374
кўплаб ўсимликларни учратиш мумкин. Бу доривор ўсимликлардан турли
хил касалликларни даволашда, шунингдек, таомларга солишда ишлатилади.
Жумладан, куви пишиб ундан сарёғи ажратиб олингач кубининг ичида айрон
қолади. Айронни катта қозонга солиб қайнатадилар. Айрон қуюқлашгач
унинг ичига турли хил доривор ўтлар (кийик ўт, алқор, ялпиз) ва туз солиб
катта шол ёки каноп қопга солиб илинади. Орадан вақт ўтиб сузма қотиш
ҳолатига келгандан кейин қўл билан синдириб-синдириб, тўқилган чий ёки
бўйра тўшалган сўри устига ёйиб қуритилади.
Шундай қилиб, халқ табобатидан яхши хабардор воҳа аҳолиси доривор
гиёҳлар, ўт-ўланларнинг хусусиятларини яхши биладилар ва амалда қўллаб
келмоқдалар.
Адабиётлар:
1. Халқ табобати // https://muslimaat.uz/maqola/1227
2. Дала ёзувлари. Бойсун тумани, Хомкон қишлоғи. 2020 й.
3. Дала ёзувлари. Бойсун тумани, Хомкон қишлоғи. 2020 й.
ЧОЧ ВОҲАСИ БУЮК ИПАК ЙЎЛИДАГИ АЛОҚАЛАРДА
Юсупова Х.М.
Ал-Бухорий университети
Тошкент воҳасида олиб борилган археологик тадқиқотлар натижалари
бу қадимий ўлканинг қадим тарихи ва маданиятини ёритишга имкон берувчи
кўплаб моддий маълумотларни тақдим этди. Уларни қадимги давр ва ўрта
асрларда яратилган ёзма манбалари маълумотлари билан қиёсий
солиштириш орқали Тошкент воҳасининг ташқи алоқалари ҳақида муҳим
илмий хулосаларга келиш мумкин. Бу алоқалар мил. авв. Iмингйиллик
бошларидан бошлаб бирмунча изчил йўлга қўйилган. Воҳанинг бу даврдаги
ички ва ташқи алоқалари йўналишларини белгилашда Бурғулик маданиятига
мансуб йирик маконларнинг жуғрофий ўрни аниқлаштирилгани муҳим
аҳамиятга эга бўлди[1].Ҳозирги кунгача Чотқол-Қурама тоғ ёнбағирларидан
ва Сирдарёнинг воҳадаги асосий ирмоқлари Ангрен ва Чирчиқ дарёлари
водийларидан Бурғулик маданиятига оид 20 дан ортиқ маконлар топилган
бўлиб, улар Фарғона – Чоч – Суғдиёна алоқа йўлида жойлашган ёки бу йўл
билан ёрдамчи тармоқлар орқали боғланган эди. Бурғулик маданиятларига
оид маконлардан топилган моддий буюмлар Фарғонадаги Чуст ва Эйлатон
ёдгорликлари топилмаларига ўхшашлиги минтақанинг бу икки қадимий
ўлкалари ўртасида тиғиз иқтисодий-хўжалик алоқалари ва маданий таъсир
мавжуд бўлганлигидан далолат беради. Хусусан, мутахассислар уй-жой
(ертўла ва ярим ертўла шаклидаги маконлар) қурилиши ва кулолчилик
маҳсулотларидаги (қўлда ясалган ва рангли нақшлар билан безатилган сопол
идишлар) баъзи ўхшашликларга эътибор қаратмоқдалар [2]. Табиийки бу
ўхшашликлар икки ҳудуд ўртасидаги алоқалар ва алоқа йўллари фаолияти
375
маҳсули эди.Фарғона водийси ва Чоч воҳасини ажратиб турувчи Чотқол-
Қурама тоғларидаги довонлар орқали Ангрен ва Чирчиқ дарёлари бўйида
жойлашган қадимги Чоч воҳасига олиб келган [3].
