RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
187
FIZIKA FANIDA TAJRIBAVIY YONDASHUVNING AHAMIYATI: AN’ANAVIY VA
RAQAMLI LABORATORIYALAR TAHLILI
BOBILOV N.X.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada fizika ta’limida tajribaviy yondashuvning o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi.
An’anaviy laboratoriya mashg‘ulotlari va zamonaviy raqamli laboratoriyalar (virtual va
simulyatsion muhitlar) imkoniyatlari o‘zaro solishtiriladi. Maqolada har ikkala yondashuvning
afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, ularni uyg‘unlashtirish bo‘yicha takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar:
fizika ta’limi, laboratoriya tajribalari, raqamli texnologiyalar, simulyatsiya,
tajribaviy yondashuv.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается роль и значение экспериментального подхода в
преподавании физики. Проведен сравнительный анализ традиционных лабораторных работ и
современных цифровых лабораторий (виртуальных и симуляционных сред). Приведены
преимущества и недостатки обоих подходов, а также предложены пути их интеграции.
Ключевые слова:
преподавание физики, лабораторные эксперименты, цифровые
технологии, моделирование, экспериментальный подход.
ANNOTATION
This article analyzes the role and significance of the experimental approach in physics
education. A comparative analysis is conducted between traditional laboratory sessions and modern
digital laboratories (virtual and simulation environments). The paper outlines the strengths and
limitations of both methods and suggests ways to integrate them effectively.
Keywords:
physics education, laboratory experiments, digital technologies, simulation,
experimental approach.
KIRISH.
Fizika fani — bu tabiiy jarayonlarni tushuntirishda nazariya va tajriba
uyg‘unligini talab etadigan fan sohasidir. Shu bois, tajribaviy yondashuv ushbu fanni o‘rganish va
o‘qitishda muhim rol o‘ynaydi. An’anaviy laboratoriya mashg‘ulotlari o‘quvchilarda kuzatish,
o‘lchash, natijalarni tahlil qilish va xulosa chiqarish kabi amaliy ko‘nikmalarni shakllantiradi. Biroq
so‘nggi yillarda ta’lim texnologiyalarining rivojlanishi natijasida raqamli (virtual va simulyatsion)
laboratoriyalar keng qo‘llanilmoqda. Bu esa, ta’lim jarayoniga yangi yondashuvlarni kiritish
zaruratini yuzaga keltirmoqda.
1. Tajribaviy yondashuvning tarixiy asoslari
Fizika fanining rivojlanishida tajriba doimo markaziy o‘rinda bo‘lgan. Galileo Galiley, Isaak
Nyuton kabi olimlar fizika qonuniyatlarini aniqlashda empirik (tajriba asosidagi) metodlarga
tayanishgan. Ularning ishlari zamonaviy fizikaning eksperimental asoslarini belgilab berdi. Hozirgi
kunda ham fizika nazariyalarining haqiqatga muvofiqligi ko‘pincha tajribalar orqali isbotlanadi. Shu
sababli, fizika o‘qitishda tajribaviy yondashuv ilmiy tafakkurni shakllantirishda muhim vosita
hisoblanadi.
2. An’anaviy laboratoriya mashg‘ulotlari tahlili
An’anaviy laboratoriyalar o‘quvchilarga real obyektlar bilan ishlash, fizik kattaliklarni
bevosita o‘lchash, tajriba o‘tkazish ketma-ketligini tushunish imkonini beradi.
Ular quyidagi afzalliklarga ega:
Qo‘l bilan bajariladigan amaliy mashg‘ulotlar;
Asbob-uskunalar bilan tanishish;
Reallik hissi va mas’uliyatli yondashuvni shakllantiradi.
Ammo ularning kamchiliklari ham mavjud:
Uskunalar yetishmovchiligi yoki eskirganligi;
Tajribalarni to‘liq va xavfsiz o‘tkazishdagi cheklovlar;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
188
Ko‘p hollarda vaqt va mablag‘ talab etadi.
