Происхождение истории Центральной Азии

Направления: История
Тип источника: Конференция
inLibrary
Google Scholar
Выпуск:
CC BY f
51-57
2
0
Поделиться
Усманов A., & Оманов A. (2023). Происхождение истории Центральной Азии. Актуальные проблемы истории Узбекистана, 1(1), 51–57. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/history-of-uzbekistan/article/view/16479
А Усманов, Ферганский государственный университет

преподаватель кафедры истории Узбекистана

А Оманов, Ферганский государственный университет

студентка исторического факультета

0
Цитаты
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В данной статье рассматривается роль источников в источниковедении и некоторые содержащиеся в них сведения, имеющие важное значение для изучения истории Средней Азии.


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

51

22.

Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. «Михман-наме-йи Бухара»

(Записки бухарского гостя). М. Восточная литература. 1976.

O‘RTA OSIYO TARIXI MANBASHUNOSLIGI

Usmonov A.

FarDU, O‘zbekiston tarixi kafedrasi o‘qituvchisi

Omonov A.

FarDU, tarix fakulteti talabasi

Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘rta Osiyo tarixini o‘rganish uchun muhim bo‘lgan

manbalarning manbashunoslikdagi o‘rni va ularda keltirilgan ba’zi ma’lumotlar xususida so‘z
yuritiladi.

Kalit so‘z va iboralar: "Futuh al-buldan", "Buxoro tarixi", O‘rta Osiyo, Buxoro, Yahyo

al-Balazuriy, Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy, Qutayba ibn Muslim.

Аннотация: В данной статье рассматривается роль источников в

источниковедении и некоторые содержащиеся в них сведения, имеющие важное значение
для изучения истории Средней Азии.

Ключевые слова и фразы: «Футух аль-булдан», «История Бухары», Средняя Азия,

Бухара, Яхья аль-Балазури, Мухаммад ибн Джафар ан-Наршахи, Кутейба ибн Муслим.

Annotation: This article discusses the role of sources in source studies and some of the

information contained in them, which are important for the study of the history of Central Asia.

Key words and phrases: "Futuh al-buldan", "History of Bukhara", Central Asia,

Bukhara, Yahya al-Balazuri, Muhammad ibn Jafar al-Narshahi, Qutayba ibn Muslim.

O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda tabiiyki biz asosan manbashunoslik faniga

murojaat qilamiz. Aynan manbalarga tayangan holda biz O‘rta Osiyo tarixini

chuqurroq, kengroq o‘rganish va tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lamiz.

Manbalarni o‘rganishda manbaning qaysi davrga oidligi, kim tomonidan yozilgani

va qaysi hududlar tarixi haqida ma'lumot berishi muhim jihatlardan hisoblanadi.

O‘rta Osiyo tarixiga oid muhim manbalardan birini yozgan bag‘dodlik mashhur

tarixchi olim Abul-Abbos Ahmad ibn Yahyo al-Balazuriy hisoblanadi. U otasi va

bobosi singari Abbosiylar saroyida faoliyat olib borgan. U xalifalar Al-Muhtadiy

(869-870) va Al-Mutamid (870-892) davrida arab tilida yozilgan «Futuh al-

buldan» (Mamlakatlarning fath etilishi) nomli tarixiy asarini yozgan. Asarda

arablarning VII – VIII asrlarda turli mamlakatlarga olib borgan fath yurushlari,

shuningdek Arab xalifaligining ilk davri tarixi haqida maxsus yozilgan birinchi

asardir. Asarda Xurosonning fath etilishi alohida yoritilgan.


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

52

Ushbu asarda arablarning Xurosonga dastlabki harbiy harakatlari xalifa

Umar ibn Xattob davrining so‘nggi yillarida boshlanishi keltirilgan. Usmon ibn

Affon davrida bu harakatlar davom ettirilgan. Milodiy 650 yoki 651-yilda

Abdullah ibn Omir ibn Kurayzn Basraga voliy etib tayinlagan. Abdullah ibn Omir

Xurosonda bir qancha shaharlarni egallashga harakat qildi. Shunday yurishlardan

birida Abdullah ibn Omir tomonidan Xarot, Bodg‘is va Bushanj hokimlariga xat

yuboradi. Xatda aytilishicha: “Allohga itoat qilishni, musulmonlarga yaxshi

munosabatda bo‘lishni, qo‘l ostidagi yerlariga ishlov berishni amr etadi. U bilan

Xarot, uning tekisligi va tog‘lari uchun sulhda belgilangan jizyani vaqtida to‘lash,

uni barcha yerlarga adolat bilan taqsimlash haqida sulh tuzadi. Kim qilishi lozim

bo‘lgan ishidan bosh tortsa unga omonlik kafolati ham, himoya ham yo‘q” deyiladi

[1].

Ya’ni bundan ko‘rinib turibdiki sulhdan so‘ng bu yerlar arablar ixtiyoriga

o‘tishi, jizya olib turish hisobiga bu yerlarni himoya etishlari, agar sulh shartlari

bajarilmasa ularga rahm-shavqat qilmasliklarini bilishimiz mumkin. Al-Balazuriy

"Futuh al-buldan" asarida aytadiki arablar yurishlar davomida yangi yerlarga

hujum qilishdan oldin raqiblariga uchta narsani taklif qilishgan. Bulardan birinchisi

Islom dinini qabul qilishsa musulmonlar ularga tegishmaydi va o‘z davlatlari

tarkibiga olishadi, ikkinchisi Islomni qabul qilmagan taqdirda jizya to‘lab turib

jangu-jadalsiz tinch yashash, uchinchisi esa yuqoridagi ikki taklifga ko'nishmasa

faqat jang qilishgan. Arablarning yurishlardan asosiy maqsadlari Islom dinini

boshqa hududlarga yoyish hisoblangan. Ammo tarixiy manbalarda xususan

Balazuriy asarida ham ba’zi joylarida bosqinchilik belgilarini ko‘rishimiz mumkin.

Misol uchun arablar mahalliy hukmdorlar bilan sulh tuzganlaridan keyin sulhga

amal qilishlari xalifalik tomonidan qatiyan belgilangan bo‘lsa-da, lekin ba’zi

hollarda bunga amal qilmaslik yoki mahalliy aholiga shavqatsiz munosabatlarini

ko‘ramaiz.

Balazuriy asarida keltiradiki Xuroson vorisi etib tayinlangan Yazid ibn al-

Muhallab Xorazmga yurishida ko‘plab asrlarni qo‘lga kiritdi. Uning askarlari

asirlarning kiyimlarini yechib olib o‘zlari kiyib oldilar asirlar esa qattiq sovuqda


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

53

hammalari halok bo‘ldilar. Bu bilan arablarning mahalliy aholiga nisbatan ba’zan

yomon munosabatda bo‘lganliklarini bilishimiz mumkin. Yana shunday

holatlardan Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim milodiy 709-yilda Boykandga

hujum qilib ularni qamal qildi. Ular sulh tuzishni so‘radilar lekin Qutayba shaharni

kuch bilan egalladi. Qutayba keyin Buxoroga yurish qildi. Buxoroliklar shaharga

berkindilar Qutayba dedi: Mening bir o‘zimga shaharga kirishga imkon beringlar,

men unda faqat ikki rakat namoz o‘qiyman. Buxoroliklar uning shaharga kirishga

imkon berdilar. Qutaybaning darvoza yonida pistirmada turgan edilar. Ular

davozaga hujum qilib soqchilarni o‘ldirib shaharga kirdilar. Qutayba u yerda katta

boyliklarni qo‘lga kiritdi va uning aholisiga nisbatan o‘z so‘ziga xiyonat qildi.

Yana shunday holatlardan biri Xuroson noibi etib tayinlangan Muslim ibn Said

Afshinga qarshi yurish qilib ular bilan 6 ming bosh qul evaziga sulh tuzdi

[2: 5].

Shu o‘rinda bir narsani unutmaslik kerakki, Balazuriy va boshqa

tarixchilarning asarlarini o‘rgangan holda arablarning harbiy yurishlariga faqat bir

tomonlama qarash notog‘ri. Bu yurishlarni biz tomomila bosqinchilik yoki islomni

yoyish uchun harakatlar deya olmaymiz. Arablarning yurishlarini bosqinchilik

harakatlari desak tarixiy manbalarda xususan Futuh al-buldan asarida ham

yurishlarning katta qismi islomiy qoidalar asosida olib borilgan, lekin aynan shu

manbalarda bosqinchilik holatlari, ba’zi o‘rinlarda mahalliy aholiga nisbatan

shavqatsizlik holatlarini ham inkor eta olmaymiz.

Futuh al-buldan asari arablarning harbiy yurishlari haqidagi dastlabki asar

bo‘lganligi uchun manbaviy ahamiyati yuqori. Yuqorida biz asarning ba’zi

qismlariga to‘xtalib o‘tdik. Bu asar arablar davri haqida keyingi davr

tadqiqotchilari uchun asosiy manba vazifasini bajarib bergan. Misol uchun X asrda

yashagan al-Masudiy bu asardan keng foydalanib shunday deydiki: “Men

mamlakatlarning fath etilishi haqida yozilgan bundan yaxshi kitobni bilmayman”

deb aytgan. Asarda yurishlarini uyushtirilgan mamlakatlarning madaniyatida, dini,

ijtimoiy-iqtisodiy holati, arablarning boshqaruv tizimi, xiroj yig‘imi va boshqa

masalalar haqida ma’lumot berilgan. Asarning bir nechta nusxalari bo‘lib,


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

54

dastlabki matn 1866-yilda Gollandiyaning Leydon shahrida M.de Guye tomonidan

nashr etilgan. Asar bir qancha tillarga ham tarjima qilingan.

O‘rta Osiyo tarixiga oid yana bir muhim manbalardan biri bu “Buxoro

tarixi” asari bo‘lib, uni Buxoroning Narshax qishlog‘ida tug‘ilgan Abu Bakr

Muhammad ibn Jafar an-Narshaxiy yozgan. Asar arab tilida 943-944-yillarda

yozilgan. Asar muallifining shaxsiy hayoti haqida deyarli ma’lumotlar

saqlanmagan faqat uning to‘liq ismi va 899-yida tug‘ilib 959-yilda vafot etgani

haqida ma’lumotlarni Somoniyning “Kitob ul-ansob” asarida uchratishimiz

mumkin. Asarning arab tilida yozilgan asl nusxasi bizgacha yetib kelmagan yoxud

hali hanuz topilmagan. Bizgacha uning tarjimalari yetib kelgan bo‘lib uni dastlab

Quva shahrida tug‘ilgan Abu Nasr ibn Muhammad ibn Nasr al-Quvaviy arab

tilidan fors-tojik tiliga tarjima qilgan. U asardagi keraksiz deb hisoblagan ba’zi

qismlarini tarjimaga kiritmagan. Bundan biroz vaqt o‘tgandan keyin asar yana

taxrirga uchragan. Muhammad ibn Zufar tomonidan 1178-1179- yillarda fors-tojik

tilidagi tarjima ikkinchi martda qisqartirib yozilgan. Asardagi voqealar 1220-yilga

qadar davom etgan bundan ko‘rinib turibdiki asar Abu Nasr Ahmad va

Muhammad ibn Jafardan keyin ham noma’lum shaxslar tomonidan asarga ba’zi

qo‘shimchalar kiritilgan

[2].

Asarni birinchi bo‘lib tarjima qilgan Abu Nasr Ahmad

bir qancha muhim ma’lumotlarni kiritgan, o‘z davridan oldingi ma’lumotlarni

kiritishda boshqa manbalardan foydalangan. Shunday manbalardan biri

Muhammad Nishopuriyning “Xazoyin ul-ulum” nomli asaridir. Bu asarning

saqlanib qolganligi haligacha noma’lum Ammo “Buxoro tarixi” dagi keltirilgan

ma’lumotlardan bilib olishimiz mumkinki “Xazoyin ul-ulum” muhim tarixiy

manba bo‘lgani ko‘rsatadi

[2: 39].

“Buxoro tarixi” asari Buxoroning VIII-XII

asrlardagi tarixini o‘rganishdagi asosiy manba shuning uchun ham asar O‘rta

Osiyo tarixnavisligini boshlab bergan ilk asar hisoblanadi. “Buxoro tarixi” asari bir

nechta boblarga bo‘lingan quyida mana shu boblardan ba’zilariga to‘xtalib

o‘tamiz.


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

55

Buxoroning turli nomlari bayonida Buxoroning bir nechta nomlari

keltirilgan. Bulardan arab tilida “Madinat us-sufriya”, ya’ni “Mis shahar” degan

ma’noni anglatadi. Arab tilida kelgan nomlardan yana biri “Madinat ut-tujjor”

ya’ni “Savdogarlar shahri” deb keltirilgan va bular ichida Buxoro degan nom

barcha nomlardan mashhurroq hisoblangan. Buxoro shahrining devor bilan

o‘ralishi haqida asarda shaharning uch marta devor bilan o‘ralgani keltirilgan.

Bulardan birinchi bor Ahmad ibn Xoliddin davrida 849-850-yillarda qurilgan va

o‘zaro urushlar natijasida buzilib ketgan, ikkinchi marta esa Masud Qilich

Tamg‘ochxon davrida 1164-1165-yillarda qurilgan. Uchunchisi esa Xorazmshoh

Muhammad ibn Takash hukmronligi davrida 1207-yilda qurilgan ammo bu ham

urushlar natijasida vayron bo'lgan.

Buxoro fath etilishining boshlanishi. Buxoroga arablar tomonidan dastlabki

yurishlarni Xuroson noibi etib tayinlangan Ubaydullox ibn Ziyod boshlab bergan.

Undan keyin Said ibn Usmon Xuroson noibi etib tayinlangan. U Buxoroga

yurishlarini davom ettirib, har safar yurushlari sulh bilan yakunlangan. Ammo

arablar ketgandan keyin mahalliy aholi sulhga amal qilmay qo‘yishgan. Bu holatlar

Qutayba ibn Muslim Xuroson noibi etib tayinlangandan keyin ham takrorlangan.

Qutayba Buxoroga to‘rt martta yurish uyushtirgan. Uning ham har bir yurishi sulh

bilan yakunlangan. Dastlabki uchta yurishning barchasida Qutayba mahalliy

aholiga islom dinini qabul qildirgan. Lekin barchasida arablar qaytib ketgandan

keyin yana o‘zlaring eski dinlariga qaytib olganlar. To‘rtinchi yurishda ham

aholiga islom dinini qabul qilishga majbur qilishgan. Mahalliy aholing butxonasi

o‘rnida masjid barpo etildi. Qutaybaning sayyi-harakatlari natijasida Buxoro

aholisi orasida asta-sekin islom dini yoyila boshladi.

Asar arablar hokimyati asta-sekin O‘rta Osiyoda o‘rnatilgandan keyingi

voqealar, arablar hokimyatidan keyingi mintaqadagi vaziyat haqida ham so‘z

yuritiladi. Xususan Somoniylar va ularning nasabi haqida ham so‘z boradi,

shuningdek ularning siyosiy maydonga ko‘tarilishdagi kurashlar ham aks etgan.

Somoniylar hukmronligining boshlanishi, ularning Buxoroga kirib kelishi, Ismoil


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

56

Somoniyning hukmronligining tortib Somoniylar hokimyatining qulashiga qadar

bo'lgan voqealar asarda aks etgan. Undan keyingi voqealar haqidagi ma'lumotlarni

asarni tarjima qilgan Abu Nasr Ahmad va Muhammad ibn Zufarlar tomonidan

kiritigan. Xulosa qilib aytganda “Buxoro tarixi” asari O‘rta Osiyo tarixini

o‘rganish uchun muhim manba hisoblanib hozirgi davr tatqiqotchilari ham keng

foydalanib kelmoqdalar.

O‘rta Osiyoning tarixini o'rganishda muhim manbalar hisoblangan “Futuh

al-buldan” va “Buxoro tarixi” asarlarining ba’zi qisimlariga yuqorida to‘xtalib

o‘tdik. Asarlar o'zining aniqligi va voqealarning izchil bayoni, tarixiy haqqoniyligi

jihatdan boshqa manbalardan ajiralib turadi. Bu ikki asarning yana bir boshqa

manbalardan farqli tarafi ikkala asar mualliflarida ham bir jihat borki ular

birinchilar qatorida turadi. Ya’ni “Futuh al-buldan” asari arablarning fath

yurishlarini o'zida aks ettirgan dastlabki asar hisoblansa, “Buxoro tarixi” asari esa

O‘rta Osiyo tarixnavisligini boshlab bergan birinchi asardir. Shu jihatdan ular bir

biriga o‘xshashdir. Asarlar nafaqat mahalliy balki yevropalik tarixchilar nigohida

ham ahamiyati yuqori hisoblanadi.

Foydalanilgan manba va adabiyotlar:

1. Abul-l-Abos Ahmad ibn Yahyo al-Balazuriy “Futuh al-buldan” (Xurosonning

fath etilishi) – T.,2017.

2. Abu Bakr Muhammad Ibn Jafar an-Narshaxiy. Buxoro tarixi. - T.: Fan, 1996.

1.

Usmonov B. A. On the dates of the military clashes between sultan Ahmad

Mirza and Umarshaikh Mirza //Asian Journal of Multidimensional Research

(AJMR). – 2020. – Т. 9. – №. 5. – С. 397-404.

2.

Bahriddin U. Ferghana in the period of Amir Timur's struggle for power

(1360-1370) //International Journal of Innovative Technology and Exploring

Engineering. – 2019. – Т. 9. – №. 1. – С. 3180-3187.

3.

Usmonov B. A. A Study of Political Processes in the Fergana Valley In

1371-1376 //Design Engineering. – 2021. – С. 6174-6187.


background image

Actual problems of the history of Uzbekistan / Актуальные проблемы истории Узбекистана

57

4.

Musaev A. THE FERGHANA VALLEY IN THE FIRST HALF OF THE

17TH CENTURY AS VIEWED BY RESEARCH HISTORIANS: https://doi.

org/10.47100/conferences. v1i1. 1234 //RESEARCH SUPPORT CENTER

CONFERENCES. – 2021. – №. 18.05.

5.

Abdurasulovich N. A. THE HISTORY OF THE SHEIBANID PERIOD OF

THE FERGANA VALLEY IN FOREIGN HISTORIOGRAPHY.

6.

Musayev A. B. Political processes in the Fergana valley at the turn of the

XVI-XVII centuries //Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR). –

2020. – Т. 9. – №. 11. – С. 16-21.

MUSULMON OLAMI VAKILLARINING ХRОNОLОGIYA FАNI

RIVOJIGA QO‘SHGAN HISSASI XUSUSIDA (IX-XV asrlar)

Hamayev N.M.

FarDU dotsenti, PhD.

Musayeva T.O.

