247
ТУРОН ҲУДУДИДА ШАЙБОНИЙЛАР СУЛОЛАСИ
БОШҚАРУВНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИКЛАРИ ҲАҚИДА
Замонов А.Т.
т.ф.ф.д. (PhD), доц.,
Тошкент Кимё халқаро университети
Муҳаммад Шайбонийхон томонидан Мовароуннаҳр ва Хуросонда
марказлашган давлат ташкил этилишидан бошлаб, то хонлик тарихининг
сўнгги даврларигача ҳам давлат бошқарувида, ижтимоий-иқтисодий, сиёсий
ҳаётда мамлакат олий амалдорларининг ўрни юқори бўлиб, шу туфайли ҳам
шайбонийлар давлати тарихини хонлик мансаби ва унинг эгалланиш
тартибларини қамраб олган марказий бошқарув тарихисиз ажратган ҳолда
кўриш мумкин эмас.
XVI асрда Мовароннаҳрдаги ҳарбий-сиёсий жараёнлар, хусусан,
шайбонийларнинг мамлакатни эгаллаш ва марказлашган давлат барпо этиш
йўлидаги жараёнларни нисбий равишда қуйидаги 3 даврга бўлиб таҳлил
қилиш мумкин: 1) 1500-1510 йиллар – Муҳаммад Шайбонийнинг
Мовароуннаҳр ва Хуросонда марказлашган давлат барпо этиш йўлидаги
фаолияти даври; 2) 1512 йилда Убайдуллахоннинг Мовароуннаҳрни эгаллаш
ва бирлаштириш йўлидаги ҳарбий-сиёсий фаолияти; 3) 1552-1598 йилларда
Абдуллахоннинг марказлашган давлат барпо этиш йўлидаги фаолияти.
Шайбонийларда мамлакат тахтининг эгалланиш анъаналари тартибини
шартли равишда икки босқичга бўлишимиз мумкин:
1. Давлат ташкил топишидан, то XVI асрнинг 40-йилларигача бўлган
давр. Бу давр бошқарувининг асосий хусусияти шундаки, давлатдаги олий
ҳукмдорлик отадан болага эмас, балки сулоланинг ёши энг улуғ вакилига
ўтган.
2. XVI асрнинг 40-йилларидан, то сулола барҳам топишигача бўлган
давр (1601 йил). Убайдуллахон вафотидан кейин мамлакатда бошланган
сиёсий низо, оилавий тахт талашлар ва бу курашда шайбонийзодаларнинг
ҳар бири тахтга даъвогарлик қилиш имкониятларига эга эканликлари
тахтнинг отадан болага ўтиш тартибини юзига келтирди. Бу ерда Абдуллахон
II нинг ўзидан олдин амакиси Пирмуҳаммад ва отаси Искандар султонларни
ёши улуғлиги жаҳатидан тахтга чиқарганини нисбий ҳолат дейишимиз
мумкин. Чунки бу жараён битта оила доирасида амалга оширилган.
Ваҳоланки, бу даврда Мовароуннаҳр ва Хуросонда ҳукмронлик қилаётган
шайбоний султонлар орасида Пирмуҳаммад ва Искандар султонга нисбатан
ёши катта шайбоний султонлар бўлган.
XVI асрнинг биринчи ярмида олий ҳукмдорлар шайбоний султонлар,
уруғ ва қабила бошлиқлари томонидан сайлаб қўйилган. Хон томонидан
белгиланган ҳар қандай тадбир дастлаб унинг ҳузурига чақирилиб
туриладиган кенгашда муҳокама қилинган. Муҳокамага қўйилган тадбир
кенгаш аҳли томонидан ёқлангандагина кучга кирган [1: 84].
248
Шайбонийлар анъанаси бўйича вилоятларни тақсимлаш олий ҳукмдор
ваколатигагина тааллуқли бўлиб, у бу тақсимотни амалга оширишда аввало,
ўзининг энг яқин одамлари манфаатини юқори қўйган. Чунки, мамлакатнинг
тинчлиги, марказий ҳокимиятнинг мустаҳкамлиги маҳаллий ҳокимларнинг
ишончлилиги ва содиқлигига боғлиқ бўлган. Муҳаммад Шайбонийхон
томонидан Мовароуннаҳр ҳудуди эгаллангач (1504 йилга келиб), мамлакат
вилоятларини ўз сулоласининг йирик намояндаларига бўлиб берди. Ҳофиз
Таниш Бухорийнинг маълумот беришича, йирик ҳудудлар ишончли
шайбоний султонларнинг энг зийрак ва тадбиркор, шу билан бирга, сиёсий
жараёнларда машҳур бўлган вакилларига берилган. Чунончи, Туркистон
Кучкунчи султонга, Тошкент ва Шоҳрухия унинг укаси Суюнчхожа
султонга, Бухоро Шайбонийхоннинг укаси Маҳмуд султонга, Ахси ва
Андижон Жонибек султонга, Самарканд Аҳмад султонга (Шайбонийхоннинг
амакиваччалари), Ҳисор ва унга туташ ҳудудлар Ҳамза султон ва унинг
укаси Маҳдий султонга, Термиз Саид Муҳаммад султонга берилган [5:57].
Бундай тартибдаги бўлинишнинг эгалик ҳуқуқи ҳудудларнинг
кенгайиб бориши, шайбоний султонларнинг айримлари тўсатдан вафот
этиши ёки жангда ҳалок бўлиши натижасида ўзгариб борган. Муҳаммад
Шайбоний 1510 йил Марв яқинидаги Маҳмудобод мавзеъсидаги жангда
ҳалок бўлгач, шайбонийларда икки йил давомида расман олий ҳукмдор
бўлмасада, бошқарув амалда Жонибек султон ва Убайдулла султонлар
қўлида бўлган. Хусусан, 1512 йил шайбоний султонлар йиғилиб, ёши улуғ
ҳарбий йўлбошчи бўлган Жонибек султонга ҳудудларни қайта тақсимлаш
вазифаси топширилган (У ёш жиҳатидан Кучкунчи ва Суюнчхожахонлардан
кейин учинчи ўринда турса-да, ҳарбий-сиёсий жараёнларда етакчи мавқеъга
эга бўлган). Унга кўра, Самарқанд ҳудудини Кучкунчи султон ва
Шайбонийхоннинг катта ўғли Муҳаммад Темурга, Тошкент вилоятини
Суюнчхожа султонган, Бухоро шаҳри ва Қоракўл Убайдулла султонга, Ҳисор
ва унги тобеъ ҳудудлар Ҳамза ва Маҳдий султон ўғилларига (1511 йил Бобур
қўшинлари билан тўқнашувда Ҳамза ва Маҳдий султонлар ҳалок бўлган)
берилган бўлса, Кармана ва Миёнқол вилоятларини ўзи ва фарзандлари учун
олиб қолди [2:156].
Ҳарбий юришлар чоғида ҳам вилоят раҳбарлари бўлган шайбоний
султонлар ўз қўшинлари билан армиянинг асосий қисмини ташкил этган ва
ўнг қанот, сўл қанот, қалб сингари қўшиннинг асосини ташкил қилган
қисмларида жойлашган. Жумладан, 1512 йил ноябр ойида Ғиждувон яқинида
Сафавийлар лашкарбошиси Нажми Соний (Ёр Аҳмад Исфаҳоний) билан
бўлган жангда шайбоний султонлар қўшин бошқарувида қуйидаги тартибда
жойлашганлар: Қўшин марказида (қалб) Убайдулла султон, бурунғорда
Муҳаммад Темур ва унинг ўғли Пўлод султон, жавонғорда Абу Саъид султон
(Кункунчихоннинг ўғли) ва Жонибек султонлар қўмондонлик қилган [2:140].
Қўшиннинг қалб қисмини асосан, бош қўмондон бошқариб борган. Бундан
кўринадики, Муҳаммад Шайбоний ҳалок бўлганидан кейин умумий қўшинга
Убайдулла султон қўмондонлик қилган.
249
Юқорида айтиб ўтилганидек, тахт ворисини белгилашда ҳам маълум
тартиблар амал қилган. Муҳаммад Шайбонийхон томонидан Хуросон ерлари
эгаллангач, унинг катта ўғли Муҳаммад Темур валиаҳд деб эълон қилинган
ва унга “хон” рутбаси берилган [5:57]. Лекин Муҳаммад Шайбоний вафот
этгач, барча шайбоний султонлар кенгашиб, эски тўра ва ясоқ қоидалари
бўйича ўша даврдаги ёши энг улуғ шайбоний Кучкунчи ибн Абулхайрхонни
(1454-1530 йилларда яшаган) олий ҳукмдор этиб сайлаган [4:306]. Шу
даврдан бошлаб Мовароуннаҳрда “хон” билан бир пайтда валиаҳд ҳам
белгиланадиган бўлди. Шайбонийлар давлатида валиаҳд “қолға” деб аталиб,
1512 йил ёш жиҳатдан хондан кейин иккинчи ўринда турган унинг укаси
Суюнчхожа “қолға” сифатида белгиланган. 1525 йил Суюнчхожа султон
бевақт вафот этгач, хондан кейинги ёши улуғ султонлардан бири – Кармана
ва Миёнқол ҳокими Жонибек султон (машҳур шайбонийлар –
Абулхайрхоннинг набираси, Абдуллахон II нинг бобоси) валиаҳд этиб
белгиланди. 1529 йил Жонибек султон вафот этгач, энг катта шаҳзодалар
Кучкунчихоннинг ўғиллари Абу Саъид султон ва Абдуллахон I лар бирин-
кетин “қолға” [3:399], ундан кейин эса олий ҳукмдорлик мартабаларига
кўтарилган [2:142].
1512 йилга мулк тақсимотига кўра Мовароуннаҳр кейинчалик
Абулхайрхоннинг тўрт ўғли авлодилари томонидан бошқарилди; булар Шоҳ
Бўдоғ (Шайбонийхоннинг ўзи, Убайдуллахон, Абдулазизхон, Бурҳон
султон), Хўжа Муҳаммад султон (Пирмуҳаммадхон, Искандархон,
Абдуллахон, Абдулмўминхон), Кўчкунчихон (Абу Саидхон, Абдуллахон I,
Абдулатифхон, Жавонмардалихон), Суюнхўжахон (Келди Муҳаммадхон,
Наврўз Аҳмадхон) каби султонлар ва уларнинг авлодларидир.
Қуйидаги жадвалда абулхайрийларнинг Мовароуннаҳрдаги бошқаруви
ва марказлашув ҳолати акс этиб, қора ҳарфларда олий ҳукмдорлар номи
келтирилган:
Бухоро
Самарқанд
Тошкент
Маҳмуд султон (1501-1505)
Кўчкунчихон
ибн
Абулхайрхон (1501-1530; 1512
йилдан олий ҳукмдор)
Суюнчхожа ибн Абул-
хайрхон (1503-1525)
Убайдуллахон
ибн
Маҳмуд
султон (1505-1540; 1533 йилдан
олий ҳукмдор)
Абу Саидхон
ибн Кўчкунчихон
(1530-1533)
Келди
Муҳаммад
ибн
Суюнчхожа (1525-1532)
Абдулазизхон
(1540-1550)
Абдулатифхон
ибн
Кўчкунчихон (1533-1552; 1540
йилдан Абдулазизхон билан
қўшҳокимликда олий ҳукмдор)
Наврўз Аҳмадхон
ибн
Суюнчхожа
(1532-1556;
1552 йиллар олий ҳукмдор)
Муҳаммадиёр
ибн
Суюнч
Муҳаммад ибн Шайбонийхон
(1550-1554)
Абдуллахон
(I) ибн Кўчкун-
чихон 1540 февраль-октябрь)
Дарвеш
султон
(1556-
1579). Бобо султон (1556-
1579-1583).
Ака-укалар
ўртасида ҳокимият талаш
даври.
Бурҳон султон ибн Муҳаммад
Раҳим султон ибн Убайдул-
Наврўз
Аҳмадхон
ибн
250
лахон
(1550-1557).
Муҳам-
мадиёр ва Бурҳон султонлар
қўшҳокимликда
Суюнчхожа (1552-1556)
Султон Саид султон ибн Абу
Саидхон (1557-1572)
Жавонмардалихон ибн Абу
Саидхон (1572-1578)
Абдуллахон ибн Искандархон
(Бухоро хонлиги
)
Бухоро 1557 йилда бўйсунди-
рилиб,
амакиси
Пирмуҳам-
мадхон
га топширилди.
Самарқанд 1578 йил бўйсун-
дирилиб,
укаси
Ибодулла
султон ҳоким этиб тайинланди.
Тошкент
1583
йил
бўйсундирилиб,
укаси
Дўстим султон ҳоким этиб
тайинланди.
