152
7.1
2
9
O‘QUVCHILARDA AXBOROT ISTE’MOLI MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
Karimboyeva Shohida Baxtiyor qizi
Ajiniyoz nomidagi NukusDPI, Turkiy
tillar fakulteti, O‘zbek tili kafedrasi
o‘qituvchisi
Mavlonberdiyeva Nafisa Ozod qizi
Ajiniyoz nomidagi NukusDPI, Turkiy
tillar fakulteti 3-“V” kurs talabasi
Amatova Muxlisa Azimboy qizi
Ajiniyoz nomidagi NukusDPI, Turkiy
tillar fakulteti 3-“V” kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ta’limda axborot savodxonligi tushunchasi o‘rganiladi va
ta’lim sohasida axborot savodxonligini oshirishdagi roli yoritilib, axborot savodxonligini ta’lim
o‘quv dasturiga integratsiyalash strategiyalari hamda ushbu jarayonda yuzaga keladigan
muammolar va yechimlar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Estetik tarbiya, axborot, interfaol, integratsiyalash, strategiya.
Axborotga asoslangan zamonaviy jamiyatda o‘quvchilarda kuchli axborot
savodxonligi ko‘nikmalarini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Axborot
savodxonligi axborotni toppish va undan foydalanish qobiliyatidan tashqarida u
tanqidiy baholash, samarali foydalanish va axborotni axloqiy qo‘llashni o‘z ichiga
oladi. Bundan tashqari, maqolada axborot savodxonligining o‘quvchilarning estetik
rivojlanishiga ta’siri ko‘rib chiqiladi, axborot savodxonligi ta’limi orqali erishish
mumkin bo‘lgan yaxlit o‘sish ta’kidlanadi. Axborot savodxonligining ahamiyatini
tushunish va turli yondashuvlarni o‘rganish orqali biz talabalarga estetik hissiyotlarini
tarbiyalagan holda axborotga boy dunyoda muvaffaqiyat qozonish imkoniyatini
berishimiz mumkin.
Axborot savodxonligi –
bu shaxslarga ma’lumotni samarali topish, baholash
va undan foydalanish imkonini beradigan ko‘nikma va malakalar to‘plami. U turli xil
axborot manbalariga kirish va navigatsiya qilish, axborotning ishonchliligini tanqidiy
tahlil qilish va baholash, so‘ngra uni turli kontekstlarda to‘g‘ri qo‘llash qobiliyatini
o‘z ichiga oladi.
1
Axborotga asoslangan jamiyatda axborot savodxonligi o‘quvchilar uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Bizning qo‘limizda mavjud bo‘lgan juda ko‘p
ma’lumotlar bilan navigatsiya qilish va barchasini anglash qobiliyati muhim
mahoratga aylandi. Axborot savodxonligi o‘quvchilarni mustaqil o‘rganuvchi,
1
Khaydarov S.A.(2019). Use of products of the fine arts fine arts in teaching history of Uzbekistan. International
Journal of Research. 6(03).40-44
153
7.1
2
9
tanqidiy fikrlaydigan va mas’uliyatli fuqarolar bo‘lishga imkon beradi. Bu ularga
asoslangan qarorlar qabul qilish, muammolarni hal qilish va o‘z fikr-g‘oyalarini
samarali yetkazish imkonini beradi.
2
Axborot savodxonligi o‘quvchilarda har
tomonlama rivojlangan ko‘nikmalarni shakllantirish uchun birgalikda ishlaydigan bir
nechta asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu komponentlar axborot
ehtiyojlarini aniqlash, tegishli ma’lumotlarga kirish va olish, manbalarning sifati va
ishonchliligini baholash, ma’lumotlardan axloqiy foydalanish va iqtibos keltirish va
doimiy o‘zgaruvchan axborot landshaftida yangilanib turish uchun doimiy ravishda
umrbod ta’lim olish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Axborot savodxonligi va tanqidiy
fikrlash yonma-yon ketadi. Axborot savodxonligi o‘quvchilarni ma’lumotni topish va
baholash uchun zarur vositalar bilan ta’minlasa, tanqidiy fikrlash ularga duch kelgan
axborotni tahlil qilish, izohlash va anglash imkonini beradi. Ushbu ikki ko‘nikmani
birlashtirgan holda, talabalar noto‘g‘ri fikrlarni farqlashlari, mantiqiy xatolarni
aniqlashlari va dalillar va asosli fikrlash asosida o‘z fikrlarini shakllantirishlari
mumkin.
Axborot savodxonligi ko‘nikmalarini rivojlantirishni ta’minlash uchun ularni
o‘quv dasturiga kiritish juda muhimdir. Axborot savodxonligi maqsadlariga aniq
e’tibor qaratiladigan darslar va topshiriqlarni loyihalash o‘quvchilarga mashq qilish
va ko‘nikmalarini yaxshilashga yordam beradi. Masalan, o‘qituvchilar
o‘quvchilardan ishonchli ma’lumot manbalarini topish, baholash va ulardan
foydalanishni talab qiladiganlar va tadqiqot loyihalarini birgalikda amalga
oshirishlari mumkin, bu esa axborot savodxonligi axborotdan foydalanuvchilarning
ta’lim natijasiga aylanishini ta’minlaydi.
3
Ajiniyoz nomidagi NukusDPIning 2-kurs
talabalari fan resurslari qatorida Axborot texnologiyalarini kasbiy faoliyatda qo‘llash
kabi fan o‘qitilsa, 4-kurs talabalarining fan resurlarida Ta’lim natijalarini
baholashning zamonaviy metodlari kabi fanlar o‘qitiladi. Buning natijasida bo‘lajak
pedagoglar axborot kommunikatsiya vositalaridan o‘z kasbiy faoliyatida qanday
foydalanishi, kompyuter savodxonligi hamda ta’lim tizimida o‘quvchilarning bilim
darajalarini baholashda axborot kommunikatsiya vositalardan foydalangan holda
zamonaviy metodlar asosida baholash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Axborot
savodxonlini rivojlantirish asosidagi fanlar nafaqat bizning oliygohimizda, balki
yurtimizning barcha oliygohlarining fan resurlari qatorida boshqa fanlar bilan
birgalikda ham amaliy, ham nazariy jihatdan o‘rgatilmoqda.
2
Davrenov J, Haydarov S.A (2021). TARIX FANINI O‘RGANISHDA XVIXVIII ASRLARDA YAPONIYA
DAVLATI TARIXINI AHAMIYATI. Scientific progress, 1(6).
3
1475-1792 15. Khaydarov S.A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the history of the country.
International scientific and practical conference. CUTTING EDGESCIENCE. In Conference Proceedings (pp. 41-43)
154
7.1
2
9
Axborot savodxonligini integratsiyalash muayyan mavzular bilan cheklanib
qolmasligi kerak, balki o‘qituvchilar o‘z kasbiy faoliyatida fanni o‘quvchilarga
qiziqtirish va ularning bilim darajasini yuqori darajaga ko‘tarish maqsadida faqat
nazariya bilan cheklanibgina qolmay, o‘z fanini boshqa fanlar atamasi bilan
bog‘lagan holda axborot kommunikatsiya vositalaridan amaliyotda unumli
foydalanishlari lozim.
4
Fanlararo yondashuvni yaratish uchun fan o‘qituvchilari va
maktab, oliygoh kutubxonachisi yoki axborot mutaxassisi o‘rtasidagi hamkorlik
muhim ahamiyatga ega. Birgalikda ishlash orqali o‘qituvchilar turli fanlar bo‘yicha
axborot savodxonligi ko‘nikmalarini mustahkamlashlari mumkin, bu esa
o‘quvchilarga ushbu ko‘nikmalarni kutubxona yoki kompyuter sinfidan tashqarida
o‘tkazish va qo‘llash imkonini beradi, axborot savodxonligini ularning ta’lim
tajribasining ajralmas qismiga aylantiradi. Axborotni targ‘ib qilish strategiyalari va
usullari, o‘quvchilarda savodxonlik ko‘nikmalarini quyidagicha keltirishimiz
mumkin:
Talabalarga samarali tadqiqot ko‘nikmalarini o‘rgatish:
Bugungi raqamli
asrda talabalar uchun ma’lumotlarning ulkan dengizida harakat qilish uchun kuchli
tadqiqot ko‘nikmalarini rivojlantirish juda muhimdir. O‘qituvchilar o‘quvchilarga
ma’lumotni qanday samarali qidirish, manbalarni baholash va ularning natijalarini
keltirish bo‘yicha ko‘rsatmalar berishi kerak.. Tadqiqot ko‘nikmalarini o‘rgatish
nafaqat talabalarga ilmiy izlanishlarida yordam beradi, balki ularni ongli qarorlar
qabul qilish uchun umrbod ko‘nikmalar bilan jihozlaydi.