FarDU Tarix yo‘nalishi II bosqich talabasi

hamayev@mail.ru

Annotatsiya: O‘rta Osiyo xalqlari juda qadim zamonlardanoq ishlab chiqaruvchi

xo‘jalikdan foydalana boshlagan. Bu yo‘lda ularga Oy, Quyosh kabi osmon jismlarining
harakatini kuzatish orqali to‘plangan ko‘nikmalar yordam berdi. Ularning aylanma harakatini
muntazam ravishda kuzatib borish ajdodlarimizga yerga urug‘ qadash, sug‘orish mavsumi,
hosilni yig‘ib olish vaqtini aniq bilishga imkon berdi. Bunday ko‘nikmalar mingyillar davomida
to‘planib vaqt hisobi haqidagi fan – Xronologiyani vujudga keltirdi. Mazkur maqolada
xronologiyaning rivojiga ulkan hissa qo‘shgan ayrim o‘rta osiyolik olimlarning ayni fanga
bag‘ishlangan tadqiqotlari xususida so‘z boradi.

Kalit so‘z va iboralar: xronologiya, kun-tun, oy, yil, fasl, kun-tun tengligi, ekileptika, Yer,

Oy, Quyosh.

Аннотация: С древних времен народы Средней Азии использовали производящее

хозяйство. В этом им помогли навыки, полученные при наблюдении за движением
небесных тел, таких как Луна и Солнце. Наши предки могли точно предсказать время
посева семян, сезон полива и время сбора урожая благодаря регулярному наблюдению за
их перемещением. Эти способности развивались на протяжении тысячелетий и к
появлению хронологии, науке об исчислении времени. Предметом настоящей статьи
являются исследования ряда среднеазиатских ученых, внесших значительный вклад в
развитие хронологии.

Ключевые слова и фразы: хронология, день и ноч, месяц, год, времена года,

равноденства, экилептика, Земля, Луна, Сольнца.

Annotation: Since ancient times, the inhabitants of Central Asia have used a producing

economy. In this way, they were helped by the skills gained by observing the movement of

Библиографические ссылки

Abul-l-Abos Ahmad ibn Yahyo al-Balazuriy “Futuh al-buldan” (Xurosonning fath etilishi) – T.,2017.

Abu Bakr Muhammad Ibn Jafar an-Narshaxiy. Buxoro tarixi. - T.: Fan, 1996. 1. Usmonov B. A. On the dates of the military clashes between sultan Ahmad Mirza and Umarshaikh Mirza //Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR). – 2020. – Т. 9. – №. 5. – С. 397 404. 2. Bahriddin U. Ferghana in the period of Amir Timur's struggle for power (1360-1370) //International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering. – 2019. – Т. 9. – №. 1. – С. 3180-3187.

Usmonov B. A. A Study of Political Processes in the Fergana Valley In 1371-1376 //Design Engineering. – 2021. – С. 6174-6187.

Musaev A. THE FERGHANA VALLEY IN THE FIRST HALF OF THE 17TH CENTURY AS VIEWED BY RESEARCH HISTORIANS: https://doi. org/10.47100/conferences. v1i1. 1234 //RESEARCH SUPPORT CENTER CONFERENCES. – 2021. – №. 18.05.

Abdurasulovich N. A. THE HISTORY OF THE SHEIBANID PERIOD OF THE FERGANA VALLEY IN FOREIGN HISTORIOGRAPHY.

Musayev A. B. Political processes in the Fergana valley at the turn of the XVI-XVII centuries //Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR). – 2020. – Т. 9. – №. 11. – С. 16-21.

Hepagreen - восстановление нормальной работы печени Androgard — препарат для настоящих мужчин Androgard — препарат для настоящих мужчин Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Maksimus - Натуральный продукт, для бодрости и энергии Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Avicenna’s Lab inLibrary — это научная электронная библиотека UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации Gulyamov - Гулямов Саид Саидахрарович MUVI24 - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Интернет-аптека >METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг All.Tube - Смотрите онлайн видео бесплатно в хорошем качестве Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды UMAR PROEKT - Комплексное проектирование UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана