ertak nomlarini rasmlar orqali birlashtirish
lozim. Bu orqali o‘quvchilar ertak nomlarini eslab qoladi va ular uchun faqat ertak
nomlarini aytib qo‘ymasdan shunday mashqlardan foydalanilsa o‘quvchilar uchun
mavzuga bo‘lgan qiziqish uyg‘onadi.

Xulosa o‘rnida shuni aytish lozimki, o‘qituvchilarning dars jarayonida AKT

vositalaridan foydalanishi samarali va innovatsion til ta’limi sharotida elektron
lingvodidaktikaning bugungi kunda ahamiyati kuchli. Sababi o‘quvchilar an’anaviy
dars jarayonidan zerikdi. Ular uchun kompyuter orqali bajariladigan elektron
mashqlar qiziqarli sanaladi. Shunday ekan, bunday elektron mashqlarni ko‘plab
ishlab chiqilishi maqsadga muvofiq.

Adabiyotlar:

1. Galskova N.D. Chet tillarini o‘qitishning zamonaviy metodlari. O‘qituvchi

uchun qo‘llanma. – M.: Arkti-Glossa, 2000.

2. Galskova N.D., Gez N.I. Chet tillarni o‘qitish nazariyasi. Lingvodidaktika va

metodologiya. – M.: Akademiya markazi, 2004.

3. Zimnyaya I.A. Pedagogik psixologiya. – M.: Logotolar, 1999.
4. Zimnyaya I.A. Nutq faoliyatining lingvopsixologiyasi. – M.: Mosk. Psixolog.

– Ijtimoiy institut, Voronej: NPO MODEK, 2001.

5. Юлдашева Ш.Ш. (2018). Almighty power of the word. Молодой ученый,

(3), 238-242.

Bibliografik manbalar

Galskova N.D. Chet tillarini o‘qitishning zamonaviy metodlari. O‘qituvchi uchun qo‘llanma. – M.: Arkti-Glossa, 2000.

Galskova N.D., Gez N.I. Chet tillarni o‘qitish nazariyasi. Lingvodidaktika va metodologiya. – M.: Akademiya markazi, 2004.

Zimnyaya I.A. Pedagogik psixologiya. – M.: Logotolar, 1999.

Zimnyaya I.A. Nutq faoliyatining lingvopsixologiyasi. – M.: Mosk. Psixolog. – Ijtimoiy institut, Voronej: NPO MODEK, 2001.

Юлдашева Ш.Ш. (2018). Almighty power of the word. Молодой ученый, (3), 238-242.

Hepagreen - восстановление нормальной работы печени Androgard — препарат для настоящих мужчин Androgard — препарат для настоящих мужчин Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Maksimus - Натуральный продукт, для бодрости и энергии Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Avicenna’s Lab inLibrary — это научная электронная библиотека UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации Gulyamov - Гулямов Саид Саидахрарович MUVI24 - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Интернет-аптека >METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг All.Tube - Смотрите онлайн видео бесплатно в хорошем качестве Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды UMAR PROEKT - Комплексное проектирование UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана