RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
147
BARQAROR IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA YASHIL IQTISODIYOTGA
OʻTISH MUAMMOLARI VA IMKONIYATLARI
MUZAFFAROVA KAMOLA ZOYIROVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti katta oʻqituvchisi
XASANOVA SOFIYA KAMOLIDDINOVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti magistri
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Oʻzbekistonda barqaror iqtisodiyotni rivojlantirishda yashil
iqtisodiyotning oʻrni va ahamiyati haqida, hamda mamlakatimizda yashil iqtisodiyotga oʻtish
imkoniyatlarini oshirish va muammolarni bartaraf etish chora-tadbirlari keltirib oʻtilgan.
Kalit soʻzlar:
yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish, energiya samaradorligi, ekologik
barqarorlik, “yashil” texnologiyalar, “sof” transport, “Yashil” mezonlar, energiya tejamkorligi,
yashil subsidiya, soliq imtiyozlari.
Kirish.
Yashil iqtisodiyotga oʻtish — bu tabiiy resurslardan samarali foydalanish, atrof-
muhitni himoya qilish, energiya samaradorligini oshirish va ijtimoiy barqarorlikni taʼminlashga
qaratilgan iqtisodiy rivojlanish modelidir. Bu jarayon insoniyat uchun zarur boʻlgan ekologik
barqarorlikni taʼminlash bilan birga iqtisodiy oʻsishning yangi yoʻnalishlarini ochib beradi. Yashil
iqtisodiyotga oʻtish, ayniqsa, iqlim oʻzgarishi, tabiiy resurslarning kamayishi va atrof-muhit
ifloslanishi kabi global muammolarni hal qilish uchun juda muhimdir.
2018-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Parij bitimini (Parij, 2015-yil 12-dekabr) ratifikatsiya
qildi va uni amalga oshirish yuzasidan milliy miqyosda belgilanadigan hissa boʻyicha — 2030-yilga
qadar issiqxona gazlarining yalpi ichki mahsulot birligiga nisbatan solishtirma ajratmalarini 2010-
yildagi darajadan 10 foizga qisqartirish miqdoriy majburiyatini qabul qildi.[1]
Ushbu strategiyaning asosiy maqsadi mamlakatda amalga oshirilayotgan tuzilmaviy
islohotlarga “yashil” iqtisodiyot tamoyillarini integratsiya qilish orqali ijtimoiy rivojlanishga,
issiqxona gazlarining ajratmalari darajasini pasaytirishga, iqlim va ekologiya barqarorligiga imkon
beruvchi mustahkam iqtisodiy taraqqiyotga erishishdan iborat, boʻlib hisoblanadi.
Adabiyotlar sharhi.
“Yashil iqtisodiyot”ni rivojlantirishga bagʻishlangan ilk ilmiy
tadqiqotlar XX asrning 70 yillaridan boshlangan. Jumladan, 1972-yilda Stokgolmda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish va ekologiya muammolariga bagʻishlangan xalqaro konferensiyada atrof-
muhitni saqlab qolish va rivojlantirishga qaratilgan 26 ta tamoyil ishlab chiqildi [2]
Iqtisodiy adabiyotlarda “yashil iqtisodiyot” tushunchasi ilk marotaba 1989-yilda [3]
qoʻllanilgan. Lekin uning mohiyati hozirga qadar turlicha talqin etiladi. Ayrim anbalarda “yashil
iqtisodiyot” mamlakat tabiatini yaxshilashga koʻmaklashuvchi iqtisodiyotning yangi tarmoqlari
sifatida tadqiq qilinsa, baʼzi tadqiqotlarda “yashil iqtisodiyot” tabiatga yordam beruvchi va foyda
keltiruvchi yangi texnologiyalar, ekotizimlar sifatida oʻrganiladi, uchinchi guruh tadqiqotlarda esa
“yashil iqtisodiyot” – bu ekologik toza mahsulotlar yaratishga yoʻnaltirilgan rivojlanishning yangi
bosqichiga oʻtish hisoblanib, uning asosini sof yoki “yashil” texnologiyalar tashkil etadi deyiladi. [4]
“Yashil iqtisodiyot” tushunchasining keng tarqalgan, nisbatan toʻliq taʼrifi UNEP tomonidan
ishlab chiqilgan boʻlib, “yashil iqtisodiyot” – bu “insonlar farovonligi va ijtimoiy tengligining
yaxshilanishi, ekologik risklar va ekologik taqchillikni sezilarli darajada kamaytirish”ga olib
keluvchi iqtisodiyotdir.[5]
Muhokama va natijalar.