3. Raqamli laboratoriyalarning imkoniyatlari
So‘nggi yillarda fizika darslarida raqamli vositalardan keng foydalanilmoqda. Virtual
laboratoriyalar, fizik simulyatorlar va interaktiv ilovalar orqali ko‘plab tajribalarni kompyuterda
bajarish mumkin. Ularning afzalliklari:
Har qanday vaqtda, takroran bajarish imkoniyati;
Xavfsizlik va yuqori aniqlik;
Qurilmalar yoki materiallarga bog‘liq bo‘lmagan holda ko‘plab tajribalarni modellashtirish.
Shuningdek, raqamli laboratoriyalar masofaviy ta’lim uchun ayniqsa qulay bo‘lib,
pandemiya davrida bu yondashuv keng ommalashdi. Biroq, bu laboratoriyalar o‘quvchilarda real
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishda yetarli emasligi mumkin.
4. Solishtirma tahlil va muammolar
Har ikkala yondashuvning o‘ziga xos afzallik va kamchiliklari mavjud. Quyidagi jadvalda
ular solishtiriladi:
Mezoni
An’anaviy
laboratoriya
Raqamli
laboratoriya
Asbob-uskunalar
Haqiqiy, moddiy
Virtual, dasturiy
Xavfsizlik
Ehtiyot choralar talab etiladi
Xavfsiz
Amalga
oshirish
tezligi
Sekin, ehtiyotkorlik talab qiladi
Tez,
istalgancha
takrorlasa
bo‘ladi
Reallik hissi
Kuchli
Nisbiy
Ko‘nikmalarni
shakllantirish
Yuqori
O‘rtacha
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, an’anaviy yondashuv orqali real amaliy ko‘nikmalar shakllanadi,
raqamli laboratoriyalar esa bilimni mustahkamlash va tezkor takrorlash imkonini beradi. Demak,
ular bir-birini to‘ldiruvchi vositalar sifatida qaralishi lozim.
XULOSA
Fizika fanini o‘qitishda tajribaviy yondashuv muhim ahamiyatga ega. An’anaviy
laboratoriya mashg‘ulotlari o‘quvchilarda amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishda, asbob-uskunalar
bilan ishlashda, real jarayonlarni kuzatishda beqiyos imkoniyat yaratadi. Shu bilan birga, zamonaviy
raqamli laboratoriyalar o‘zining qulayligi, xavfsizligi va ko‘p takrorlanishi bilan ta’lim jarayonini
boyitadi.
Tahlil shuni ko‘rsatdiki, samarali ta’lim uchun an’anaviy va raqamli laboratoriyalarni
uyg‘unlashtirish zarur. Ularni birgalikda qo‘llash o‘quvchilarga nazariy bilimlarni amaliy jihatdan
mustahkamlashga, mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
TAVSIYALAR
:
Ta’lim jarayonida raqamli laboratoriyalardan ko‘proq foydalanish, ayniqsa masofaviy
ta’lim uchun;
An’anaviy laboratoriyalarni zamonaviy asbob-uskunalar bilan yangilash va xavfsizlik
choralarini oshirish;
Ta’lim dasturlarida ikki yondashuvning uyg‘unlashuvi uchun metodik materiallar yaratish.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Резник В. Е. Методика преподавания физики в средней школе. — М.: Просвещение,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
189
2010. — 256 с.
2.
Кацман Л. И. Физика: теория и практика лабораторных занятий. — СПб.: Питер, 2015.
— 312 с.
3.
Passow, M., Passow, C. (2017). What competencies should undergraduate engineering
programs emphasize? A systematic review.
Journal of Engineering Education
, 106(3), 475–526.
4.
Tuzov, V. M. (2020). Virtual laboratories in physics education: Advantages and challenges.
Physics Education Journal
, 55(4), 045009.
5.
Иванов, А. Н. Современные образовательные технологии в преподавании физики. —
Екатеринбург: УрФУ, 2018. — 198