Axborot manbalarini tanqidiy baholashni rag‘batlantirish:
Onlayn
ma’lumotlarning ko‘pligi bilan talabalar uchun manbalarning ishonchliligi va
ishonchliligini tanqidiy baholash muhimdir. O‘qituvchilar turli axborot
manbalarining to‘g‘iligi, tarafkashligi va dolzarbligini baholash usullarini o‘rgatish
orqali o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishi mumkin.
Shubha va aql-idrokni rag‘batlantirish orqali o‘quvchilar ishonchli va ishonchsiz
ma’lumotni farqlashda yaxshi tayyorgarlik ko‘rishlari mumkin.
Axborot
savodxonligini
o‘rgatishda
texnologiyadan
foydalanish:
Texnologiya axborot savodxonligini oshirishga yordam beradigan kuchli vositadir.
O‘qituvchilar o‘quvchilarni amaliy o‘rganish tajribasiga jalb qilish uchun onlayn
ma’lumotlar bazalari, interfaol darsliklar va ta’lim ilovalari kabi raqamli resurslardan
foydalanishlari mumkin. Axborot savodxonligi bo‘yicha o‘qitishga texnologiyani
155
7.1
2
9
kiritish orqali talabalar raqamli savodxonlik ko‘nikmalarini rivojlantirishlari va tez
rivojlanayotgan raqamli landshaftga moslashishlari mumkin.
Axborot savodxonligini oshirishdagi to‘siqlarni aniqlash:
Axborot
savodxonligi bo‘yicha ta’limni amalga oshirishdagi muammolardan biri uning
rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan to‘siqlarni aniqlashdir. Ushbu to‘siqlar
o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasida cheklangan xabardorlikni, resurlar va o‘qitish
uchun mablag‘ yetishmasligini va o‘quv dasturidagi raqobatdosh ustuvorliklarni o‘z
ichiga olishi mumkin. Ushbu to‘siqlarni tan olgan holda, o‘qituvchilar va
siyosatchilar ularni yengib o‘tish uchun yechimlarni topishga harakat qilishlari
mumkin.
Resurs cheklovlari va kirish muammolarini bartaraf etish:
Kompyuterlar,
internetga ulanish va zamonaviy kutubxona materiallari kabo resurslardan
foydalanishning cheklanganligi axborot savodxonligini oshirishga to‘sqinlik qilishi
mumkin. Ushbu muammoni hal qilish uchun maktablar va jamoalar texnologiya va
ta’lim resurslaridan teng foydalanishni ta’minlash uchun hamkorlik qilishi mumkin.
Bundan tashqari, o‘qituvchilar resurslar cheklangan muhitda axborot savodxonligi
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun kitoblar, gazetalar va jamoat hamkorligi kabi past
texnologiyali alternativalardan foydalanishlari mumkin.
Axborot savodxonligi bo‘yicha o‘qituvchilarning malakasini oshirish:
O‘qituvchilar axborot savodxonligi bo‘yicha ta’limning asosiy yordamchilaridir,
ammo ular o‘zlarining bilim va ko‘nikmalarini oshirish uchun kasbiy rivojlanish
imkoniyatlarini talab qilishi mumkin. Axborot savodxonligi bo‘yicha seminarlar,
seminarlar va onlayn kurslarni taklif qilish o‘qituvchilarga ushbu ko‘nikmalarni
samarali o‘qitish va o‘quv dasturlariga integratsiya qilish imkoniyatini beradi. Kasbiy
rivojlanishga sarmoya kiritish orqali maktablar axborot savodxonligini oshirish uchun
mustahkam poydevor yaratishi mumkin.
Axborot savodxonligi va estetik rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlikni
o‘rganish:
Axborot savodxonligi va estetik rivojlanish ko‘pincha o‘zaro bog‘liq deb
qaralmaydi, lekin ular simbiotik munosabatlarga ega. Axborot savodxonligi orqali
talabalar turli nuqtayi nazarlar, madaniyatlar va san’at shakllari bilan tanishadilar. Bu
ekspozitsiya ularning estetika haqidagi tushunchasi va bahosini kengaytiradi, bu
ularga yanada nozik va inklyuziv badiiy sezgirlikni rivojlantirishga imkon beradi.
