80
7. Shaffoflik va hisobdorlik
ni oshirish. Soliq ma’muriyatchiligi jarayonida
shaffoflik va javobgarlikni oshirish soliq to’lovchilar va soliq organlari o’rtasida
ishonchni mustahkamlashga yordam beradi. Bunga soliq qarorlari qanday qabul
qilinishi bo’yicha aniq yo’riqnomalarni e’lon qilish, soliq to’lovchilar tomonidan
tushuntirishlar olish yoki qarorlar ustidan shikoyat qilish mexanizmlarini
o’rnatish, soliq qonunchiligiga rioya etilishini ta’minlash maqsad
ida muntazam
tekshiruvlar o’tkazish kiradi.
Yuqor
ida keltirib o’tilgan soliq ba
zasini aniqlash tartiblarini yanda
takomillashtirish chora-
tadbirlari mamlakat iqtisodiy farovonligini ta’minlash va
aholi turmush-tarzini yaxshilashga xizmat etuvchi harakatlar majmuasi deya
hisoblaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo’rayev A., Shirinov S., Soliq statistikasi va prognozi: O’quv qo’llanma/ O’zbekiston
Respublikasi Oliy va o’rtamaxsus ta’limvazirligi; T.: “IQTISOD
-
MOLIYA”, 2015. –
392b.
2.
Худойқулов С.К., «Молия ва солиқлар»: Дарслик. –Т.:“IQTISODIYOT”, 2020. –
554 б.
3.
Vahobov A.V., Jo’rayev A.S., Soliqlar va soliqqa tortish: Oliy o’quv yurtlari talabalari uchun
darslik / O’zR oliy va o’rta
-
maxsus ta’lim vazirligi, Toshkent Moliya in
-ti,
–
Toshkent: Sharq, 2009.
- 448 b
4.
Қурбoнoв З.Н., “Coлиқ ҳиcoби вa aудитининг нaзaрий вa мeтoдoлoгик acocлaри”
диc. И.ф.д. Тoшкeнт:. БМA, 2008. 272 б.;
5.
Рaджaпoв У., “Ўзбeкиcтoн иқтиcoдиётини эркинлaштириш шaрoитидa coлиқ
тизимини тaкoмиллaштириш” и.ф.н. илмий дaрaжacи oлиш учун ёзилгaн ди
cc.
Aфтoрeфeрaти.
–Т:
-2006. 9-
б.
BАRQАROR
LIK MAQSADLARIGA ERISHISH IMKONIYAT
LАRI
PhD
Yokubjonova Xulkarbonu Yokubovna
Namangan davlat universiteti dotsenti
Soliyeva Nilufar Muxtorjon qizi
Namangan davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
Ayni damda aholi sonining keskin o'sib bormoqda. Yigirmanchi asrning
o'rtalaridan boshlab dunyo aholining soni 3 baravarga ko'paydi. 2022 yilda 8
milliard kishiga yetdi. BMT(Birlashgan Millatlar Tashkiloti)ning prognozlariga
ko’ra, dunyo aholisining soni 2100 yilg
a kelib deyarli 11 milliardga b
o’lishi
mumkinligini taxmin qilinmoqda. Biroq, yangi asrda 1970 yildan beri global o'sish
sezilarli darajada sekinlashdi va yangi asrda dunyo aholisining barqarorlashishi
kutilmoqda.
Bizning fikrimizcha, dunyo aholisining misli ko'rilmagan darajada ortib
borishi 1950 yildan beri paydo bo'lgan ikki tendentsiyaga chambarchas bogliq:
birinchisi,
insonlarning o'rtacha uzoq umr ko’rish yoshining bosqichma
-
bosqich o'sishi, shuningdek sog'liqni saqlash, ovqatlanish, shaxsiy gigiena va
tibbiyot sohalarida olib borilayotgan keng ko'lamli yaxshilanishlar.
ikkinchisi,
ko'p mamlakatlarda tug'ilishning yuqori darajasi.