Мавжуд туркий анъаналарга риоя қилган шайбоний султонлар
Шайбонийхон ҳалок бўлгач, унинг фарзандини эмас, балки ёши энг улуғ
шаҳзодани тахтга чиқаришди. Натижада, Шайбонийхон ташкил этган
давлатни унинг бевосита авлодлари бошқармади. Шунинг учун ҳам, баъзи
манбаларда (“Мусаххир ал-билод”, “Абдулланома”) ва тадқиқотларда
(Диккенс, Н.Аллаева) “Абулхайрийлар”, “Мовароуннаҳр Абулхайрийлари”
каби номлар билан айтилади. Шу жиҳатдан ҳам, Мовароуннаҳрда
ҳукмронлик қилган шайбонийлар сулоласи номи Муҳаммад Шайбоний номи
билан эмас, Жўчининг ўғли Шайбон номи билан аталади. Бунинг сабаби ҳам
Абулхайрхон шахси билан боғлиқ бўлиб, у шайбонийлар сулоласи ва
Шайбонийлар давлати ҳукмдори деб қайд этилади.
Абдуллахон
I
вафотиданкейин
мамлакатда
маълум
муддат
қўшҳокимиятчилик юзага келди ва Убайдуллахоннинг ўғли Адбулазиз
Бухорода, вафот этган хон – Абдуллахон I нинг укаси Абдулатиф султон
Самарқандда ўз ҳукмронлигини ўрнатиб олди. XVI асрнинг 50-йилларидан
бошлаб эса сиёсий курашнинг янада кучайиши натижасида, Самарқандда
Кучкунчихон авлодлари, Бухорода Убайдуллахон авлодлари, Тошкентда
Суюнчхожа султон авлодлари, Кармана ва Миёнқолда Жонибек султон
авлодлари мустақил равишда ҳукмронлик қила бошлаган. 1557 йил
Абдуллахон II томонидан мамлакат пойтахти Бухоронинг эгалланиши
натижасида шайбонийлар давлатининг марказлашуви жараёни қайтадан
бошланди.
Сулола ҳукмронлигининг деярли ярми айнан Абдуллахон II фаолияти
билан боғлиқдир. 1557-1561 йилларда амакиси Пирмуҳаммадхонни, 1561-
1583 йилларда отаси Искандархонларни олий ҳукмдор даражасида бўлишини
таъминлаган бўлса, 1583-1598 йилларда ўзи расман “хон” рутбаси асосида
мамлакатни бошқарди [6:39].
251
Муҳаммад Шайбонийхон шажараси
:
Шайбонийлар давлатининг бошқарув тизимида сулола бошқарувига
оид маълумотларни таҳлил қилиш натижасида қуйидаги хулосаларни
чиқариш
мумкин:
биринчидан,
шайбоний
султонлар
ўзларининг
Мовароуннаҳрда бир асрлик ҳукмронлигининг дастлабки ярмида ўзаро
ҳамжиҳатлик ва бирдамликда фаолият олиб борганлиги натижасида
марказлашган давлат барпо этганлигининг гувоҳи бўламиз; иккинчидан, биз
юқоридаги хонлик бошқарувини даврлаштириш усулидан келиб чиқиладиган
биринчи босқичда мамлакатда нисбатан барқарорлик таъминланганлиги
кузатишимиз мумкин. Бунинг асосий сабабларидан бири маълум қоида ҳамда
интизом асосида ёши энг улуғ сулола вакилининг сайлаб қўйилиши
натижасида тахт учун талашишнинг келиб чиқмаганлигидир; бу масаланинг
иккинчи жиҳати эса, ушбу анъана натижасида давлат асосчиси бўлган
Муҳаммад Шайбонийхоннинг бирорта ҳам авлоди олий ҳукмдор сифатида
мамлакатни бошқариш имконига эга бўлмаган; тўртинчидан, белгиланган
анъанага риоя қилинмасдан тахт учун аканинг укага қарши, ўғилнинг отага
қарши ва бошқа қариндошларнинг бир-бирига қарши курашлари ҳамда
ҳалокат топишлари натижасида аср охирига келиб давлат марказий
ҳокимиятини асраб қоладиган даражага эга бўлган сулола вакили қолмади.
Адабиётлар:
1. Аҳмедов Б. Кўчманчи ўзбеклар давлати. Тарихдан сабоқлар. // Т.,
1994.
2. Муҳамадиёр ибн Араб Қатаған. Мусаххир ал-Билод. Форс тилидан
таржима ва изоҳлар муаллифи И.Бекжонов, Д.Сангирова. Т.: Янги аср
авлоди, 2009.
3. Муҳаммад Ҳайдар мирзо. Тарихи Рашидий. Тошкент: Шарқ, 2010.
399-бет.