Axborot savodxonligi orqali ijodkorlik va madaniy tushunishni oshirish:
Axborot savodxonligi talabalarga turli badiiy ifodalarni, madaniy an’analarni va
tarixiy kontekstlarni o‘rganish imkonini beradi.
4
Pedagoglar o‘quvchilarga keng
ko‘lamli axborot resurslaridan foydalanish imkoniyatini berish orqali ularning ijodini
156
7.1
2
9
faollashtirishi, mazmunli va innovatsion badiiy asarlar yaratishga ilhomlantirishi
mumkin. Axborot savodxonligi, shuningdek, turli badiiy an’analarga hamdardlik,
hurmat va qadrlashni rag‘batlantirish orqali madaniy tushunishni rivojlantiradi.
Axborot savodxonligi faqat ma’lumotni topish va baholashdan iborat emas, bu
talabalarni bugungi murakkab axborot landshaftida harakat qilish va o‘z hissasini
qo‘shish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma va fikrlash bilan jihozlashdir. O‘quvchilarda
axborot savodxonligi ko‘nikmalarini tarbiyalash orqali biz ularning imkoniyatlarini
kengaytiramiz. Axborot savodxonligi talabalarning yaxlit o‘sishining muhim tarkibiy
qismidir. Axborot savodxonligi ta’limini yuksaltirishda muvaffaqiyatlarga erishilgan
bo‘lsa-da, hali qilinadigan ishlar mavjud. Biz barcha fanlar va sinflar darajasida
axborot savodxonligi ko‘nikmalarini integratsiyalashuvini targ‘ib qilishda davom
etishimiz kerak. Bundan tashqarida, eng samarali amaliyotlarni o‘rganish va axborot
savodxonligining talabalar muvaffaqiyatiga uzoq muddatli ta’sirini baholash uchun
qo‘shimcha tadqiqotlar talab etiladi. Axborot savodxonligi bo‘yicha ta’lim va
tadqiqotlarga sarmoya kiritib, biz talabalarni axborotga boy bo‘lgan zamonaviy
dunyoda rivojlanishlari uchun zarur vositalar bilan ta’minlay olamiz.
Xulosa qilib aytganda, o‘quvchilarda axborot savodxonligini rivojlantirish eng
muhim masala ekanligi ayon bo‘ladi. Talabalarni axborotni boshqarish va tanqidiy
baholash ko‘nikmalari bilan jihozlash orqali biz ularga umrbod o‘rganuvchilar va
tobora o‘zaro bog‘langan dunyomizning faol ishtirokchilari bo‘lish imkoniyatini
beramiz. Axborot savodxonligini o‘quv dasturiga kiritish va undan foydalanish
o‘quvchilarning axborotni izlash, tahlil qilish va axloqiy jihatdan foydalanish
qobiliyatini oshirishi mumkin. Cheklangan resurslar va undan foydalanish imkoniyati
kabi qiyinchiliklar paydo bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, yechimlarni hamkorlik, kasbiy
rivojlanish va innovatsion yondashuvlar orqali topish mumkin. Oxir oqibat, axborot
savodxonligini oshirish orqali biz nafaqat intellectual rivojlanishga yordam beramiz,
ularning ijodiy qobiliyatini, madaniy tushunchasini va bilim darajasini
rivojlantiramiz. Talabalarimiz kamoloti va butun jamiyat farovonligi uchun axborot
savodxonligi bo‘yicha ta’limga ustuvor ahamiyat berish va sarmoya kiritishimiz,
albatta, yurtimiz rivoji uchun muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Khaydarov S.A.(2019). Use of products of the fine arts fine arts in teaching history of
Uzbekistan. International Journal of Research. 6(03).40-44
2.
Khaydarov S.A.(2020). Pedagogic and didactic possibilities of using miniature works
in historical lessons. International Journal of Psychosocial Rehabilitation.
157
7.1
2
9
3.
1475-1792 15. Khaydarov S.A. (2021). The role of the use of fine arts in teaching the
history of the country. International scientific and practical conference. CUTTING
EDGESCIENCE. In Conference Proceedings (pp. 41-43)
4.
Davrenov J, Haydarov S.A (2021). TARIX FANINI O‘RGANISHDA XVIXVIII
ASRLARDA YAPONIYA DAVLATI TARIXINI AHAMIYATI. Scientific
progress, 1(6).
5.
Narmatov D, Haydarov S (2021) TARIX FANINI O‘QITISHDA ISPANIYA XV-
XVII ASRLARDAGI TARIXI. Scientific progress, 1(6).
