RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
225
TA’LIM-TARBIYA JARAYONIDA FASILITATSIYA MUAMMOSINI O‘RGANISHGA
OID NAZARIY YONDASHUVLAR TAHLILI
Eshmatova Go’zaloy Ziyoyidin qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti Pedagogika kafedrasi o’qituvchisi
+998935851292
Annotatsiya:
Pedagog fasilitator sifatida bolalarga ta’lim va tarbiya berishda o‘z bilimi, ko‘nikma va
resurslaridan foydalanadi. Pedagog ta’lim va tarbiya jarayonini rejalashtiradi, bolaning har tomonlama
rivojlanishiga va uning salohiyatini ochishga hissa qo‘shadigan rivojlantiruvchi muhitni yaratadi.
Buning uchun pedagog bolaning rivojlanish xususiyatlarini biladi, uning his-tuyg‘ularini tushunadi, har
bir bolaning ehtiyojlari va qiziqishlarini aniqlaydi va hisobga oladi. Pedagog guruhda shunday inklyuziv
muhit yaratadiki, unda har bir bola o‘zini ardoqli, qobiliyatli va ta'lim jarayoniga jalb qilingandek his
qilishi kerak. Ushbu maqolada bo‘lajak tarbiyachi-pedagoglarda ta’lim-tarbiya jarayonida fasilitatsion
yondashuvni rivojlantirishning nazariy asoslari yoritilgan.
Аннотация:
Педагог использует свои знания, навыки и ресурсы для обучения и воспитания детей
в качестве фасилитатора. Педагог планирует учебно-воспитательный процесс, создает
развивающую среду, способствующую всестороннему развитию ребенка и раскрытию его
потенциала. Для этого педагог знает особенности развития ребенка, понимает его чувства,
выявляет и учитывает потребности и интересы каждого ребенка. Педагог создает в группе такую
инклюзивную среду, в которой каждый ребенок должен чувствовать себя достойным, способным
и вовлеченным в образовательный процесс. В данной статье рассмотрены теоретические основы
развития фасилитационного подхода в учебно-воспитательном процессе у будущих педагогов-
педагогов.
Abstract:
As a facilitator, the educator uses his knowledge, skills and resources to educate and educate
children. The educator plans the process of education and upbringing, creates a developing environment
that contributes to the comprehensive development of the child and the opening of his potential. To do
this, the educator knows the features of the child's development, understands his feelings, identifies and
takes into account the needs and interests of each child. The educator creates in the group such an
inclusive environment in which every child should feel ardent, capable and involved in the educational
process. This article covers the theoretical foundations of the development of a facilitation approach in
the educational process in future educators-educators.
Kalit so’zlar:
fasilitatsiya, ta’lim, tarbiya, pedagog, bola, xulq-atvor, yo’nalish, rivojlantirish.
Ключевые слова:
фасилитация, обучение, воспитание, воспитатель, ребенок, поведение,
ориентация, развитие.
Key words:
facilitation, education, upbringing, educator, child, behavior, orientation, development.
KIRISH.
O‘zbekiston Respublikasining 2019 yil 16 dekabrdagi “Maktabgacha ta’lim va tarbiya
to‘g‘risida”gi O‘RQ-595-son Qonunining 36-moddasi maktabgacha ta’lim tashkilotlaridagi ta’lim-
tarbiya jarayoni ishtirokchilariga bag‘ishlangan bo‘lib, unga ko‘ra “Maktabgacha ta’lim tashkilotlaridagi
ta’lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilari quyidagilardan iborat: maktabgacha bo‘lgan yoshdagi bola;
bolaning qonuniy vakillari; pedagog xodimlar”. Ushbu qonunda “bolalarni Vatanga muhabbat,
mehnatga, o‘z xalqining milliy, tarixiy, madaniy qadriyatlariga, shuningdek umuminsoniy qadriyatlarga
hurmat bilan munosabatda bo‘lish, atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish ruhida tarbiyalashi;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
226
oilada bolaning har tomonlama rivojlanishi, ta’lim va tarbiya olishi uchun zarur shart-sharoitlarni
ta’minlashi shart”ligi belgilab qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tizimini 2030
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida-aytilishicha, maktabgacha ta’lim tashkilotini modernizatsiya
qilish maktabgacha ta’limning yangi sifatiga erishishni anglatadi: “maktabgacha yoshdagi bolalarning
har tomonlama intellektual, ma’naviy-axloqiy, estetik va jismoniy rivojlanishi uchun shart-sharoitlar
yaratish” yo‘nalishlari belgilangan. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan
qabul qilingan meyoriy hujjatlarda-bolalarni maktabga tayyorlash uchun asosiy o‘quv dasturlarining
majburiy minimal tarkibiy qismida maktabgacha yoshdagi bolalarda quyidagilar shakllantirilishi
kerakligi ta’kidlangan:
- dunyoning yagona manzarasini aniqlashni shakllantirish;
- rahmdillik, mas’uliyatlilik;
- bilish jarayonlarini rivojlantirish;
- o‘z emotsional yo‘lini tanlash va hokozo
Yuqoridagilar asosida biz davlatning ta’lim sohasidagi ijtimoiy-madaniy buyurtmasi mas’uliyatli tanlov
sharoiti yuzaga kelganda mustaqil ravishda qaror qabul qilishga tayyor bo‘lgan shaxsni tarbiyalashga
qaratilgan degan xulosaga kelindi. Pedagogik va psixologik adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, shaxs
xususiyatlari sifatida javobgarlik, tashabbus, mustaqillik, o‘z fikrlarini erkin ifoda etish kabi fazilatlar
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uni shaxsning umumlashgan xususiyati sifatida qarash mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI.
