RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
19
O‘ZBEKISTON MINTAQAVIY MEHNAT BOZORIDA TURIZM SOHASIDAGI
MUTAXASSISLARGA TALAB VA ULARNING MUAMMOLARI
Raхmatov Adxam Itolmasovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti, “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti, i.f.f.d.,
adxam.rahmatov@bkru,
Xasanova Farangiz Farxod qizi,
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti, Moliya va moliyaviy texnologiyalari
ta’lim yo‘nalishlari” 86/24 gurux talabasi.
Annotatsiya.
Turizm juda mehnat talab qiladigan va muhim bandlik manbaidir. U
dunyodagi eng yaxshi ish yaratuvchi sohalardan biri bo‘lib, u turli darajadagi malakani talab
qiladi va yoshlar, ayollar va mehnat muhojirlari uchun ish o‘rinlarini tezroq topish va tezda
kirish imkoniyatini beradi. Maqolada O‘zbekiston mintaqaviy mehnat bozorida turizm
sohasidagi mutaxassislarga talab va ularning muammolari yoritilgan
.
Kalit so‘zlar:
turizm, mehmonxona,
mehmondo‘stlik, davlat, bozor talabi, makiqtisodiyot,
restoran biznesi, raqobatbardoshlik, samaradorlik, iqtisodiyot, ijtimoiy.
Аннотация.
Туризм является очень трудоемким и важным источником занятости. Это
один из крупнейших в мире источников рабочих мест, требующий широкого спектра
навыков и предоставляющий возможности молодым людям, женщинам и трудящимся-
мигрантам быстрее находить и устраиваться на работу. В статье рассматривается
востребованность специалистов сферы туризма и их проблемы на региональном рынке
труда Узбекистана.
Ключевые слова:
туризм, гостиница, гостеприимство, государство, рыночный спрос,
микроэкономика, ресторанный бизнес, конкурентоспособность, эффективность,
экономика, социальный.
Abstract.
Tourism is a very labor-intensive and important source of employment. It is one of
the best job-creating industries in the world, requiring different levels of skills and providing
opportunities for young people, women and migrant workers to find and enter jobs faster. The
article discusses the demand for tourism specialists in the regional labor market of Uzbekistan
and their problems.
Key words:
tourism, hotel, hospitality, state, market demand, macroeconomy, restaurant
business, competitiveness, efficiency, economy, social.
Turizm sohasida kadrlar tayyorlash, eng avvalo, ta’lim sifati va sohani ilmiy ta’minlashning
mavjudligi bilan bog‘liq. Mintaqalarda turizm sohasida kadrlarini tayyorlashdagi muammolarni
o‘z vaqtida aniqlash, shuningdek, turizm bo‘yicha mutaxassislarni tayyorlash samaradorligiga
ta’sir qiluvchi omillar va shart-sharoitlarni aniqlash mintaqaviy turizm xodimlarining va
umuman O‘zbekiston mintaqaviy turizm mahsulotining raqobatbardoshligini oshiradi.
Ushbu tadqiqotning predmeti O‘zbekiston turizm sohasini kadrlar bilan ta’minlash
muammolari bo‘lganligi sababli sohadagi malakali ishchilarni, ya’ni bu sohada doimiy faoliyat
yurituvchi ishchi kuchining bir qismini tavsiflovchi tarmoq va nisbatan bir xil kasbiy va
malakaviy tarkibga ega “kadrlar” tushunchasidan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bundan
tashqari, kadrlarning o‘ziga xos xususiyati - bu soha tashkilotlaridan birining asosiy iqtisodiy
faoliyatida doimiy ravishda mehnat shartnomasi (shartnoma) shaklida ishtirok etish va ularni
asosiy ish haqi fondiga kiritish bilan ifodalanishidir.
Turizm juda mehnat talab qiladigan va muhim bandlik manbaidir. U dunyodagi eng
yaxshi ish yaratuvchi sohalardan biri bo‘lib, u turli darajadagi malakani talab qiladi va yoshlar,
ayollar va mehnat muhojirlari uchun ish o‘rinlarini tezroq topish va tezda kirish imkoniyatini
beradi. Ba’zi mamlakatlarda turizmning bandlikdagi ulushi katta; Masalan, Hindiston turizm
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
20
sohasida ish o‘rinlari yaratish bo‘yicha 25 million ish o‘rni bilan jahonda ikkinchi o‘rinda turadi.
Turizm iqtisodiyotning turli sohalarini qamrab oladi, bu esa ushbu sohada band bo‘lgan
xodimlar sonini aniq hisoblashni qiyinlashtiradi. Xodimlar sonini real baholash muammosi
mehnatning o‘ziga xos xususiyati va turizm sohasi va iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari
o‘rtasidagi turli munosabatlar bilan murakkablashadi.
Bandlik statistikasiga ko‘ra, mehmonxonalar sanoatida ayollar ulushi 50 foizdan oshadi.
Turizmda ish o‘rinlari soni iqtisodiyotning boshqa sohalariga qaraganda 1,5 baravar tez
o‘smoqda. Har 2,5 soniyada turizm sohasida yangi ish joyi yaratiladi.
O‘zbekistonda turizm sanoatida 70 mingga yaqin kishi ishlaydi, bu mehnatga layoqatli
aholining taxminan 0,2 foizini tashkil qiladi. O‘zbekiston turizm sanoatida tarkibiy o‘zgarishlar
boshlandi, ichki va kirish turizmining faol rivojlanishi kuzatilmoqda. Darhaqiqat, hozir
ko‘rayotganimiz – turizm sohasida import o‘rnini bosish jarayoni, mamlakatimizning ulkan
rekreatsion salohiyatini ochib berishdir. Turizmning barcha uch asosiy komponentini, ya’ni
infratuzilmani, turistik xizmatlar sifatini va turistik mahsulotni ilgari surishni bir vaqtda
rivojlantirish orqaligina jiddiy iqtisodiy, ijtimoiy va imidjli natijalarga erishish mumkin. Zero,
turizm milliy iqtisodiyotning 53 tarmog‘i rivojiga turtki bo‘lmoqda, kichik va o‘rta biznes
rivojiga xizmat qilmoqda. Turizm sohasida bir ish o‘rni uchun tegishli sohalarda beshtagacha
ish o‘rni yaratilmoqda.
O‘zbekiston mehnat bozorida turizm sohasidagi mutaxassislarga talab yuqori.
Ko‘pincha kadrlar menejerlari chiptalar, mehmonxonalar va boshqalarni bron qilish uchun
avtomatik tizimlar bilan ishlaydigan mutaxassislarni qidirmoqdalar. Mehmonxona
majmuasining xizmat ko‘rsatuvchi kadrlari (porterlar, barmenlar, bosh ofitsiantlar va
ofitsiantlar) katta talabga ega.
Mehmonxona korxonalari uchun turizm menejerlariga talab yuqori bo‘lib, e’lon qilingan
bo‘sh ish o‘rinlarining 30% dan ortig‘i hozirda faol rivojlanayotgan ta’lim turizmi sohasiga
tegishli. Bugungi rekruting bozorida mehmonxona, temir yo‘l va aviachiptalarni bron qilish
bo‘yicha mutaxassislar kabi bo‘sh ish o‘rinlari mavjud. Bu sohada tajribaga ega bo‘lgan
kadrlarga talab kuchli. Eng keng tarqalgan lavozim - turizm menejeri. Avtomatik
aviachiptalarni bron qilish tizimlari foydalanuvchilari lavozimi uchun bo‘sh ish o‘rinlari kichik
foizni tashkil etadi. Ushbu lavozimga da’vogarlarning aksariyati bir nechta tizimlar bilan
ishlash bo‘yicha maxsus kurslarni tugatgan.
Yurtimizda turizmni rivojlantirish ustuvor vazifalardan biri sifatida qabul qilinmoqda.
Bu yo‘lda so‘nggi yillarda viza rejimini liberallashtirilishi, chet el furqarolari uchun ro‘yxatdan
o‘tish tartibini soddalashtirilishi, turizm industriyasini rivojlantirish uchun ko‘plab imtiyoz va
preferensiyalar berilishi O‘zbekistonda turizmni yangi pog‘onalarga olib chiqmoda. 2019-
yilning 5-yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “O‘zbekiston
Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”
farmon imzolandi. Ushbu farmonda turizmni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlaridan biri
sifatida turizm sohasida malakali mutaxassislarni tayyorlash, xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni
qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini takomillashtirish vazifasi qo‘yilgan.
Shunday qilib, zamonaviy iqtisodiy sharoit turizm industriyasi sohasida XXI asr
mutaxassislarini tayyorlashga ta’lim muassasalaridan boshqacha, yangicha yondashishni taqozo
etmoqda. Turizm korxonalari uchun kadrlar tayyorlash muammosi turli darajadagi ilmiy-amaliy
anjumanlarda keng muhokama qilinmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri, bizningcha, Davlat
ta’lim standartlarining mutaxassislarni ixtisoslashtirilgan tayyorlashga yo‘naltirilganligi bilan
tavsiflanadi.
Malakali xodimlar yuqori sifatli va raqobatbardosh xizmat ko‘rsatishning ajralmas
qismidir. Turizm sohasida professional ishchilar qatlamini shakllantirish turizm iqtisodiyoti
uchun raqobatbardosh ustunlikni ta’minlashi mumkin. Qoidaga ko‘ra, turizm va
mehmondo‘stlik sektorining turar joy, xizmat ko‘rsatish, transfer, ekskursiya xizmatlari,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
21
ovqatlanish, davolash va reabilitatsiya, dam olish va ko‘ngil ochish kabi tarkibiy qismlari
alohida ajralib turadi. Turizm sektori tarmoqlararo xo‘jalik majmuasi bo‘lib, u aholi
ehtiyojlarini qondiradigan turistik mahsulotni yaratishga asoslangan.
Turizm va mehmondo‘stlik sohasi moddiy ishlab chiqarish va noishlab chiqarish
sohasiga tegishli bo‘lgan turli faoliyat turlarini o‘z ichiga oladi. Bular, restoran va
mehmonxona biznesi, turizm, ilmiy yoki ko‘ngilochar tadbirlar, shuningdek, sport, Olimpiya
o‘yinlari, xalqaro futbol turnirlari va boshqalar kabi xalqaro tadbirlarni tashkil etish. Mehmon
do‘stlik sektori turistlarga xizmat ko‘rsatish va qabul qilish, shuningdek, ularning bo‘sh vaqtini
tashkil etishni ta’minlaydigan barcha turdagi tashkilot va obyektlarni o‘z ichiga olgan yaxshi
ishlaydigan infratuzilma bo‘lishi kerak.
“Mehmondo‘stlik” tushunchasi “turizm” tushunchasidan kengroqdir. Ushbu faoliyat
sohalari “mehmondo‘stlik” tezisiga asoslanadi, ya’ni. mehmonxona xodimlari tomonidan
ta’minlanishi kerak bo‘lgan mehmonlarga sodiqlik. Binobarin, davlat xizmatlari ko‘rsatishda
ushbu ikki yo‘nalish bo‘yicha kadrlar tayyorlash darajasi muhim o‘rin tutadi.
Turizm va mehmondo‘stlik sohasida kadrlar tayyorlash – mehmonxonalar va boshqa
joylashtirish obyektlari va dam olish maskanlari, umumiy ovqatlanish, shuningdek, tadbirkorlik,
dam olish, sport, ta’lim muassasalarining malakali mutaxassislarini tizimli va tashkiliy ravishda
tayyorlashdir. So‘nggi bir necha yil ichida dunyoning rivojlangan mamlakatlari iqtisodiyotining
ko‘plab sohalarida raqobatbardoshlik ortib borayotganini kuzatish mumkin. O‘zbekistonda
turizm va mehmondo‘stlik sohasida kadrlar tayyorlash juda dolzarb muammodir.
Turizm va mehmondo‘stlik sohasida kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash
tashkilotning asosiy afzalliklaridan biriga aylanishi mumkin, chunki ko‘rsatilayotgan
xizmatlarning sifati bevosita xodimlarning malakasiga bog‘liq va xizmat ko‘rsatish sohasidagi
mehmonlarning qoniqishiga xodimlarning malakasi bilan erishiladi.
Turizm va mehmondo‘stlik sohasida kadrlar tayyorlashning asosiy tuzilmasi:
1) restoran biznesi;
2) transport tarmog‘i;
3) yashash uchun uy-joy xizmatini ko‘rsatish;
4) turizm va mehmondo‘stlik sanoati.
Turizm va mehmondo‘stlik sohasi uchun porte va ofitsiantlardan tortib, to mehmonxona
rahbari va menejerigacha bo‘lgan turli xil darajadagi kadrlarni tayyorlash amalga oshiriladi. Bu
mijozlarga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli, barcha xodimlar bir butunlikni
tashkil qilishlari va bir xil xizmat ko‘rsatish standartlariga bo‘ysunishlari kerak.