81
Dunyo aholisi soni to’xtovsiz o'sishda davom etmoqda. 2100 yilga kelib aholi
soni deyarli 11 mlrd.
bo’ladi. B
u o'sish ko'p hollarda daromadi past va o'artachdan
past bo'lgan mamlakatlarda kuzatiladi.
O
hirgi 40 yillikning so’nggi o'n yilligida tugilishning o’sish sur'ati ancha tez.
Yashil, ekologik toza va tabiiylikka mos atamalar mamlakat qonunlari, davlat
siyosati va davlat xizmatlari tomonidan belgilangan atrof-muhitni muhofaza
qilishning qay darajada ekanligini bildiradi. Dunyodagi eng yashil mamlakatlar
tabiiy muhitni saqlash va hatto qayta tiklash, resurslarni tejash, qazib olinadigan
yoqilg'idan foydalanmasdan iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish va fuqarolarning
sog'lig'ini yaxshilashga yordam ber
adigan amaliyotlarni qat’iy qilib o'rnatadilar.
Xususan, (Shvetsiya, Daniya, Angliya, Finlayandiya, Shveytsariya, Frantsiya,
Kosta-Rika, Islandiya, Norvegiya, Irlandiya) [4] kabi mamlakatlardir.
Bunday siyosatlarga misol sifatida qayta tiklanadigan energiya manbalarini
rag'batlantirish va CO₂ chiqindilarini va ko'mir va neft iste'molini kamaytirish,
qayta ishlash dasturlari va jamoat transporti tarmoqlarini yaratish va tabiatni
muhofaza qilish bo'yicha tadqiqotlarni subsidiyalash kiradi. Hududlarning EPI
(ekologik samaradorlik indeks) ballari qanchalik yuqori chiqsa hudud shunchalik
yashil farovonlikka yaqin bo’ladi:
A) Ekotizim hayotiyligi,
В) Аtrof
-muhit holati,
С) Iqlim o'zgarishi kabi
indekslar EPIning uchta "siyosat maqsadi"ning
muhim bo’limlari his
oblanadi.
1-jadval
Rivojlangan mamlakatlarda ekologik samaradorlik indeks
ko’rsatkichlari
Mamlakat
ESI hisobi
ESIning
oxirgi o’n
yillikda
o’zgarishi
Ekotizim
muhimligi
Ekologik
salomatlik
Iqlim
o’zgarishlari
Buyuk
Britaniya
77,7
23
62,3
83,9
91,5
Frantsiya
62,5
6,4
64
83,9
49,5
Germaniya
62,4
2,2
66,8
82
47.2
Avstraliya
60,1
10,3
62,3
86,4
43,8
Italiya
57,7
6
57,2
76,9
48,2
Yaponiya
57,2
3,2
59,6
82,5
41,3
AQSH
51,1
3,3
51,4
76,8
37,2
Polsha
50,6
NA
60
53
38,8
Kanada
50,0
4
52,5
85,9
28,2
Janubiy
Koreya
46,9
1,8
48,8
73,3
30,9
Izoh:
https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/785eco.pdf
ma’lumotlari asosida
mualliflar tomonidan tayyorlandi.
Aholining tez ko'payishi barqarorlikka erishish muammolarini yanada
kuchaytirishi mumkin. Kelajakdagi barqaror rivojlanishni ta'minlash va uning
o’ziga xos usullarini qidirib topish zarur bo’lib qolmoqda. Barqaror rivojlanish
82
maqsadlariga bosqichma-bosqich erishish, ayniqsa, sog'liqni saqlash, ta'lim
sohasidagi islohotlar dunyoda ekologik ifloslanishni sekinlashishiga hissa
qo'shishi mumkin.Tug'ilish darajasi nisbatan yuqori bo'lgan mamlakatlarda
ta'lim va sog'liqni saqlash sohalariga maxalliy va xorijiy investitsiyalarni
yo’naltirish sezilarli darajada ijo
biy natijani beradi.
Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) inson va farovonlik o'rtasidagi
aloqalarni o'rganadi. Xususan, “2030 yilgаchа Оʼzbekiston Respublikаsining
«yashil» iqtisodiyotgа oʼtishigа qаrаtilgаn islohotlаr sаmаrаdorligini oshirish
boʼyichа chorа
-
tаdbirlаr toʼgʼrisidаgi qarori”, shuningdek 2019
-
2030 yillаr
dаvridа Oʼzbekiston Respublikаsining “yashil” iqtisodiyotgа oʼtish strаtegiyasini
tаsdiqlаsh toʼgʼrisidа barqaror rivojlanish maqsadlarining davomchisi sifatida
qabul qilingan va 2030 yilgacha bo’lgan muddatgac
ha mo'ljallangan.
Ushbu Oʼzbekistonda «yashil» iqtisodiyotgа oʼtishigа qаrаtilgаn maqsadlar
mamlakat ichidagi iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik rivojlanishning turli jihatlarini
qamrab olgan. Barqaror rivojlanish va farovonlik o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganish
uchun ikkita asosiy ma'lumot yig'ish maqsadga muvofiq bo’ladi. [1] Bu jarayon
mamlakat hududlarini barqarorlikka erishish jarayonida qanchalik yaqin yoki
uzoqda
ekanligini
o'lchaydi.Barqaror
rivojlanish
nuqtai
nazaridan
muvaffaqiyatga erishish odamlarga ham, jamiyatga ham foyda keltirishi mumkin.
Biroq, barqarorlikka erishish uchun zarur bo'lgan harakatlar odamlarni xatti-
harakatlarini o'zgartirishga va ularning farovonligini oshirishga (hech
bo'lmaganda qisqa muddatda) undashga qaratilgan ba'zi keskinliklarni yuzaga
keltiradi.
Masalan, Frantsiyada qo'shimcha yoqilg'i solig'i joriy etilganda keng ko'lamli
ijtimoiy harakatlar boshlandi. Yoqilg'i solig'i yanada barqarorlik jarayonlarini
uyg'otishning samarali usuli hisoblansa-da, ular avtomobillardan ko'proq
foydalanishni talab qiladigan yirik shaharlardan tashqarida yashovchi
odamlarning turmush tarzi va xarid qobiliyatiga qo'shimcha bosim o'tkazadi,
chunki ular uchun kamroq jamoat transporti imkoniyatlari mavjud. Bugungi
kunda dunyoda Iqlim o'zgarishi va uglerod yoqilg'ilariga bo'lgan ishonchimizni
kamaytirish uchun keskin va zudlik bilan choralar ko'rish zarurati haqida
ogohlantiruvchi "Tabiiylikning yo'qolib borishi" kabi atrof-muhitni himoya
qiluvchi harakatlar mavjud.
Farovonlik bilan bog'liq o'n et
tita ko’rsatkichlar
[5] - barqaror rivojlanishda
odamlar va sayyora manfaatlariga qanchalik mos kelishini, shuningdek, yanada
murakkab siyosat sa'y-harakatlarini talab qiladigan o'ziga xos keskinliklar
mavjudligini batafsilroq ko'rib chiqishga harakat qiladi. [2] Shuningdek,
insonlarning yashash farovonligini pasaytirmasdan, ekologik barqaror va ijtimoiy
adolatga o'tish yo'lini belgilashni talab qiladi[3] Har bir SDG
(
Sustainable
Development Goals)
ning maqsadlari inson farovonligini oshirish nuqtai
nazaridan nisbiy ahamiyatiga egadir. Barcha BRMlar muhim, ammo ba'zi BRMlar
boshqalarga qaraganda farovonlikka ko'proq mos keladi va kamroq vaqt talab
qiladi deb hisoblaymiz. Agar mamlakat byudjeti cheklangan bo'lsa farovonlikni
oshirish bilan eng kuchli bog'liq bo'lgan BRMlarga ustuvorliklik berilishi mumkin.
