RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
79
Yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda energiya samaradorligi va resurs tejamkorlik siyosati
Shukurov Ulugʻbek Shokirovich
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti “Iqtisodiyot” kafedrasi dotsenti,
tel+998945231010
Jonimqulov Azamat Adhamjon oʻg’li
,
Axborot texnalogiyalari va menejment universiteti “Bank ishi” mutaxassisligi
1-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu ilmiy maqolada “Yashil iqtisodiyot”ni qo’llab-quvvatlash, rivojlantirish
tabiiy resurslardan foyadalanish va an’anaviy iqtisodiy yondashuvlardan farqli o’laroq, atrof-
muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va iqlim o‘zgarishiga qarshi
kurashish kabi omillarga asoslanadi. Yashil iqtisodiyot energetika, transport, sanoat va qishloq
xo‘jaligi sohalarida innovatsion texnologiyalarni joriy qilish orqali ekologik toza va samarali ishlab
chiqarishni rivojlantirishni ko‘zlaydi. Bu model nafaqat tabiatni asrash, balki yangi ish o‘rinlari
yaratish, fuqarolar salomatligini yaxshilash va uzoq muddatli iqtisodiy farovonlikni ta’minlash
imkonini beradi. Shu sababli, yashil iqtisodiyot bugungi kunda ko‘plab mamlakatlar rivojlanish
strategiyasining ajralmas qismiga aylangan.
Kalit so’zlar
.
Yashil iqtisodiyot, ekologiya, atrof-muhid, yashil siyosat, yashil partiya,
ekotizm
Kirish.
So‘nggi yillarda ekologiyaning buzilishi (iqlim o‘zgarishi, cho‘llashish, bio xilma-
xillikning yo‘qotilishi), tabiiy kapitalning tugab borayotganligi, kambag’allik miqyosining ortib
borishi, chuchuk suv, oziq-ovqat, energiyaning yetishmasligi, odamlar va mamlakatlar o‘rtasidagi
tengsizlik kabi muammolar amaldagi iqtisodiy tizimning mukammal emasligi sabablaridir. Global
inqirozlarning barchasi ish o‘rinlari qisqarishi, ijtimoiy himoyasizlik va qashshoqlik kabi, ham
rivojlangan, ham rivojlanayotgan mamlakatlardagi barqarorlikni izdan chiqaruvchi dolzarb ijtimoiy-
iqtisodiy muammolarni yanada chuqurlashtiradi. Dunyoning bugungi qiyofasi, tiklab bo‘lmas
ekologik falokatlar va atrof muhitga yetkazilayotgan ulkan zararlar
“yashil iqtisodiyot”ga o‘tish zarurligini taqozo etadi. Agar e`tibor beradigan bo‘lsak, jahondagi
yetakchi mamlakatlar allaqachon yashil iqtisodiyotga o‘tish ishlarini boshlab yuborganligini
ko‘rishimiz mumkin. Ular yashil iqtisodiyot barqaror rivojlanishni o‘rnini bosa olmasligini balki
barqaror rivojlanishga erishishga xizmat qiluvchi yo‘l ekanligini allaqachon anglab yetishgan.
Metod va metodologiya.
Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy rivojlanishni modelidir, u
ekologik barqarorlik, ijtimoiy tenglik va resurslardan oqilona foydalanishga asoslangan. Uning
asosiy maqsadi – iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bilan birga atrof-muhitga zarar yetkazmaslik, iqlim
o‘zgarishiga qarshi kurashish va tabiiy kapitalni saqlab qolishdir.