Oʻzbekistonda yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayonida bir qator
muammolar va imkoniyatlar mavjud. Yashil iqtisodiyot — bu iqtisodiy rivojlanishni tabiatni
muhofaza qilish, resurslarni tejash va atrof-muhitga boʻlgan taʼsirni kamaytirishga qaratilgan mode.
Oʻzbekistonning yashil iqtisodiyotga oʻtishidagi asosiy muammolarga quyidagilarni koʻrsatish
mumkin :
-
texnologik infratuzilmani yangilash talablari
: Oʻzbekistonda koʻpincha anʼanaviy
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
148
energiya manbalari (gaz, uglerod) ishlatilmoqda. Bu esa yashil iqtisodiyotga oʻtish uchun
zamonaviy tozalik va energiya samaradorligi texnologiyalariga investitsiyalarni talab qiladi.
- energiya samaradorligini oshirish
: Energiya samaradorligini oshirish uchun infratuzilma
va tadbirkorlik sohasidagi ishlash tizimi yoki davlat siyosati yangilanishi kerak. Oʻzbekistonda
energiya tejashga yoʻnaltirilgan toʻgʻri mexanizmlar va qonuniy kafolatlar yetarli emas.
- qarz va moliyaviy manbalar muammolari
: Yashil iqtisodiyotga oʻtish koʻpinicha katta
sarmoyalarni talab qiladi. Loyihalarni moliyalashtirish va davlatning moliyaviy qoʻllab-quvvatlashi
masalalari kutilgan darajada emas.
- maʼlumotning yoki bilimning yetishmovchiligi
: Yashil iqtisodiyotning konsepsiyasi va
uning ahamiyati haqida umumiy aholining kam maʼlumotga ega boʻlishi yoki bu sohada bilimning
yetishmasligi. Bu, oʻz navbatida, jamiyatda va ishlab chiqarishda oʻzgarishlarni joriy etishda
muammolar tugʻdiradi.
- sanoat va qishloq xoʻjaligidagi taʼlim va malaka yetishmasligi
: Yashil iqtisodiyotga
oʻtish uchun sanoat va qishloq xoʻjaligi sohalarida mutaxassislar va yangi ishlab chiqarish
texnologiyalariga yoʻnaltirilgan dasturlar zarur.
Mamlakatimizda “yashil iqtisodiyot”ga oʻtish konsepsiyasi doirasida Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining “2019 — 2030-yillar davrida Oʻzbekiston Respublikasining “yashil”
iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi Qarori qabul qilindi. Ushbu Qarorda
belgilangan ustuvor yoʻnalishlardan biri “Yashil iqtisodiyot”ni qoʻllab-quvvatlashning moliyaviy va
nomoliyaviy mexanizmlarini ishlab chiqish boʻlib hisoblanadi. Yuqoridagi muammolardan kelib
chiqadigan boʻlsak, ushbu yoʻnalishning ustuvor sohalaridan biri “yashil” iqtisodiyot tamoyillarini
taʼlim va fanga integratsiya qilishga bagʻishlangan[6] boʻlib hisoblanadi:
— “yashil” iqtisodiyot asoslari, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish, “sof”
transportni rivojlantirish, energiya tejash va boshqa masalalarni eʼtiborga olgan holda oliy va oʻrta
maxsus taʼlimning tegishli yoʻnalishlari oʻquv dasturlarini takomillashtirish, shuningdek, umumiy
oʻrta taʼlimning tegishli dasturlariga “yashil” iqtisodiyot asoslari boʻyicha mavzular kiritish;
- oliy, oʻrta maxsus, kasb-hunar, umumiy oʻrta taʼlim uchun tegishli oʻquv adabiyotlarini
(yoʻnalishlar boʻyicha) tayyorlash yoki qayta nashr etish jarayonida ularga “yashil” iqtisodiyot
asoslari boʻyicha mavzular kiritish;
- pedagog va ilmiy xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish dasturlariga “yashil”
iqtisodiyot asoslari, jumladan, “Yashil texnologiyalar”, “Yashil mezonlarni hisobga olgan holda
ekologik meʼyorlashtirish asoslari”, “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari texnologiyalari”,
“Energiya tejamkorligi va energiya samaradorligi muammolari” mavzularini joriy etish;
- “yashil” texnologiyalar sohasidagi ilmiy tadqiqotlar va innovatsion ishlanmalarni qoʻllab-
quvvatlash.
Mamlakatimizda yashil iqtisodiyotga oʻtish imkoniyatlarini quyidagilar tarzida belgilashimiz
mumkin boʻladi:
-
yangi sanoat tarmoqlari va texnologiyalar
:
Yashil iqtisodiyot yangi sanoat tarmoqlari va
innovatsion texnologiyalarni rivojlantirishni talab etadi. Masalan, quyosh va shamol energiyasini
ishlab chiqarish, suvni toza saqlash texnologiyalari, chiqindilarni qayta ishlash va biomassa
energiyasini ishlab chiqarish kabi sohalarda yangi ish oʻrinlari va biznes imkoniyatlari paydo
boʻladi.
-
energiyani tejash va samarali foydalanish
:
Yashil iqtisodiyot energiya samaradorligini
oshirishga katta urgʻu beradi. Bu, oʻz navbatida, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi va tabiiy
resurslarni yanada samarali ishlatish imkonini yaratadi. Yashil energiya manbalariga, masalan,
quyosh, shamol va boshqa qayta tiklanadigan energiya manbalariga investitsiyalarni koʻpaytirish
zarur.
-
qayta ishlash va chiqindilarni boshqarish: Yashil iqtisodiyot chiqindilarni qayta ishlash va
ularni resurs sifatida foydalanishni koʻzda tutadi. Bu orqali nafaqat ekologik taʼsirni kamaytirish,
balki yangi biznes imkoniyatlarini yaratish mumkin. Masalan, plastmassa va qogʻozni qayta ishlash,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
149
elektron chiqindilarni boshqarish va boshqa turdagi chiqindilarni qayta ishlash orqali foydali
mahsulotlar ishlab chiqarish mumkin.
- agrar sektorda yashil texnologiyalar: Qishloq xoʻjaligida ekologik toza va barqaror ishlab
chiqarish texnologiyalarini joriy etish muhimdir. Bu nafaqat atrof-muhitni himoya qilish, balki
ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish va oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash imkonini
yaratadi.
Xulosa va takliflar.
Yashil iqtisodiyotga oʻtishda davlat siyosatining ahamiyati katta.
Davlatning qarorlar qabul qilish jarayonida yashil iqtisodiyot tamoyillarini inobatga olishi zarur.
Qonunlar va normativ-huquqiy bazaning takomillashtirilishi: Yashil iqtisodiyotga oʻtish
jarayonida davlatning asosiy roli qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqishda
namoyon boʻladi. Yashil iqtisodiyotga oid meʼyoriy hujjatlar, ekologik standartlar va qayta
tiklanadigan energiya manbalarini ragʻbatlantirish boʻyicha qonunlar ishlab chiqilishi kerak.
Yashil moliya va investitsiyalarni ragʻbatlantirish: Yashil iqtisodiyotga oʻtish uchun davlat
yashil moliya tizimini rivojlantirishga eʼtibor qaratishi zarur. Bu, qayta tiklanadigan energiya
loyihalarini, atrof-muhitni himoya qilishga qaratilgan texnologiyalarni va boshqa ekologik
dasturlarni qoʻllab-quvvatlashni oʻz ichiga oladi. Davlat yashil obligatsiyalar chiqarish, subsidiyalar
va soliq imtiyozlari orqali yashil loyihalarga investitsiyalarni jalb etishi mumkin.
Xalqaro hamkorlik va tajriba almashish: Yashil iqtisodiyotga oʻtishning muvaffaqiyatli
tajribalari koʻplab mamlakatlarda mavjud. Davlatlar oʻrtasidagi hamkorlik, texnologiya transferi va
tajriba almashish jarayonlarini kuchaytirish orqali yashil iqtisodiyotga oʻtish tezlashadi. Shu bilan
birga, xalqaro iqlim kelishuvlari va kelajakdagi iqlim oʻzgarishlariga qarshi kurashishdagi
hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega.
Taʼlim va bilimlarni oshirish: Yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayonida ilmiy-tadqiqotlar va
taʼlim tizimi katta rol oʻynaydi. Davlat ekologik barqarorlik, yashil texnologiyalar va atrof-muhitni
himoya qilish masalalarida taʼlimni kuchaytirishi, kadrlarni tayyorlash va ilmiy izlanishlarni
qoʻllab-quvvatlashi lozim.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, yashil iqtisodiyotga oʻtish — bu faqat atrof-muhitni
himoya qilish emas, balki yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratish va ijtimoiy barqarorlikni taʼminlash
uchun zarur bir jarayondir. Davlat siyosati yashil iqtisodiyotga oʻtish jarayonida muhim omil boʻlib,
yuqori texnologiyalarni rivojlantirish, yashil moliya tizimini joriy etish, xalqaro hamkorlikni
kuchaytirish va ilmiy-tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash orqali ushbu oʻzgarishlarni amalga oshirish
mumkin. Oʻzbekistonning yashil iqtisodiyotga oʻtish yoʻli global iqlim oʻzgarishlariga qarshi
kurashishda muhim qadam boʻlib, mamlakatning iqtisodiy barqarorligini taʼminlashda muhim
ahamiyatga ega boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2019 — 2030-yillar davrida Oʻzbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi” toʻgʻrisidagi 2019-yil 4-oktyabrdagi
PQ-4477-son
2. Deklaratsiya Konferensii OON po problemam okrujayuщey cheloveka sredы ot
16.06.1972 // Konsultant plyus 4012.00.32 2002-2013.
3. Blueprint for a green economy: David Pearce, Anil Markandya and Edward B. Barbiyer.
Earthscan, London, Great Britain, 1989. 192 pp.
4. Yashil iqtisodiyot: Darslik./A.V.Vaxabov, Sh.X.Xajibakiyev va boshqalar. –Toshkent.:
“Universitet”, 2020. -262 b.
5. Navstrechu “zelyonoy” ekonomike: puti k ustoychivomu razvitiyu i iskoreneniyu bednosti
/ Shtayner A., Ayris R., Bessa S. I dr: YUNEP/Grid Arendal, 2011. S. 17.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2019 — 2030-yillar davrida Oʻzbekiston
Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 2019-yil 4-
oktyabr, PQ-4477-son Qarorining 1-ilovasi
7.Uzaqov, J. N., & Jumanazarov, K. S. (2024, August). Mintaqada ziyorat turizm
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
150
salohiyatini oshirish mexanizmining nazariy-uslubiy asoslari. In
conference on the role and
importance of science in the modern world
(Vol. 1, No. 7, pp. 23-33).
8.Узоқов, Ж. Н. (2024, May). Зиёрат туризмнинг ривожланиш босқичлари ҳамда
тармоқ сифатида шаклланиш тарихи. In
conference on the role and importance of science in the
modern world
(Vol. 1, No. 4, pp. 98-102).
9.Xаmrоyevnа, B. S., & Аlisher о'g'li, А. B. (2024). Kоmmunаl xо'jаligining institutsiоnаl
jihаtlаrini tаkоmillаshtirishdа yаshil iqtisоdiyоtning о'rni.
World of science
,
7
(12), 88-91.
10.Kh, A. N. (2025). Optimizing prophylactic strategies for post-lasik dry eye syndrome: a
comprehensive review.
oriental journal of medicine and natural sciences
,
2
(3), 4-8.
11.Erkaeva, G. P., & Shukurov, U. S. (2022). Experience of foreign countries in increasing
the investment attractiveness of the regions.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 234-238.
12.Shukurov, U. S. Peculiarities of industrial location in cities and districts of Kashkadarya
region.
Gwalior management academy
, 73.
13.
U.Sh.Shukurov “Hududlarning investitsion jozibadorligini aniqlashning zamonaviy
yondashuvlari”
Ilm-fan xabarnomasi Volume 5, issue 2, Yanvar 2025
.
14.Normamatov, I. B. (2022). Sources of financing innovative development of economic
sectors.
Экономика и социум
, (10-1 (101)), 121-126.
15.Normamatov, I. B. (2022). Ways to ensure continuation of payments in the interbank
payment system.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
,
10
(6), 1162-1167.
