Хоrijiy filologiya
№3, 2021 yil
105
KONCHILIK FAKULTETI TALABALARIGA INGLIZ TILINI O„RGATISHDA LEKSIK
KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISH USULLARI
Saydullayeva Husnora Utkirovna,
Navoiy davlat konchilik instituti tadqiqotchisi
Kalit so„zlar:
ingliz tili, xorijiy tillar, tanqidiy pedagogika, mutaxassislik, konchilik fakulteti
talabalari, o„qitish usullari.
Kasbiy muloqot bu sohalarda chet
tilini o‗rganishda leksik kompetensiyani
shakllantirishning asosiy yondashuvlaridan
biridir. Konchilik fakulteti talabalariga ingliz
tilini
o‗qitishda leksik kompetensiyani
rivojlantirish
metodikasini
o‗zlashtirish,
kasbiy muloqotda chet tilini o‗rganish
talabalarning vazifasidir. Talabalar leksik
kompetensiyada umumiy va mutaxassislik
terminologiyani bilishni, shuningdek, nutq
faoliyatida orttirilgan so‗z boyliklaridan
foydalanish qobiliyatini nazarda tutadi.
Muloqotda leksik kompetensiyani
shakllantirishning samarali vositasi sifatida
o‗qituvchi rahbarligida matnlar ustida
intensiv va sinchkovlik bilan ishlashni o‗z
ichiga oladi.
Konchilik talabalariga ingliz tilini
o‗rgatishda
leksik
kompetensiyani
rivojlantirish metodikasi intensiv o‗qishga
yaxshilanadi,
chunki
matnning lug‗ati,
grammatikasi, izchilligi va uning mazmuni
mutaxassislik
bo‗yicha,
matnning
kommunikativ
maqsadini
tushunishga
yordam beradi. Matn bilan intensiv ishlashda
talabalar 150-200 so‗zdan iborat kichik
parchani
yoki
qisqa
matnni
batafsil
o‗rganadilar, shu bilan birga ushbu matn
taqdim etiladigan vazifalar ko‗p miqdordagi
leksik mashqlardan va matnni tushunish
uchun mo‗ljallangan vazifalardan iborat. Bu
matnning o‗zi matn hajmidan sezilarli
darajada oshib ketadi.
Mutaxassislik bo‗yicha matn ustida
olib boriladigan intensiv ishlarning maqsadi
- bu matnni batafsil tushunish va matn
misolida til hodisalarini o‗rganish, lingvistik
fikrlashni rivojlantirish va konchilikda so‗z
boyligini kengaytirishdir.
So‗z boyligini oshirishda intensiv
o‗qish uchun matn materialini tanlashning
umumiy
mezonlari
-
bu
konchilik
mutaxassisligi
ixtisoslashuvi
nuqtayi
nazaridan matnning professional yo‗nalish
nuqtayi
nazaridan
qiymati,
matnlar
mavzusining kasb manfaatlariga muvofiqligi
talabalar va ularning til darajasidir. Ma'lum
bir mavzuga muvofiqligi, matnning qiymatini
bilish, matnning semantik to‗liqligi va
tuzilishi, har xil turdagi o‗quv matnlari
korpusida
namoyish
etilishi,
ilmiy,
publitsistik va pragmatik uslublarning turli
janrlari matn materialining haqiqiyligidadir.
Konchilik sohasida chet tilining professional
so‗z boyligini o‗rgatish bizning holatimizda
konchilik ixtisosiga oid matnda keltirilgan
ma'lumotlarning madaniyatlararo xarakteri
kabi
mezon
alohida
ahamiyatga
ega.Tilshunoslik
aloqalari
sharoitida
terminologiyani o‗qitishni optimallashtirishga
mo‗ljallangan pedagogik texnika sifatida
mutaxassislik bo‗yicha murakkab autentik
matnlarni intensiv o‗qish, pedagogikaning
metodologik konsepsiyasiga organik ravishda
mos keladi, biz uning afzalliklari haqida
oldinroq ko‗rib chiqdik.
Talabalarga mustaqil fikr yuritish
ko‗nikmalarini singdiradigan, faol, tanqidiy
fikrlaydigan, ongli va mas'uliyatli jamiyat
a'zolarini shakllantirishga hissa qo‗shadigan
o‗qitish amaliyotiga xos yondashuv hosil
qiladi. Pedagogik metodlarning o‗ziga xos
xususiyati
-
bu
ta'lim
jarayonidagi
ishtirokchilarning pozitsiyalari va qarashlari
xilma-xilligini,
ularning
individual
xususiyatlarini hisobga olgan yondashuv
foydasiga an'anaviy o‗qitishning ratsional-
dogmatik
usullarini
rad
etish;
ushbu
yondashuv
tinglovchilarining
kasbiy
vakolatlarini
rivojlantirishga
katta
hissa
qo‗shadi. Pedagogika doirasida an'anaviy
rollar
buziladi,
bu talabalarning
bilim
Хоrijiy filologiya
№3, 2021 yil
106
tashuvchisi va talabaning qabul qiluvchi
sifatida
passivligini
anglatadi;
o‗quv
vakolatining bir qismi talabalarga beriladi.