Антик даврда Фарғонадан Чоч воҳасига Чотқол тоғларидаги довонлар
орқали Сирдарёнинг ўрта оқимидаги Қанғ давлатига, бу ердан Салавкийлар
давлати таркибида бўлиб келаётган Суғдиёна, Бақтрия Марғиёна ва
Парфияга олиб ўтувчи йўллар минтақа миқёсида муҳим аҳамиятга эга эди. Бу
алоқа йўллари илк антик даврда Чоч воҳаси ҳудудларида урбанизация ва
шаҳарсозлик маданиятининг янги марказлари пайдо бўлишига мос равишда
шаклланди. Сирдарёнинг ўрта оқими, ўнг қирғоғида жойлашган Қанғ
давлатининг шаҳар ва қалъалари, хусусан пойтахтb Қанқашаҳри
[4]
бу алоқа
йўли бўйидаги муҳим савдо марказлари ҳисобланар эди. Оҳангарон
дарёсининг қадимги ўзани чап қирғоғида жойлашган Қанқа шаҳридан мил
авв. II-I асрларда зарб этилган кумуш ва мис тангалар, олтин ва қимматбаҳо
тошлардан ишланган тақинчоқлар топилиши қадимги карвон йўли бўйида
жойлашган бу шаҳарнинг иқтисодий-савдо алоқаларидаги кенг иштирокидан
далолат беради [5].
Қадимги Шарқ давлатларида қимматбаҳо ва нодир металларга, хусусан,
кумуш ва олтинга бўлган талаб аҳамонийлар даврида, эҳтимол ундан ҳам
олдинроқ, илмий адабиётларда рамзий равишда “Олтин йўли” номи билан
аталувчи транминтақавий алоқа йўли фаолиятини келтириб чиқарди [6].
Тоғли Олтойдаги олтин конларидан бошланиб, Еттисув ва Тошкент воҳаси
орқали Суғдиёна ва Бақтрияга ўтган бу йўл қадимги даврнинг катта сиёсий
ва стратегик аҳамиятга эга йўлларидан ҳисобланарди. Доро I нинг Сузадаги
ёзувларида Бақтрия форс подшоларининг олтин сақлайдиган жойи (Сард
шаҳридаги хазинахона билан бирга) сифатида қайд этилганлиги маълум [7].
Марказий Осиёнинг жануби ва марказий ҳудудларининг Сибир, Олтой
ва Шарқий Туркистон билан алоқаларида, ўзининг географик жойлашувига
кўра, Тошкент воҳаси ва Еттисув оралиқ ҳудудлар сифатида катта ўрин
тутган. Тошкент воҳасидаги илк темир даврига оид маконлардан топилган
бронзадан ясалган бурама пичоқлар Сибирдаги Минусинск котлавинасида
топиб ўрганилган Қорасук маданиятига тегишли маконларда ҳам учрайди[8],
Ўрта Осиё – Сибир ҳудудлари ўртасидаги алоқалар йўналишлари ва бу
алоқаларда қадимги Чоч воҳасининг тутган ўрни ҳақида муҳим маълумотлар
беради.
Буюк ипак йўли шаклланган илк даврларда унинг Шимолий тармоғи
(Бэйдао) Марказий Осиёнинг бир қанча давлатлари орқали ўтган эди. Ғарбий
Чеш ҳокими қароргоҳидан бошланган бу йўналиш “Шимолий тоғ” (Тяншань
. – Х.Ю.)нинг шарқий тизмалари ёнбағирлари бўйлаб Қашғарга, Тяншань
тоғидаги довонлар орқали Даван (Фарғона)га олиб келган [9]. Буюк ипак
йўлининг Фарғона водийси шаҳарлари орқали ўтган йўналишларидан бири
Чотқол ва Қурама тоғларидаги довонлар орқали Чоч воҳасига олиб келган.
Фарғона водийсидан Чотқол тоғидаги довонлар (Қамчиқ ёки Розиқ довони)
орқали келувчи йўллар Оҳангарон ва Чирчиқ дарёси водийсидаги шаҳарлар
376
ва маконлар орқали ўтарди. Мил. авв. III-II асрларда Тошкент воҳасида
кейинги даврлар учун ҳам катта аҳамиятга эга бўлган ижтимоий-иқтисодий
ўзгаришлар бошланди. Бу, биринчи галда, воҳанинг қудратли Қанғ давлати
шаклланган ҳудуд сифатидаги ўрни билан ҳамда қадимги шаҳарларнинг
пайдо бўлиши ва уларнинг иқтисодий-маданий марказлар сифатидаги
аҳамияти ошиб бориши билан боғлиқ эди. Тошкент воҳасидаги дастлабки
шаҳарлар Қовунчи маданиятининг биринчи босқичида пайдо бўлган [10]. Бу
даврда Қанқа, Шарқия, Оқтепа-2, Қовунчитепа, Далварзинтепа, Киндиктепа
каби қадимги шаҳарларга асос солинган бўлса, мил. II-IV асрларга келиб
воҳадаги шаҳарлар сони ошиб борди. Уларнинг харобалари Сирдарёнинг
ирмоқлари бўлган Оҳангарон ва Чирчиқ дарёлари қуйи оқимида топилган
ёдгорликлар: Тўрткўлтепа 1-2, Шаматонтепа, Оққўрғон ҳамда воҳанинг дашт
ва тоғолди ҳудудлари чегарасида жойлашган Кавардан, Мингўрик, Кулота
орқали маълум. Бу шаҳарларнинг географик жойлашувини таҳлил қилиб,
улар воҳадаги сув манбалари яқинида жойлашганлигини ҳамда уларни
боғловчи ички йўллар Оҳангарон ва Чирчиқ дарёлари водийси бўйлаб
ўтганлигини кўриш мумкин. Воҳадаги шаҳарларни бир-бири билан ҳамда
қишлоқлар, далалар, яйловлар ва конлар билан боғловчи йўллар воҳадаги
ички савдо йўллари тизимининг муҳим бўғинини ташкил қилиб, воҳани
Фарғона водийси, Уструшона ва Суғд билан боғловчи транзит йўллар тизими
билан боғланган эди. Хитой манбаларида Юни ўлкаси сифатида қайд этилган
Тошкент воҳаси бу даврда Қанғ давлати [11] таркибида бўлиб, воҳадаги ички
йўллар тизимида бу давлат пойтахти катта ўрин тутган. Тадқиқотчилар
фикрича, Тошкент воҳасига, унинг пойтахти Битян шаҳри эса Оҳангарон
дарёсининг Сирдарёга қўйилиш жойида, дарёнинг чап қирғоғида жойлашган
Қанқа шаҳри харобаларига тўғри келади [12]. Кўриб чиқилаётган даврда
Қанқа воҳадан Уструшона ва Суғдга олиб кетувчи муҳим йўллар ўтган
Сирдарёдаги кечувни ҳамда Сирдарё сув йўлини назорат қилиб турган. Қанғ
давлатининг пойтахти бўлган бу шаҳардан I-II асрларда зарб этилган кумуш
ва мис тангалар топилиши [13] шаҳарнинг ички ва ташқи иқтисодий
алоқаларда тутган муҳим ўрнидан далолат беради.
Воҳадаги қадимги шаҳарларнинг Сирдарёнинг ўнг қирғоғидаги
текисликларда,
Оҳангарон
ва
Чирчиқнинг
қуйи
оқимларида
шаклланганлигидан келиб чиққан мутаҳассислар воҳада урбанизация
жараёни бошланишида қўшни Суғднинг таъсири катта бўлганлигини қайд
этишади [14]. Бу, ўз навбатида, Ўрта Осиёнинг бу икки тарихий-маданий
вилоятлари ўртасидаги қалин иқтисодий-маданий муносабатлардан ва воҳани
Суғдиёна билан боғловчи алоқа йўллари изчил фаолият кўрсатганлигидан
далолат беради. Кўриб чиқилаётган даврда Тошкент воҳасидан Суғдга
ўтувчи асосий йўл Уструшонанинг шимолий ҳудудлари орқали ўтган [15].
Нуртепа ўрнидаги қадимги шаҳарда Чоч воҳасидан Ховос орқали келувчи
қадимги йўл Хўжанддан келувчи йўлга қўшилиб Сават яқинидаги Хонтепа
ёдгорлиги [16] орқали Зомин, Жиззах ва Мароқандага қараб кетган.
377
Буюк ипак йўлининг шаклланиши ва ривожланиши Марказий Осиёнинг
халқаро алоқа-коммуникация тизимидаги аҳамиятининг ошишигаолиб келди.
Хитойни Парфия ва Рим империяси билан боғловчи транзит алоқа-савдо
йўллари фаолиятида Қадимги Фарғонадаги Даван давлати, Сирдарёнинг ўрта
ва қуйи ҳавзасидаги Қанғ давлати ва Кушонлар салтанати каби марказлашган
давлатларнинг тарих саҳнасига чиқиши катта ижобий ўрин тутади. Буюк
ипак йўли шаклланган даврдан бошлаб Марказий Осиёни Хитой билан
боғловчи йўллар ичида Шош воҳаси ҳам муҳим ўрин тутган.
Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб, Чоч (Тошкент) воҳаси Марказий
Осиёнинг шарқий ва жануби-ғарбий ҳудудларини ўзаро боғлоб турган
қадимги алоқа йўллари тизимида муҳим ўрин тутганлиги ҳақида хулосага
келиш мумкин.