O‘zbekiston iqtisodiyotining turizm sektorining faollashishi soha uchun kadrlar
tayyorlashga e’tiborning kuchayishini belgilaydi. Malakali xodimlar yuqori sifatli va
raqobatbardosh xizmat ko‘rsatishning ajralmas qismidir. Turizm sohasida professional ishchilar
qatlamini shakllantirish turizm iqtisodiyoti uchun raqobatbardosh ustunlikni shakllantirishi
mumkin.
Turizm ta’limining o‘ziga xosligi uning ko‘p qirraliligidadir. Turli yo‘nalish va
mutaxassisliklar bo‘yicha boshqaruv, iqtisodiy, texnologik, texnik, ilmiy va boshqa
xarakterdagi bilim va ko‘nikmalarga ega kadrlar tayyorlaydi. Shu sababli, turizm ta’limi - bu
kadrlar tayyorlash bo‘yicha innovatsion dasturlarni, shu jumladan xorijiy tajribadan
foydalanishni faol amalga oshirish imkonini beruvchi murakkab, doimiy takomillashtiruvchi
mexanizmdir. Bugungi kunda O‘zbekistonda turizm sohasida kadrlarni tayyorlash jarayonida
ko‘plab muammolar mavjud. 1990-yillarning boshlariga qadar mamlakatimizda turizm sohasi
uchun profilli kadrlar tayyorlaydigan birorta ham oliy o‘quv yurti faoliyat ko‘rsatmaganini
aytish kifoya. Shu sababli, mamlakatda turizmni rivojlantirishning asosiy muammolaridan biri
O‘zbekiston turizmini xalqaro darajaga ko‘tarishga qodir malakali kadrlarning yetishmasligi
deb hisoblash mumkin. Ammo kasb-hunar ta’limining vazifasi nafaqat ichki turoperativ bozor
ehtiyojlarini qondirish, balki uning uchun ilg‘or rejimda kadrlar tayyorlashdir.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
22
Albatta, turizm sohasi uchun maxsus kadrlar tayyorlash muammolariga davlat
tomonidan e’tiborliroq munosabatda bo‘lish zarur. Turizm mutaxassisliklari bo‘yicha o‘qitish
ko‘pincha faqat nazariy darajada amalga oshiriladi, garchi u bu kasbda hal qiluvchi ahamiyatga
ega emas. Talabalarga amaliyot, o‘qitish amaliyoti va treninglar orqali berilishi mumkin
bo‘lgan ko‘nikmalar juda yetishmayapti. Shu bilan birga, menejerlarni, turizm mutaxassislarini
kasbiy tayyorlash turistik faoliyat sohasidagi tadbirkorlik faoliyatining o‘ziga xos
xususiyatlariga asoslanishi va pedagogik didaktika tamoyillariga tayanishi kerak. Bunda ham
amaliy ko‘nikmalarga katta ahamiyat berish kerak.
Turizm sohasini modernizatsiyalash va diversifikatsiyalash sharoitida ish beruvchi
tashkilotlarning yuqori malakali kadrlarga ehtiyojlarini qondirish, aholi bandligini ta’minlash
uchun yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda mehnat sharoitlarini yaxshilash bilan birga mehnat
resurslari intellektual salohiyatini oshirish vazifalari hozirgi davrda hal etilishi lozim bo‘lgan
muhim masalalardan biridir. Turizmning rivojlanishida malakali kadrlar tayyorlashning
ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati jamiyatning iqtisodiy xizmatlar ko‘rsatish talablariga asosan
belgilanadi. Turizmda malakali kadrlar tayyorlash jarayoni ta’limning maqsad va vazifalari,
usullari, mazmuni, ta’lim tizimining samaradorligiga bevosita bog‘liq. Malakali kadrlar
tayyorlashning maqsadi kerakli yo‘nalishdagi bilimlarni chuqur egallagan mutaxassislar, turli
tarmoqlarda faoliyat yurituvchi malakali kadrlarni tayyorlash yoki hududda kadrlar malakali
qatlamini yuzaga keltirish orqali jamiyatning umumiy bilim darajasini oshirish va boshqaruvini
takomillashtirishdan iborat.
Turizmda yuqori malakali kadrlarning aqliy va ma’naviy ehtiyojlarini qondirish hamda
ularning ishchanlik va bilimdonlik qobiliyatlarini shakllantirishda ta’limning muhim
xususiyatlari shaxs, davlat va jamiyat darajasida tavsiflanadi. Bu tavsiflash mezoniga ko‘ra,
davlat mamlakat aqliy va ilmiy salohiyatining rivojlanishi hamda aholining ma’naviy boyligi va
huquqiy madaniyati oshirilishi tarafdoridir. Shaxs bu jarayonda bilim, o‘quv, ko‘nikma, tajriba,
malaka va boshqa intellektual qobiliyatlar bo‘yicha zarur ehtiyojlarini qondiradi.
Turizm industriyasi uchun kadrlar tayyorlash samaradorligini oshirish ko‘p jihatdan
amaliy faoliyat, zamonaviy turoperatsiyaning texnologik jarayonlari bilan bog‘liq. Kadrlar
tayyorlash dasturi va darsliklar dizayni turizm bozorining xususiyatlarini hisobga olishi, turizm
bozori dinamikasiga javob berishi, turistik xizmatlar bozorida turizm tashkilotining
funksiyalariga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak.
Foydalanilgan adbiyotlar ro‘yxati
1.O‘zbekiston Respublikasining “Aholini ish bilan ta’minlash to‘g’risida”gi qonuni (yangi
taxriri). – T.: Sharq, 1998y.
2.O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. – T.: Adolat, 2022y. – 256 b.
3.Shadmanov X.N. Mehnat bozorida samarali bandlikni ta’minlash: muammo va yechimlar. –
“Xalqaro moliya va hisob” ilmiy elektron jurnali. № 2 aprel, 2019-yil. 1-9-b.
4.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. PF–4947-son, 2017-yil 7 fevral.
5. Kasb-hunar o’rganish uchun sharoitlar kengaytiriladi./Xalq so’zi, 2022-yil,
16 iyun.
№125. Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida 15 iyun kuni aholini kasb-hunarga tayyorlash
va monomarkazlar faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari yuzasidan videoselektor
yig‘ilishi.
6. Gujina G.N. Kriterii effektivnosti kadrovoy politiki. – M.: 2015. S. 117
7.Maslou A. Dalniye predelы chelovecheskoy psixiki / A. Maslou. - SPb.: Yevraziya, 1999y.
430 s.
8.Fedorov I.P. Kachestvo obrazovaniya kategoriya fundamentalnaya / I.P.Fedorov // Vыssheye
obrazovaniye v Rossii. 2000. № 2. S. 3-7.
9. Slovar russkogo yazыka: V 4-x t. / AN SSSR, In-t russkogo yazыka.; Pod red. A.P.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH
VA ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
23
Yevgenyevoy. - 3-ye izd., stereotip. - M.: Russkiy yazыk, 1985-1988. T. 2. K-O. 1986. 43s
10.Lыchak Ya.D. Formirovaniye klyuchevыx kvalifikasiy spesialistov sferы turisskogo servisa
na osnove intensifikasii obucheniya: Diss. ...kand.ped.nauk: 13.00.08. 2009 g. - s.34s.
11.Normamatov, I. B. (2022). Sources of financing innovative development of economic
sectors.
Экономика и социум
, (10-1 (101)), 121-126.
12.Normamatov, I. B. (2022). Ways to ensure continuation of payments in the interbank
payment system.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
10
(6), 1162-1167.
13.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm salohiyatini
oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and importance of
science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
14.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
15.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
16.Бердиев, A. Ҳ., & Музаффарова, К. З. (2023). Мамлакат иқтисодиётига хорижий
инвестициялар жалб этишнинг аҳамияти.
Gospodarka i Innowacje.
, 145-151.
17.Muzaffarova, K. Z. (2024). Conditions for the development of tourism in the Kashkadarya
region.
Экономика и социум
, (4-2 (119)), 329-332.
18.Музаффарова, К. З. (2023). Основы привлечения иностранных инвестиций в
экономику Кашкадарьинской области.
Экономика и социум
, (11 (114)-2), 828-832.
19.Zoyirovna, M. K., & O’gli, A. H. R. (2022). Strong directions for improving economic
capital in the territory of kashkadarya region.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 243-247.
20.Muzaffarova, K., & Abdukarimov, K. (2022). Factors influencing the formation of the
investment environment in the regions.
Eurasian Journal of Social Sciences, Philosophy and
Culture
,
2
(5), 278-28.