Bunday amaliyot talabalarga o‗zini namoyon
qilish
va
bilimlarni
jamoaviy
qurish
jarayonida faol ishtirok etish imkoniyatini
beradi, ularning ijtimoiy tayyorgarligi va
faolligini oshirishga yordam beradi.
Pedagogik
metodika
talabalarning
o‗qish ko‗nikmalarini rivojlantirishga va
mutaxassislikka yo‗naltirilgan chet tilidagi
matnlarni
tushunishga
yordam
beradi,
zamonaviy
ilmiy
matnlarning
har
xil
shakllarini qog‗ozda ham, elektron ommaviy
axborot vositalarida ham qamrab olishga
yordam beradi. Xususan, muallif tomonidan
o‗tkazilgan tajribaviy tadqiqotlar natijalari
ingliz tilidagi mutaxassislikka yo‗naltirilgan
matnlarni o‗qish va tushunishda o‗qitishda
tanqidiy pedagogika metodlarini qo‗llash
maqsadga muvofiqligini ko‗rsatdi.
Mutaxassislik tilini o‗qitishda tanqidiy
pedagogika
usullaridan
foydalanishning
maqsadga
muvofiqligi,
boshqa
jihatlar
qatorida, shu jihatdan eng katta darajada
ekanligi,
o‗qituvchi vakolatini talabaga
berishning afzalligi bilan bog‗liqligi namoyon
bo‗ldi. Darhaqiqat, chet tili o‗qituvchisi
talabalarning ixtisoslashuvi sohasida etarlicha
vakolatli
bo‗lmaganligi
sababli,
tegishli
sinflarda stajor sifatida juda organik ravishda
ishtirok etishi mumkin.
Jahon amaliyotida ingliz tili lug‗atini
chet
tili
sifatida
o‗qitish metodikasi
to‗plangan. Tinglovchilarning ona tili o`zbek
tili
bo‗lganligi
sababli,
bizning
o‗rganishimiz uchun chet tillarni o‗qitish
milliy maktabi doirasida ishlab chiqilgan
metodika eng dolzarb bo‗lib, u uchun
mashqlarning integrallashgan to‗plamidan
foydalanishga asoslangan. o‗qish jarayonida
so‗z boyligini o‗rgatish.
So‗z boyligini o‗qitishning yuqoridagi
metodologiyasini asos qilib olib, biz ingliz
tilini chet tili sifatida professional aloqa
sohasida o‗qitish vazifalariga moslashtirdik.
Bundan
tashqari,
metodikani
ishlab
chiqishda biz chinakam murakkab matnlarga
asoslangan intensiv o‗qish uslubini hamda
tanqidiy pedagogika usullarini qo‗llashning
yuqorida
aytib
o‗tilgan
maqsadga
muvofiqligini hisobga oldik.
Shunday
qilib,
biz
kasbiy
so‗z
boyligini
o‗rgatish
uchun
mashqlar
to‗plamini ishlab chiqdik, ular tarkibiga turli
xil professional so‗z boyliklarini tanib olish,
idrok etish va tushunishga yordam beradigan
mashqlar kiradi.
Ushbu mashqlar to‗plami tanqidiy
pedagogika metodlaridan foydalangan holda
nutq faoliyatining turi sifatida intensiv
o‗qishni o‗rgatishga qaratilgan mashqlar
tizimiga
kiritilgan
va
o‗quvchilarning
tillararo
almashinuvi,
intellektual
va
lingvistik imkoniyatlarini hisobga olgan
holda tuzilgan.
Ushbu integral mashqlar to‗plami
doirasida so‗z birikmalarini tayyorlash uch
bosqichda amalga oshiriladi.
Lug‗at bilan ishlashning birinchi
(qisqa
matn)
bosqichida,
professional
muloqot sohasida leksik kompetensiyani
birlamchi
konsolidatsiyasini
ta'minlash
uchun
paradigmatik
va
sintagmatik
aloqalarni shakllantirish uchun mashqlardan
foydalaniladi.
Leksik
ko‗nikmalarni
shakllantirishning ikkinchi bosqichi matn
bosqichi va pedagogik metodlaridan
foydalangan
holda
intensiv
o‗qish
ko‗nikmalarini
rivojlantirish
bilan
birlashtirilgan.
Ushbu
bosqichda
atamalardan foydalanish, vaziyatga qarab bir
qator taqdim etilganlardan terminni tanlash
va matnni to‗liq va aniq anglash qobiliyatini
rivojlantirish uchun turli xil og‗zaki va
yozma
mashqlardan
foydalaniladi.Matn
bosqichidan keyin mos keladigan matn va
kasbiy so‗z boyligi bo‗yicha ishlashning
uchinchi
bosqichi
leksik
bilim
va
ko‗nikmalarni
mustahkamlashni,
shuningdek, ularni yozma va og‗zaki
nutqning
turli
xil
shakllarida
(nutq
mashqlari)
ishlatish
jarayonida
faollashtirishni nazarda tutadi.
Bundan tashqari, siz sinonimlarni /
antonimlarni
tanlashni,
bo‗shliqlarni
to‗ldirishni, turli xil sharoitlarda leksik
birliklarni ikki tomonlama tarjima qilishni,
so‗zlarni birlashtirish bo‗yicha mashqlarni
o‗z ichiga olishi mumkin bo‗lgan leksik
Хоrijiy filologiya
№3, 2021 yil
107
aralashuvni bartaraf etish uchun tematik
terminologiyani
mashq
qilish
uchun
topshiriqlarni qo‗llashingiz mumkin.
Ingliz
tilini
o‗rganayotgan
talabalarning odatdagi leksik xatolari qaysi
til ilgari o‗rganilganiga qarab turlicha
bo‗lganligi sababli, ingliz tilini o‗qitishning
tegishli metodik vositalari va mashqlari bilan
maxsus metodikasini ishlab chiqish muhim
ko‗rinadi. Ushbu uslub muallif tomonidan
ishlab chiqilgan va taklif qilingan.
Taklif
etilayotgan
metodikaning
maqsadga muvofiqligi va samaradorligini
sinab ko‗rish uchun har bir guruhda 10
talabadan iborat guruh tashkil etilgan.
Eksperimental guruh o‗qitishni tanqidiy
pedagogika metodlaridan foydalangan holda
o‗qitishni o‗rgatish uchun yaxlit leksik
mashqlar majmuasiga asoslangan metodika
bo‗yicha o‗qitildi; nazorat guruhi an'anaviy
uslub yordamida o‗qitildi. Ikkala guruh ham
bir xil "Ingliz tili professional sohada bir xil
o‗qituvchilar va o‗quv qo‗llanmalaridan
foydalangan
holda
bitta
o‗qituvchi
rahbarligida bir xil maqsad va vazifalarga
ega bo‗lgan muloqot. Guruhlar anketalar,
intervyular va til testlari / xalqaro imtihonlar
natijalari tufayli tanlangan).
Talabalar haftasiga ikki soat davomida
bir semestr davomida professional aloqa
sohasida ingliz tilini o‗rganishdi. O‗quv
natijalari oraliq va yakuniy attestatsiya
paytida
o‗lchandi. Trening davomida
talabalar bilan suhbatlar o‗tkazildi va
ularning kasbiy so‗zlarni o‗zlashtirishdagi
yutuqlari va paydo bo‗lgan muammolar
to‗g‗risida savollar berildi.
Sinov sinovning uchala qismi uchun
eksperimental va nazorat guruhlarining
baholari o‗rtasida statistik jihatdan muhim
farqlarni
aniqladi.
Leksikaviy
kompetensiyada sezilarli farq bor: testning
barcha bo‗limlarida eksperimental guruhning
o‗rtacha ballari nazorat guruhiga nisbatan
yuqori bo‗ldi.
Ta'lim jarayonida eksperimental guruh
talabalari o‗qish va matnni tushunish
qobiliyatlari rivojlanganligini, so‗z boyligi
kengayganligini, motivatsiya va jamoaviy
ko‗nikmalarni oshirganligini ta'kidladilar.
Oraliq va yakuniy sertifikatlash natijalari
o‗quv
kursini
tugatgandan
so‗ng
eksperimental guruhda leksik ko‗nikmalar
rivojlanganligini ko‗rsatadi.
Shunday qilib, muallif tomonidan
ishlab chiqilgan eksperimental metodikadan
foydalanish birinchi fransuz tili bo‗lgan
talabalar
tomonidan
kasbiy
lug‗atni
o‗zlashtirish samaradorligini oshirdi degan
xulosaga kelishimiz mumkin.
Tadqiqot natijalari birinchi fransuz
tilida ikkinchi chet tili sifatida professional
ingliz
tilini
o‗rganishda
lingvistik
aralashuvning
mavjudligi
va
yuqori
ahamiyati haqidagi farazni tasdiqlaydi;
aralashuv manbai fransuzcha. Xatolarning
asosiy
manbai
to‗liq
yoki
qisman
assimilyatsiya qilingan qarindosh so‗zlardir.
Tadqiqot davomida muallif chet tilini
o‗qitish uchun maxsus o‗quv-uslubiy
majmuani
ishlab
chiqish
maqsadga
muvofiqdir degan xulosaga keldi va o‗z
versiyasini taklif qildi, so‗zlashuv jarayonida
so‗z birikmalarini o‗qitish uchun integral
mashq
majmuasidan
foydalanishni
birlashtirdi tanqidiy pedagogika usuli bilan
intensiv o‗qishni olib boradi.
Eksperimental
mashg‗ulotlar
davomida
leksik
ko‗nikmalarni
shakllantirish, intensiv o‗qish qobiliyatlari,
so‗z boyligini kengaytirish va til aralashuvi
bilan bog‗liq xatolar sonining kamayishi
nuqtayi
nazaridan
tavsiya
etilgan
metodikaning maqsadga muvofiqligi va
samaradorligi tasdiqlandi. Olingan natijalar
shuni ko‗rsatadiki, tanqidiy pedagogika
metodidan
foydalangan
holda
intensiv
o‗qish jarayonida so‗z boyligini o‗rgatish
uchun
integral
mashqlar
to‗plamidan
foydalanish
leksik
ko‗nikmalarni
shakllantirishga yordam beradi. Sifatli va
miqdoriy
tadqiqot
ma'lumotlari
shuni
ko‗rsatadiki,
ishlab
chiqilgan
metodologiyani
tanqidiy
pedagogika
texnikasi bilan parallel ravishda ishlatish
leksik materialni o‗zlashtirishga ijobiy ta'sir
ko‗rsatadi, intensiv o‗qish ko‗nikmalarini
rivojlantiradi
va
o‗quvchilarning so‗z
boyligini kengaytiradi. Olingan natijalardan
leksik
aralashuv
hodisasini
keyingi
tadqiqotlar
jarayonida,
chet
tilini
o‗rganishda
leksik
ko‗nikmalarni
Хоrijiy filologiya
№3, 2021 yil
108
shakllantirish usullarini ishlab chiqishda
foydalanish mumkin. Ingliz tilini o‗qitish
bo‗yicha amaliy mashg‗ulotlar jarayonida,
shuningdek, chet tilini o‗qitish uchun
maxsus darsliklar va o‗quv qo‗llanmalar
ishlab chiqilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro„yxati
1. A.S. Andrienko, Texnologik ta'limga asoslangan texnik oliy ta`limida chet tilida
talabalarning kommunikativ vakolatlarini malakasini oshirish. // Janubiy Federal Universitet,
Rostov-Don, Rossiya Federatsiyasi (2007).
2. L.I.Chetverikova Ingliz tilini o‗qitishning interaktiv shakllari va usullari. Chet tillarni
o‗qitishda yangi ishlab chiqarish texnologiyalari, 137-141 (2004).
3.
Gnatishina
E.
A.
Kasbiy-pedagogik
universitet
bitiruvchisining
kasbiy
kompetensiyasining konseptual modellarini yaratish texnologiyasi // Ta'lim va fan. 2008. № 4 (52)
-son. S. 36–41.
4. Gorovaya V. I., Tarasova S. I. Zamonaviy inson tizimidagi pedagogik faoliyat. -M.:
Ileksa, (2005).
5. Desyatova E. Yu., Texnik universitetlar talabalarining ijtimoiy va shaxsiy
kompetensiyalari // Ta'lim va fan. 2008. No 7 (55). s. 22–27.
6. Popov Yu. V., Podlesnov V.N., Sadovnikov V.I., Kucherov V.G., Androsyuk E.R. Texnik
universitetda ko‗p bosqichli ta'lim tizimini amalga oshirishning amaliy jihatlari: ta'limni tashkil
etish texnologiyasi // Oliy. -M., 1999. № 6. P. 105-110.
Сайдуллаева Х. Методы развития лексической компетенции в обучении
студентов факультета горной металлургии английскому языку.
В данной научной
статье
исследуются
современные
языковые
ситуации,
характеризующиеся
совершенствованием методологии развития лексической компетенции при обучении
иностранным языкам, а также способы повышения научного интереса к феномену
языковой интерференции при изучении иностранных языков.
Статья посвящена методике развития лексической компетентности при обучении
английскому языку студентов горного факультета.
Saydullayeva H. Methods of developing lexical competence in teaching English to the
students of mining department.
This scientific article examines modern linguistic situations
characterized by the improvement of the methodology for the development of lexical competence
in teaching foreign languages, as well as ways to increase scientific interest in the phenomenon of
linguistic interference in the study of foreign languages.
The article is devoted to the methodology for the development of lexical competence in
teaching English to students of the mining faculty.