Zamonaviy dunyoda ekologik muammolar kundan-kunga oshib bormoqda. Tabiat resurslarining
cheksiz foydalanishi va ekotizimning buzilishi insoniyat oldida jiddiy xavflarni keltirib
chiqarmoqda. Shu sababli „yashil iqtisodiyot (green economy)“ tushunchasi so‘nggi o‘n yilliklarda
global iqlim o‘zgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi va ekologik muammolarning kuchayishi
fonida keng tarqalmoqda. „Yashil iqtisodiyot” atamasi birinchi marta 1989-yilda Buyuk
Britaniyaning “Blueprint for a Green Economy” (Yashil iqtisodiyot uchun loyiha) nomli hisobotida
qo‘llanilgan bo‘lib, keyinchalik BMTning Barqaror Rivojlanish bo‘yicha dasturlari doirasida keng
ommalashdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit dasturi (UNEP) e’tirofiga koʻra, bu
iqtisodiyot nafaqat samarali, balki adolatli boʻlishi ham zarur, yaʼni global va mamlakat darajasidagi
tenglikni tan olishni, past uglerodli, resurslarni tejaydigan va ijtimoiy jihatdan qamrab oluvchi
oʻtishni taʼminlashni nazarda tutadi. UNEP ta’rifiga ko‘ra, yashil iqtisodiyot – “odamlarning
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
80
farovonligini oshiradigan va ijtimoiy tenglikni ta’minlaydigan, shu bilan birga ekologik xavf-
xatarlarni va tabiiy resurslarning tanqisligini kamaytiradigan iqtisodiyot” deb ta’riflanadi.[1].
Yashil iqtisodiyot – ekologik xavflarni va ekologik tanqislikni kamaytirishga qaratilgan va
atrof-muhitni buzmasdan barqaror rivojlanishni maqsad qilgan iqtisodiyot. U ekologik iqtisodiyot
bilan chambarchas bogʻliq, lekin asosan siyosiy termin sifatida foydalaniladi.
2011-yildagi
Yashil Iqtisodiyot hisobotida taʼkidlanishicha, „iqtisodiyot yashil boʻlishi uchun nafaqat samarali,
balki adolatli boʻlishi ham kerak. Adolatlilik global va mamlakat darajasidagi tenglik oʻlchovlarini
tan olishni, xususan, past uglerodli, resurslarni tejaydigan va ijtimoiy jihatdan qamrab oluvchi
iqtisodiyotga adolatli oʻtishni taʼminlashni nazarda tutadi“
[2].
Koʻpgina sanoat tarmoqlari
iqtisodiyotda yashillashtirish amaliyotini
targʻib qilish usuli sifatida ushbu standartlarni qabul qila boshlaydi. Barqarorlik standartlari sifatida
ham tanilgan bu standartlar sotib olingan mahsulotlar atrof-muhitga va ularni ishlab chiqaruvchi
odamlarga zarar yetkazmasligini kafolatlaydigan maxsus qoidalardir. Ushbu standartlar soni
yaqinda oʻsib bordi va endi ular yangi, yanada yashil iqtisodiyotni qurishda yordam berishi mumkin.
Ular oʻrmon xoʻjaligi, qishloq xoʻjaligi, togʻ-kon sanoati yoki baliqchilik kabi iqtisodiy sohalarga
eʼtibor qaratadi; suv manbalari va biologik xilma-xillikni muhofaza qilish yoki issiqxona gazlari
emissiyasini kamaytirish kabi ekologik omillarga eʼtibor qaratish dolzarbligini koʻrsatadi. 2012
yilda ICC har ikki yilda bir marta konsultatsiya qilinadigan xalqaro ekspertlarning hissalarini oʻz
ichiga olgan Yashil iqtisodiyot yoʻl xaritasini nashr etdi. „Yoʻl xaritasi“ „yashil
iqtisodiyot“ tushunchasini oydinlashtirish va shakllantirish boʻyicha keng qamrovli va koʻp tarmoqli
saʼy-harakatlarni ifodalaydi. U global muammolarga yechim topishda biznesning rolini taʼkidlaydi.
U yashil iqtisodiyotga oʻtish uchun biznes/tarmoq ichidagi va hamkorlikdagi harakatlarga taalluqli
quyidagi 10 ta shartni belgilaydi:
Ochiq va raqobatbardosh bozorlar
Koʻrsatkichlar, buxgalteriya hisobi va hisobot
Moliya va investitsiyalar
Ogohlik
Hayotiy tsikl yondashuvi
Resurs samaradorligi va ajratish
Bandlik
Taʼlim va koʻnikmalar
Boshqaruv va hamkorlik
Integratsiyalashgan siyosat va qarorlar qabul qilish
Ushbu ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha vazifalarning samarali amalga oshirilishi quyidagi
yo‘nalishlardagi tarmoqlararo choralar bilan bir qatorda amalga oshirish lozim bo‘ladi. Masalan:
“yashil” o‘sish bo‘yicha salohiyatni oshirish va inson kapitalini rivojlantirish;
“yashil” iqtisodiyotga o‘tish uchun qulay siyosiy muhit yaratish, samarali institutlarni joriy
qilish;
tashqi va ichki “yashil” moliyalashtirish oqimlarini ko‘paytirish.
O‘zbekiston Respublikasida "yashil" iqtisodiy o‘sishni ta’minlashdagi 6 ta ustuvor yo‘nalish
va vazifalari belgilangan:
1. Tabiiy resurslardan barqaror va samarali foydalanish.
2. Milliy iqtisodiyotning tabiat ofatlari va iqlim o‘zgarishiga nisbatan barqarorligini mustahkamlash.
3. Milliy iqtisodiyot, xususan, sanoatning “yashil” va kam uglerodli rivojlanishini ta’minlash.
4. Innovatsiyalarni joriy etish va samarali “yashil” investitsiyalarni jalb qilish.
5. Barqaror va inklyuziv “yashil” urbanizatsiyani rivojlantirish.
6. “Yashil” iqtisodiyotga o‘tish darajada katta ish o‘rni yaratish imkonini beradigan faol va
innovatsion hududlarni rivojlantirish va ularni qo‘llab-quvvatlash.
Innovatsiyalarni joriy etish va samarali “yashil” investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha asosiy
yo‘nalishlar:
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
81
a) “Yashil” investitsiyalar konsepsiyasini integratsiyalash va yangi "yashil mezonlar" ishlab chiqish.
b) Sanoat korxonalari infratuzilmasini modernizatsiyalash – yangi texnologiyalar va standartlarni
joriy etish.
c) Sanoat, qurilish, qishloq xo‘jaligi va iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida “yashil”
texnologiyalarni rivojlantirish.
d) Xususiy sektorni “yashil” iqtisodiy rivojlanishga jalb qilish va davlat-xususiy sheriklikni
rivojlantirish.
e) Davlat xarajatlarini shaffof va raqobatbardosh tarzda boshqarish, korporativ boshqaruv tizimini
takomillashtirish.
f) Innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash, raqamli texnologiyalar orqali davlat boshqaruv salohiyatini
oshirish.
O‘zbekiston Respublikasining 2030 yilgacha “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan
islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida
02.12.2022-yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorida 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida belgilangan vazifalarni amalga oshirish, O‘zbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi doirasida “yashil” va inklyuziv iqtisodiy
o‘sishni ta’minlash borasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar samaradorligini oshirish, qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish hamda iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida
resurslarni tejashni yanada kengaytirish maqsadida quyidagi bir qator strategik maqsadlarga
erishishga mo‘ljallangan[3]:
- qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ishlab chiqarish quvvatini 15 GVtga oshirish va ularning
ulushini elektr energiyasini ishlab chiqarish umumiy hajmining 30 foizidan ko‘prog‘iga yetkazish;
- sanoat sohasida energiya samaradorligini kamida 20 foizga oshirish;
- iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida suvdan foydalanish samaradorligini sezilarli darajada oshirish,
1 million gektargacha maydonda suv tejovchi sug‘orish texnologiyasini joriy etish;
-yiliga 200 million ko‘chat ekish va ko‘chatlarning umumiy sonini 1 milliarddan oshirish orqali
shaharlardagi yashil maydonlarni 30 foizdan ortiqroqqa kengaytirish masalalari qo‘yilgan;
Natijalar va tahlil.