83
Farovonlik ko'rsatkichlari bilan salbiy bog'liq bo'lgan BRMlar bo'yicha
oldinga siljish boshqa bog’likni bartaraf etish uchun yanada murakkab siyosat
choralarini talab qiladi. BRMlarni farovonlik nuqtai nazaridan ochish orqali biz
ularning nisbiy ahamiyati vaqt o'tishi bilan va mintaqaviy kontekstda qanday
o'zgarishi mumkinligini ko'rsatamiz. Ushbu fikrlar odamlar va sayyoramiz
farovonligini
oshirishga
intilayotgan
butun
dunyo
mintaqalaridagi
siyosatchilarga keng ko'lamli siyosat bo'yicha ko'rsatmalar berishi mumkin.
Izlanishlarimizga ko’ra, BRM indeksi ko'rsatkichi yuqori bo'lgan
mamlakatlar sub'ektiv farovonlik (SWB) bo'yicha yaxshiroq natijalarga erishadi -
masalan, Skandinaviya mamlakatlari ikkala reytingda ham birinchi o'rinda turadi
[3]. Bu insonlar farovonligini oshirishga intilayotganda iqtisodiy rivojlanishga
yaxlit yondashuv muhimligini ko‘rsatadi. BRM indeksi va SWB o'rtasidagi
munosabatlarni tavsiflash uchun eng mos model bu
–
BRM indeksining yuqori
darajalarida yuqori SWB bilan kuchliroq bog'liqligidir. Bu shuni ko'rsatadiki,
iqtisodiy o'sish dastlabki bosqichlarda farovonlikning muhim omili bo'lib,
keyinchalik rivojlanish tsiklida o’zgarib borish xususiyatiga ega. Boshqacha qili
b
aytganda, bu natija inson farovonligi nuqtai nazaridan barqaror rivojlanishga
marjinal daromadlarni oshirishni nazarda tutadi.
Barqaror rivojlanish va farovonlik o'rtasidagi munosabatlarni chuqurroq
tahlil qilganganida vujudga keladigan munosabatlar qaysi maqsadlar
mamlak
atldagi farovonlikning o'zgarishiga eng kuchli ta’sir ko’rsata olishi
mumkinligini aniqlash imkoniyati tugiladi. Nihoyat, biz farovonlikning
determinantlarini ko'rib chiqamiz va ularni barqaror rivojlanish maqsadlari
farovonlikka ta'sir qilish yo'llari sifatida tahlil qilamiz. Umuman olganda, BRM
juda muhim, ammo murakkab maqsadlar to'plamidan iborat ekanligi aniq, chunki
uni to’la qonli amalga oshirish uchun kuchli birlashuv va qat’iy nazorat kerak
bo’ladi. Shunday qilib, bizning fikrimiz
cha, barqaror iqti
sodiy oʼsish orqali aholi
farovonligini taʼminlash imkoniyatlari quyidagilar hisoblanadi:
А) Yashil energetika sohasini qo’llab
-quvvatlash
B) Ekoturizm rivojlantirish orqali barqaror iqtisodiy oʼsishga erishish
imkoniyatlari tahlili qilish
, yangi ish o’ri
nlarini yaratish
C) Ekomahsulotlarni ishlab chiqarishga e’tibor berish, Oʼzbekistonda bio, eko
yorligʼi ostida mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish
,
D) Chiqindilar
ustidan qatʼiy nazorat qilish, hududda qayta ishlab chi
qarish
jarayonini yoʼlga qoʼyi
sh va boshqalar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bennett, N.J., Cisneros-Montemayor, A.M., Blythe, J. et al. (2019): Towards a sustainable
and equitable blue economy. Nature Sustainability, 2, 991
–
993 doi:10.1038/s41893-019-0404-1
2. OECD Better Life initiative Compedium of OECD well-being indicators-2011 y/
https://www.oecd.org/sdd/47917288.pdf
3. Azen, R., and Budescu, D. V. (2003): The dominance analysis approach for comparing
predictors in multiple regression. Psychological Methods, 8, 129-48.
https://www.greenmatch.co.uk/blog/greenest-countries
5. https://www.oecd.org/sdd/47917288.pdf
