91
7.1
2
8
XOR SABAQLARÍNDA DIRIJYORLÍQ TEXNIKASÍNÍŃ ÁHMIYETI
Kamalova Gulmaryam
Ózbekstan Mámleketlik Konservatoriyası
Nókis filialınıń aǵa oqıtıwshısı
Kózibayeva Mahinur Hamroyevna
Ózbekstan Mámleketlik Konservatoriyası
Nókis filialı "Ulıwma kásiplik hám social
pánler" kafedrası Akademiyalıq Xor
dirijyorlıǵı 4-kurs studenti
Annotaciya:
Bul ilimiy maqalada muzika sabaqlarında tiykarǵı iskerlik túrlerinen biri
bolǵan topar bolıp qosıq aytıw, yaǵnıy xor tarawı, bul tarawdıń kórkem óner tarawınıń basqa
tarawlarınan parqı, xor toparın basqarıwda drijyordıń ornı hám drijyorlıq texnikasınıń áhmiyeti
analiz etilgen bolıp, pikir hám usınıslar ilimiy dálillep berilgen.
Tayanısh sózler:
Vokal-xor, folklorlar, dirijyor, temp, ritm, dinamikalıq belgiler, takt,
xeyronomiya, auftak, ólshem.
Muzıka sabaqlarında tiykarǵı iskerlik túrlerinen biri topar bolıp jırlaw, yaǵnıy
xor kórkem óneri esaplanadı. Xor atqarıwshılıǵı házirgi kúnde keń tarqalǵan xalıq
kórkem óneri túrlerinen biri bolıp tabıladı. Xalqımız arasında topar bolıp atqarılatuǵın
hár túrli janrdaǵı qosıqlar, dástúriy folklorlar xor kórkem óneriniń rawajlanıwına
sebep bolǵan. Xor bolıp jırlawdıń basqa da kórkem óner túrlerinen ayrıqsha tárepi
sonda, xordı dirijyor basqaradı. Dirijyor italyancha - dirigente, fransuzsha - chef
orchestra, inglis tilinde - conductor sózlerinen alınǵan bolıp, ulıwma mániste
basqarıwshı, bas, baslıq mánislerin ańlatadı. Dirijyorliq kórkem óneri muzıka
iskerliginiń tákirarlanbaytuǵın, zárúrli qánigelik túrlerinen biri esaplanadı. Bul
kórkem óner túrin iyelew ushın joqarı esitiw qábileti, muzıka yadı, ritmin seziw,
tembr sıyaqlı ilmiy tájriybelerge iye bolıwı kerek [1]. Dirijyor barmaq, qol, júz
mimikasi arqalı atqarılıq atırǵan muzıka shıǵarmasınıń tempin, dawıslar ózgesheligi,
biyik tómenligi (dinamikalıq belgiler), shıǵarmanıń xarakterin ańlatıpǵ bergen.
Bunday júz mimikası, barmaq, qoldıń arnawlı háreketleri - xeyronomiya dep ataladı.
Dirijyorlıq uqıplılıǵına xeyronomiya menen bir waqıtta dirijyorlıq ushın zárúr bolǵan
gewde hám ayaqlar jaǵdayı, nápes (auftakt), kirisiw, tamamlaw ilimiy tájriybeleri de
kiredi. Dirijyorlıq júdá quramalı hám juwapkershilik talap etiwshi pán bolıp, bolajaq
muzıka oqıtıwshıların mektep tálimine tayarlawda ayrıqsha pedagogikalıq sheberlik,
tálimdi klass hám auditoriyadan tısqarı shınıǵıwdıń muwapıqlıǵında sistemalı jolǵa
qoyıw, aldıńǵı tájiriybelerden paydalanǵan halda uyımlastırıw, studentlerde bul pán
olardı kelesi iskerliginde júdá áhmiyetli bolıp, úyreniw kónlikpelerin payda etiw hám
pán sırların qunt penen iyelep barıwdı talap etedi.
92
7.1
2
8
Mawarawınnahr muzıka kórkem óneri ózimizdiń dástúrimizde 8/8 (3+2+3),
10/8 (3+2+2+3) bólistiriliwindegi quramalı muzıka atqarıwshılıǵı usılları
áskerlerimiz tárepinen sawashlarda, hújim, tártip-nızamlarında, áskeriw júrislerde
hám bayramlarda keń qollanıp kelingen. Sol sebepli ápiwayı hám quramalı
ólshewlerge dirijyorlıq qılıwda kónlikpe hám ilimiy tájriybelerin payda etiw ushın
qollanılatuǵın jumıs usılların kórsetip beriw názerde tutıladı. Dirijyorlıq shınıǵıwlar
sxemaların qol háreketinde ańlatıw “taktlaw” hám “kórsetiw” studentlerdi hár bir
ólshewge dirijyorlıq qılıw qaǵıydaların puqta iyelewine járdem beredi. Shınıǵıwlardı
tańlawda qoldıń bir-birine baylanıslı bolǵan hám bolmaǵan háreketlerin orınlaw
ushın, yaǵnıy bir qolda dirijyorlıq sxemasın “kórsetiw”, ekinshi qolda dawıs partiyası
atqarılıwı kóz qarasınan qaraladı. Bunday Akademikalıq-konseptual shınıǵıwlarǵa
dirijyorlıq qılıwǵa erisiw, studentlerge ápiwayıdan baslap “Ápiwayı bolmaǵan hám
Quramalı” hám “Aralas ólshew” li shıǵarmalarǵa dirijyorlıq ete alıw múmkinshiligin
jaratadı.