Адабиётлар:
1. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса. – Ташкент, 1982. – С. 70.
2. Буряков Ю.Ф. Экономические и культурные связи Чача и Ферганы //
БуюкИпакйўливаФарғонаводийси:
Республика
илмий-
амалийанжуманиматериаллари. – Тошкент, 2004. –С.22-23.
3. Мавлонов Ў.М. Марказий Осиёнинг қадимгийўллари: шаклланиши ва
ривожлани босқичлари. – Тошкент: Akademiya, 2008. – Б. 79-80.
4. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса. – Ташкент, 1982.
5. Қанқа / Ўзбекистон миллий энциклопедияси. – Тошкент: “Ўзбекистон
миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2005. 10-жилд – Б. 600.
6. Мавлонов Ў.М. Марказий Осиёнинг қадимги йўллари. ... – Б. 92-94.
7. Пьянков И.В. Бактрийский гриф в античной литературе // Сб. История
и культуры народов Средней Азии (древность и средние века). –М.: Наука,
1976. - С.23-29.
8. Буряков Ю.Ф. Экономические и культурные связи Чача и Ферганы …
–С.24.
9. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах … Ч. II. – С.
154.
10. Григорьев Г.В. Отчет об археологической разведки в Янгюльском
районе УзССР в 1934 г. – Ташкент, 1937; Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы
развития городской культуры Ташкентского оазиса ... – С. 79.
11. Бичурин Н.Я (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в
Средней Азии в древние времена. В 3-х частях.–Алматы: ТОО “Жалын
Баспасы”, 1998. Ч.2. – С. 154, 190-192.
12. Умумий майдони 200 га., арк, шаҳристон ва работдан иборат бу
шаҳар ривожланган ўрта асрларда Харашкент деб юритилган ва Бинкатдан
кейинги иккинчи шаҳар ҳисобланган. Мўғуллар истилоси арафасида,
Оҳангарон дарёсининг ўзани ўзгариши натижасида ташлаб кетилган ва
вайронага айланган.
378
13. Қанқа. Харашкент, Қанқа, Қанқатепа // Ўзбекистон миллий
энциклопедияси. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2005. 10-жилд. – Б. 600.
14. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры
Ташкентского оазиса... – С. 113; Буряков Ю.Ф., Кошеленко Г.А. Ташкентский
оазис (Чач) / Древнейшие государства Кавказа и Средней Азии... – С. 297-298.
15. Кошеленко Г.А. Уструшана / Древнейшие государства Кавказа и
Средней Азии... – С. 293.
16. Грицина А.А. Археологические памятники Сырдарынской области...
– С.
FROM THE HISTORY OF THE MADRASES OF UZBEKISTAN
Gоfforov Sh.S.
Professor of Samarkand State University
Our country has a glorious history as one of the centers of ancient science,
education and culture. For this reason, it is not for nothing that many great people
and thinkers came out of our country. Because in our country since ancient times
there was a historical basis for the formation of science, culture and spirituality.
The same can be said about educational institutions, activities of madrasahs, their
educational system, form and educational process. We intend to pay special
attention to these aspects of the issue.
In the East, including in the regions of Uzbekistan, the education system was
studied by a number of scientists on the basis of sources that have come down to
us, and their results were published in different languages [1.2.3.5.]
In some works on the history of culture and education, it is noted that the
appearance of madrasahs in Islamic lands dates back to the 10th century, and the
first madrasahs were built in Nishapur. However, historical sources, including the
"History of Bukhara" by Narshakhi, claim that back in the 10th century there were
madrasahs in Bukhara, one of which was badly damaged by a fire in 937, staged
by Farjak.[13]
One of the most important stages of the education system was the
construction of madrasahs in two great cities of our country - Samarkand and
Bukhara, the first in the Islamic world in the late 8th - early 9 th centuries.
The education system consisted of three levels and three educational
institutions - primary school, madrasah and secondary school madrasah.
Madrasahs with secondary specialized education could exist in the form of
“madrasatunkharbiya” (military school), “madrasatunmuallimin” (pedagogical
institute), and higher educational institutions-universities could exist as
“madrassahs ulum” (“madrasah of sciences” - dorilfunun).[7]
All this testifies to the fact that the education system of our Motherland and
other peoples of Turkestan in the past was perfect and mature and fully met the
requirements of life at that time.