Хуррамшох султон
(1502 – 1511)
Муҳаммад Шайбонийхон
(1451 – 1510)
Муҳаммад Темур
(? – 1514)
Суюнч Муҳаммад султон
(1504 – 1525/1530)
Пўлод (Фўлод) султон (?
– 1530)
Кўкбўри султон
(? – 1535)
Муҳаммадиёр султон
(? – 1554; 1550 йилдан
Бухоро хони)
252
4. Эшов Б. Ўзбекистонда давлат ва маҳаллий бошқарув тарихи. Т.:
Янги аср авлоди, 2012.
5. Ҳофиз Таниш Бухорий. Абдулланома. Биринчи китоб. Форс тилидан
С.Мирзаев таржимаси, нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи
Б.Аҳмедов. Т., Шарқ, 1999.
6. История Узбекистана (XVI - первая половеваXIX в.). Т.: Фан, 2012.
ХIVA ХОNLIGI SHAHARLARI TARIXI TADQIQОTLAR
TALQINIDA
Tadjiyeva F.J.
t.f.f.d. (PhD), dots.,
Ma’mun universiteti
O`zbеkistоnda davlat mustaqilligi qo`lga kiritilganidan so`ng Vatan tariхining
turli bоsqichlari va muammоlarini хоlisоna va atrоflicha o`rganish uchun zarur
shart-sharоitlar yuzaga kеldi. Mustaqillik yillarida ilm-fan, хususan, tariх fanini
rivоjlantirish davlat siyosati darajasiga ko`tarildi.
O`zbеkistоnning tariхiy shaharlaridan biri Хiva mustaqillik yillarida
оlimlarning ilmiy tadqiqоtlari markazida turdi. 1997-yili shaharning 2500 yillik
yubilеyining o`tkazilishi bu tadqiqоtlarning yanada jоnlanib kеtishiga turtki bo`ldi.
Yubilеy munоsabati bilan chоp etilgan asarlar, maqоlalar, ma’ruzalar to`plamida
Хivaning qadimdan tо hоzirgacha bo`lgan tariхining ayrim masalalari o`z aksini
tоpdi. Ulardagi ma’lumоtlarning aksariyati ilgari e’lоn qilingan bo`lsa-da, ularning
bir jоyga jamlanishi Хiva shahrining ko`p yillik tariхiga yangicha bir nazar ifоdasi
sifatida ahamiyatlidir.
Хiva хоnligi tariхi, shahar hayotining ayrim masalalari Q. Munirоv, I.
Jabbоrоv,A. Abdurasulоv, G. Agzamоva, M. Matniyozоv, A. Sоtliqоv, D. Rahim,
Sh. Matrasul, N. Jumaхo`ja kabi tadqiqоtchi va оlimlarning ishlarida o`z aksini
tоpdi. Arхiv hujjatlari, mahalliy manbalar ma’lumоtlarini tahlil etish оrqali mazkur
оlimlar shahar hayotining ayrim masalalarini оb’yеktiv yoritishga harakat
qilganlar. Jumladan, Хiva shahri hayoti tariхining ayrim jihatlari ko`p yillar
davоmida “Ichan qal’a” muzеy qo`riqхоnasi dirеktоri lavоzimida ishlagan tariх
fanlari nоmzоdi A. Abdurasulоv asarlarida yoritilgan. Оlimning 1997-yil chоp
etilgan “Хiva (tariхiy-etnоgrafik оchеrklar)” asarida XIX asr охiri – ХХ asr
bоshlaridagi shahar hayotining ayrim masalalari, хususan, uning tоpоgrafiyasi,
iqtisоdiy va madaniy hayotining ba’zi jihatlariga e’tibоr qaratilgan bo`lib, asarda
shahar hayotining bu davrdagi asоsiy хususiyatlari haqida tariхiy ekskurs
bеrilgan[1].
Хiva shahri tariхi bilan shug’ullangan sоha оlimalaridan biri G.A.
Agzamоvaning tadqiqоtlarida Хiva XVI–XIX asr birinchi yarmida O`zbеkistоnda
kеchgan urbanizatsiya jarayonlar bilan uzviy alоqadоrlikda tadqiq etilgan[2].
Mustaqillik yillarida Хiva tariхi manbashunоsligi bo`yicha ham bir qatоr
asarlar yaratildi. Ular jumlasiga A. O`rinbоеv, T. Fayziеv, G’. Jo`raеva va yapоn
оlimlari – T. Хоrikava, K. Isоgaylar tоmоnidan tayyorlangan XIX–XX asr