Xor dirijyorlıǵı pániniń tiykarǵı máselelerinen biri - uyreniwshige dirijyorlıq
texnikasın úyretiw bolıp tabıladı. Al, dirijyorlıq texnikası degende biz neni
túsiniwimiz kerek? Bul haqqında ullı dirijyor K. B. Ptitsa sonday deydi: “Dirijyordıń
háreket sistemasın basqarıwı, xor jámáátine túsinikli bolıwı, atqarıw procesin
basqarıwı, oǵan xarakter beriwi dirijyorlıq texnikası dep ataladı” [2]. Dirijyorlıq
texnikası dirijyorǵa háreket arqalı atqarıwshılarǵa hám tıńlawshılarǵa muzıka
shıǵarmasınıń mánisin jetkiziwde járdem beredi. Dirijyor menen atqarıwshı topar
arasındaǵı birden-bir baylanıs dirijyorlıq texnikası bolıp tabıladı. Qanday da bir
shıǵarmanı jırlawda dirijyor óziniń dirijyorlıq texnikası menen qatnasadı. Dirijyorlıq
texnikasın puqta iyelegen student óziniń dirijyorlıq háreketleri menen xorga talabın
jetkiziwi múmkin. Bul óz gezeginde hár bir xor basshısınıń dirijyorlik texnikasın
puqta biliwdi talap etedi. Kórkem ónerde erkin bolıw ushın dáslep, texnikanı jaqsı
biliw zárúr. Biraq biz atqarıwshını onıń texnikasına qaray bahalamaymız, kerisinshe,
onıń texnikanı qanday qollawına baha beremiz.
Dirijyorlik texnikası maqset emes, miynettiń tolıq pikiriniń bayanı, xordıń
dirijyorga baǵınıwı bolıp tabıladı. Bolajaq dirijyorga dirijyorlıq sırların úyretiwde
oqıtıwshı onıń dirijyorlıq texnikasına úlken itibar beriwi kerek, bul menen birge
oqıtıwshınıń ulıwma muzıkalıq rawajlanıwın mudam baqlawı úlken áhmiyetke iye.
Oqıwshı shaqqanlıq, mayısqaqlıq, qoldıń erkinligin támiyinlewshi bir qatar
shınıǵıwlardı ózlestiriwi zárúr, biraq bunda texnikanı birinshi orınǵa qoyıw múmkin
emes, sebebi texnika - bul kórkem óner emes. Dirijyorlik texnikasın iyelew, ásirese
qol texnikasın - júdá quramalı hám uzaq múddet talap etiwshi process, bunı
93
7.1
2
8
oqıwshılarǵa birinshi náwbette úyretiw zárúr. Dirijyorlıq texnikasına óz ústinde
tınımsız islew arqalı erisiledi. Dirijyor óziniń tábiyiy uqıplılıǵına isenip qalmastan, óz
ústinde tınımsız izleniwi, kerekli nátiyjege erisiw ushın miynet etiwi zárúr. Qoldı eń
ápiwayı shınıǵıwlardı qıyınshılıqsız, júdá ańsat, jeńil, avtomatikalıq túrde orınlay
alatuǵınday etip shınıqtırıw kerek. Jumıstı ılajı bolǵanınsha ańsatlastırıw ushın
dirijyor joqarı uqıp hám qunt menen bir neshe jıllar dawamında shuǵıllanıwı talap
etiledi. Birinshi sabaqlarda oqıtıwshıǵa qoyılatuǵın baslanǵısh maqsetlerden biri,
gewdeni durıs tutıwdı baqlaw hám bolıwı múmkin bolǵan kemshiliklerdi saplastırıw
esaplanadı. Bunday kemshiliklerden biri jelkelerdiń búkiriygen halatta turıwı, tóstiń
shógiwi sharshawdı, hálsiregenlikti ańlatadı. Bunday dirijyor xordı ilhamlandırmaydı,
kerisinshe, qızıǵıwshılıqtı sóndiredi. Egerde dirijyor hádden tıs qısılǵan halda tursa,
onıń dem alıwı qıyınlasıp, bul jaǵday dirijyorlıq etiwge tosqınlıq etedi. Bul jaǵday
xor toparına óziniń keri tásirin tiygizedi. Olar dirijiyor sıyaqlı erkin háreket ete
almaydı. Bunday jaǵdayda tıńlawshılarǵa dirijyorlıq jasalma, májburiy halda atqarılıp
atırǵanday bolıp seziledi. Jelkelerdi biyik kóterip dirijyorlıq qılıwda oqıwshı moyin
hám qoldıń joqarı bólimlerin zorıqtıradı. Bunday jaǵdaylarda oqıtıwshı jelkelerdi bos
tutıwı, qoldıń erkinligin, hár bir hárekettiń jelkeden orınlanıwın baqlawı hám nadurıs