So‘nggi yillarda tabiatni muhofaza qilish texnologiyalariga sarmoyalar
kiritish ortib bormoqda. Biroq, avvalgi tendensiya shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston 1990-yillarning
boshidan beri ekologik texnologiyalarga sarmoya kiritgan. Hususan, 2018 yilda O‘zbekistondagi
innovatsiyalarning 15 % dan ortig‘i atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq bo‘lgan, bu dunyo
bo‘yicha o‘rtacha 10% ga teng ko‘rsatkichdan yuqoridir. Davlat byudjetiga ekologik soliq
tushumlarining ulushi 2015-2018 yillarda o‘rtacha 0,01 % darajasida o‘zgarishsiz qoldi. Qattiq
maishiy chiqindilarni yig‘ish uchun to‘lovlar ekologik soliq tushumlarining 57 % ni tashkil qiladi.
Atrof-muhit bilan bog‘liq barcha soliqlarning tizimli hisobi bo‘lmasa-da, umuman olganda atrof-
muhitni ifloslantirganlik uchun yig‘imlardan, shu jumladan qattiq chiqindilar va oqava suvlarni
yig‘ish uchun yig‘imlardan olinadigan ekologik tushumlar oshdi. Buni 2018- yilda 2010-yilga
nisbatan deyarli to‘rt baravar yuqori bo‘lib, taxminan 1,7 mln AQSH dollarini tashkil etdi[4].
O‘zbekiston energetika tarmoqi 2030 yilga kelib "yashil" iqtisodiyotga o‘tish davrida kam
daromadli aholini himoya qilish uchun qazib olinadigan yoqilg‘i subsidiyalaridan asta-sekin voz
kechishga intilmoqda. Bundan tashqari, hukumat "yashil" energetikaga o‘tish maqsadida
iste’molchilarning "yashil" energiyaga sarmoyalarini rag‘batlantirish uchun "soliq imtiyozlari
mexanizmi" ni joriy qildi. Sarmoyalarni rag‘batlantirish qayta tiklanadigan energiya va energiya
tejaydigan texnologiyalardan foydalanishni rag‘batlantirishi kutilmoqda.
1-jadval: 2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasida “yashil” iqtisodiyotga o‘tish va
“yashil” o‘sishni ta’minlash bo‘yicha maqsadli ko‘rsatkichlar.
№
Ko‘rsatkichlar
O‘lchov
birligi
2024-yil 2026-yil 2028-yil 2030-yil
1
YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan
energiya hajmini kamaytirish
%
14,0
22,0
27,0
30,0
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
82
(2021-yilga nisbatan)
2
Sanoatda elektr energiyasi
iste’moli, umumiy iste’molga
nisbatan ulushi
%
25,0
23,0
21,0
20,0
3
Qayta tiklanuvchi energiya
manbalarining elektr energiyasi
ishlab chiqarish umumiy hajmidagi
ulushini kengaytirish
(gidroenergiya kiritilmagan holda)
%
8,0
15,0
20,0
25,0
4
Kichik quvvatli quyosh fotoelektr
stansiyalarini qurish
MWt
150,0
400,0
800,0
1 000,0
5
Yaxshilangan ichimlik suv
manbalaridan foydalanish
imkoniyatiga ega aholi ulushi
(aholi umumiy soniga nisbatan)
%
75,0
80,0
85,0
90,0
6
O‘rmon fondi hududlarida daraxt
va butalar zahiralarini ko‘paytirish mln.m²
68,1
77,5
85,9
92,5
7
“Yashil makon” loyihasi doirasida
shaharlardagi “yashil” maydonlar
ulushining oshishi (aholi
punktining umumiy maydoniga
nisbatan)
%
10,0
12,5
15,0
17,0
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, 2024–2030-yillar davomida YaIM birligiga to‘g‘ri keladigan energiya
iste’moli 2021-yilga nisbatan 30% ga kamayishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu energiya samaradorligini
oshirish va resurslardan tejamkor foydalanishni ko‘zda tutadi. “Yashil makon” loyihasi doirasida
shaharlardagi yashil maydonlar ulushi 2024-yildagi 10% dan 2030-yilgacha 17% ga oshiriladi.
Qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash darajasi 2030-yilda 80% ga yetkazilishi
rejalashtirilmoqda, bu chiqindilarni iqtisodiy resurs sifatida qayta ishlash imkoniyatlarini
kengaytiradi.
Elektr energiyasi va qazib olinadigan yoqilg‘i narxi ko‘tarilmoqda, ammo u baribir ishlab chiqarish
tannarxini aks ettirmaydi. Energiya manbalaridan foydalanish tariflari ishlab chiqarish tannarxini
aks ettirmaydi, ammo energiya narxlarini isloh qilish kam daromadli aholini ijtimoiy himoya qilish
siyosati bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqilmoqda. Shunga ko‘ra, 2019 yildan boshlab
iste’molchilarning barcha toifalari uchun yagona tarif emas, balki turli toifadagi iste’molchilar
uchun turli xil tarif sxemalari o‘rnatildi. Shunday qilib, tijorat iste’molchilari uchun tarif maishiy
ehtiyojlarga qaraganda 30-50% yuqori bo‘ldi.
Xulosa.
O’zbekiston “yashil iqtisodiyot”ga o’tmoqda va buning negizida aholini sog’lig’ini saqlash,
tabiiy resurslardan foydalanish va umumiy “yashil iqtisodiyot” ga o’tish bo’yicha “ O’zbekiston
2030” strategiyasi ham ishlab chiqildi. Bu borada Yevropa davlatlari ham anchagina tajribaga ega
va ular bu tajribani ko’p yillardan beri amalda qo’llashmoqda.
Fikrimizcha, 2030-yilgacha "yashil" iqtisodiyotga o‘tish va "yashil" o‘sishni ta’minlash natijasida
sanoat tarmoqlarida 3,9 milliard metr kub tabiiy gaz, 4 milliard kVt/soat elektr energiyasi va 21
million tonna neft mahsulotlarini tejash, qoplamali energiya sig‘imini 20 foizga kamaytirish ko‘zda
tutilgan.
Ushbu maqsadlarga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirish lozim bo‘ladi:
Bino va inshootlarda energiya samaradorligini 30 foizga oshirish;
Har bir tarmoq kesimida resurslarni ishlatish samaradorligini oshirish va energiya
tejamkorligi dasturlarini ishlab chiqish;
Chiqindisiz ishlab chiqarish texnologiyalarini rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etish;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
83
Iqtisodiyot tarmoqlari va faoliyat turlari bo‘yicha iqtisodiyoting energiya sarfini (energiya
sig‘imi) 2026-yilga borib 22 foizga kamaytirishga erishish;
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining elektr energiyasi ishlab chiqarish umumiy
hajmidagi ulushini kengaytirib, 40,7 kVt/soat darajaga yetkazish;
"Yashil makon" loyihasi doirasida shaharlardagi "yashil" maydonlar ulushini 30 foizga
yetkazish.
Adabiyotlar.
1.
Blueprint for a Green Economy: David Pearce, Anil Markandya and Edward B. Barbier.
Earthscan, London, Great Britain, 1989. 192 pp
2.
https://web.archive.org/web/20160327113927/http://www.unep.org/greeneconomy/AboutG
EI/WhatisGEI/tabid/29784/Default.aspx
„United Nations Environment Programme (UNEP)“
.
3.
2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan
islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida
02.12.2022-yildagi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori
4.
https://ggi-uzbekistan.onrender.com/group5_uz
- Yashil iqtisodiyot platformasi
5.
U.Sh.Shukurov “Yashil” iqtisodiyot tamoyillari orqali hududlar sanoatini rivojlantirishni
takomillashtirish” Cовременные проблемы региональной экономики: опыт, тенденции и
перспективы, сборник материалов II республиканской научно-практической конференции
2024 г. 415-517 betlar.
6.
Gulbakhor, E. (2023). Possibilities of increasing the standard of living of the population of the
regions in socio-economic development. Best Journal of Innovation in Science, Research and
Development, 2(9), 412-416.