háreketlerdiń aldın alıwı zárúrli esaplanadı. Uyreniwshi tiykarǵı itibardı hárekettiń
tirsek penen emes, jelke menen orınlanıwına qaratıwı kerek. Bul hárekettiń durıs
orınlanıwına erisiwoqıwshı tárepinen kóp shınıǵıw, oqıtıwshı tárepinen bolsa júdá
kúshli qadaǵalaw talap etiledi. Tiykarǵı dirijyorlıq jaǵdayında bilek, tós biyikliginde
gorizontal jaǵdaydı iyelewi durıs esaplanadı. Dúzilisi boyınsha bilek shar yamasa
toptı uslawshı jaǵdayında turıwı kerek: alaqan ashıq, jerge qaraǵan halda, barmaqlar
bilektiń tiykarǵı jaǵdayında sál iyilgen jaǵdayda bolıwı kerek. Barmaqlar arası onsha
ashıq emes, biraq sol menen birge júdá bekkem qısılǵan da bolmawı kerek. Olardı
erkin hám bir-birinen azǵantay aralıqta saqlaw z.rúr. Úlken barmaq basqalarına
salıstırǵanda sal tómenlewde hám shetlewde jaylasadı. Aqırǵı eki barmaq sál shetke
qarawı múmkin.
Xor atqarıwshılıǵı oqıwshılarǵa tereń estetikalıq zawıq beriw menen birge
olardı birlestiredi, topar bolıp qosılıwǵa alıp keledi, hám de ruwxıy dárejesin, kórkem
talǵamı asırıwǵa járdem beredi. Bul bolsa xor atqarıwshıların bir ideya hám birden-
bir atqarıwshılıq maqseti tárep baǵdarlaydı, yaǵnıy sóz hám muzıkadaǵı sezim bir
adam arqalı emes, bir topar adam tárepinen ańlatılıwı bolıp tabıladı [3]. Qosıqshılıq
tarawı ózine tartıwı menen tańlanıwǵa sebep bolıwshı ayrıqsha kórkem óner túri
bolıp tabıladı. Ol insannıń eń jaqsı sezimlerin oyatıp,qızıqtırıw estetikalıq zawıq
baǵıshlaw ózgesheligine iye. Nátiyjede xor qatnasıwshıları menen bir qatarda
94
7.1
2
8
tıńlawshılardıń da kórkem-ideologiyalıq hám de etikalıq tárbiyalanıwında júdá zárúrli
orın iyeleydi.
Juwmaq sıpatında, Ózbekstanda muzıka kórkem óneriniń ulıwma rawajlanıwı
menen birgelikte vokal-xor dóretiwshiliginiń aktiv ósiwi gúzetilmekte. Bul process
xor kórkem ónerinde túrli janrlardıń payda bolıwına sebep bomaqta. Xor jazıwı hám
dirijyorlıǵınıń túrli usılları, xor dirijyorlıǵı texnikasınıń múmkinshiliklerinen
maksimal dárejede paydalanıwǵa bolǵan umtılıs joqarı jańa qızıqlı muzikalıq
dóretpelerdiń jaratılıwına tiykar boladı. Búgingi kúnde mámleketimizdegi 800 den
artıq mádeniyat orayları, 312 muzıka hám kórkem óner mekteplerine tek 130 mıń ul-
qız qamtıp alınǵanı, usı mákemelerdiń kópshiligi oqıw qollanbaları, notalar
kompleksi, muzıka ásbapları, mebel hám úskeneler menen jetkilikli dárejede
támiyinlenbegenligin de xor tarawınıń rawajlanıwında qıyınshılıqlardı keltirip
shıǵarmaqta. Biz joqarıda keltirip ótken ilimiy usınıslarımızdı ámeliyatqa engiziw
arqalı xor dirijyorlıǵın rawajlandırıp, bul tarawdı ele de en jaydırıwǵa erisiwimiz
múmkin.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
2017 – 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. – T., 2017. PF-4947-son.
2.
Sharafiyeva N. Xorshunoslik. -T.: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at
nashriyoti, 1987.
3.
Jumayeva L.X. O‘zbek xor musiqasi tarixidan. –T., 2000.
4.
Kozimov J. Xor dirijyorligida murakkab o‘lchovlarni o‘rganish uslublari. Uslubiy
qo‘llanma. – Samarqand, 2013.
5.
Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz. Toshkent - 2017y.
6.
Samarin V.A. Xorovedenie: Uchebnoe posobie. M., 1998.