F.R.Qodirovaning fikricha, shaxsning muhim ma’naviy sifatlari
bo‘lgan ma’naviy-axloqiy ong, hissiyot va xulqni shakllantirish, vatanparvarlik, vatanga muhabbat,
insonparvarlik, mehnatga munosabat, jamoa bilan birgalikda qilinadigan ishlarga munosabat, ongli
intizom va boshqa tuyg‘ularni kamol toptirish ma’naviy-axloqiy tarbiyaning asosi hisoblanadi.
P.Yusupova tadqiqotlariga ko‘ra bola 2-3 yoshga kirganidayoq unda uyatchanlik, mustaqillik yoki
o‘ziga ishonchsizlik, xudbinlik yoki g‘amxo‘rlik, o‘z tengdoshlariga e’tibor bilan munosabatda bulish
kabi shaxsiy xususiyatlar namoyon bo‘la boshlaydi. Bularning hammasi bolalarning tevarak-atrofdagilar
bilan bo‘ladigan munosabatini belgilaydi. E.A.Maslova MTT tarbiyachisining fasilitativ yo‘nalishini
shakllantirish jarayonini o‘rganadi va uni “bola, o‘ziga va faoliyatiga ijobiy munosabatni, ta’lim-tarbiya
samaradorligi va shaxsga yo‘naltirilgan muloqot va faoliyat uslubi orqali barcha sub’ektlarining xavfsiz
rivojlanishiga imkon yaratish” deb ta’riflaydi. E.A.Maslovaning fikriga ko‘ra, fasilitativ yo‘nalish
pedagogik qadruyatlarlar asosida shakllanadi, bu esa shaxsning maqsadli va motivatsion yo‘nalishini aks
ettiradigan qiymat tizimini ifodalaydi . Bugungi kunda pedagogik faoliyatda fasilitatsiya fenomeniga
umumiy yondashuv mavjud emas. Ushbu fenomenni tushunishga doir turli yondashuvlarni
solishtirganda, fasilitatsiyaning natijasi sifatida maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisini shaxsiy
rivojlanishi va ta’lim-tarbiyaning samaradorligi ko‘rsatilgan umumiy asosni ajratish mumkin (1-rasm).
Ya’ni, har bir ta’rif fasilitatsiyaning protsessual tomonini aks ettiradi, bunda MTT tarbiyachisining
maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining tashabbusini, mustaqilligini qo‘llab-quvvatlash, ularning
psixologik rivojlanish jarayoniga yordam berish va ijobiy o‘zaro munosabatlarni ta’minlash uchun
bajaradigan harakatlari mavjud bo‘ladi, bu esa maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining o‘zini amalga
oshirishiga olib keladi. Bunday MTT tarbiyachisi, S.A.Smirnovning ta’kidlashicha , tan olingan, referent,
autoritetli hisoblanadi.
1-jadval.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
227
Maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisiga MTT tarbiyachisi tomonidan ko‘rsatilgan yordam
ularning o‘ziga ishonchsizlik va o‘qish vazifalarini bajara olmaslikdan qo‘rquvini himoya qilish
vazifasini bajaradi, shuningdek, ularning psixologik maqomini, ya’ni guruhdagi o‘zaro munosabatlar
tizimidagi o‘rnini mustahkamlashga yordam beradi. Shunday qilib, pedagogik fasilitatsiya – bu
darslarda MTT tarbiyachisi va maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisi o‘rtasidagi hamkorlik, ularni
to‘liq qabul qilish va doimiy qo‘llab-quvvatlash, ularning imkoniyatlariga bo‘lgan ishonch, o‘zaro
hurmat va ishonch asosida ta’lim-tarbiya muammolarini hal qilish uchun optimal muhit yaratish
jarayonidir. Bunday fasilitatsiya jarayoni aniq tashkil etilgan o‘zaro aloqalar asosida amalga oshadi.
Fasilitatsiya jarayonini amalga oshirishga qodir bo‘lgan MTT tarbiyachisi fasilitatsiyaga tayyorlikka
ega bo‘lishi kerak. MTT tarbiyachisining fasilitatsiyaga tayyorligini yanada to‘liqroq ta’riflash
maqsadida, birinchidan, "tayyorlik" tushunchasining mohiyatini aniqlashga doir turli yondashuvlarni
ko‘rib chiqish, ikkinchidan, nazariy tahlil asosida MTT tarbiyachisi-fasilitator shaxsining psixologik
sifatlari va xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish zarur.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Shunday qilib, olimlar oddiy vazifalarda fasilitatsiya
effekti, murakkab vazifalarda yoki yangi bilimlarni o‘zlashtirishda esa, aksincha, inhibitsiya effekti
kuzatilganligini aniqlashgan. XX asrning ikkinchi yarmida R.Zayonts fasilitatsiya masalasini faol
o‘rganishga kirishdi. Turli olimlar tomonidan olingan qarama-qarshi natijalarni tahlil qilgan R.Zayonts,
ularni tushuntirishda asosan dominatsiya qiluvchi reaktsiya kuchayishini anglatgan tamoyilni ishlatgan.
Ushbu prinsiplarga tayangan holda, u yuqori darajadagi harakatlanuvchi hissiyotlar, oson vazifalarni
bajarishda samaradorlikni oshiradi, chunki bu vazifalarda asosiy reaksiya to‘g‘ri javob berish bo‘ladi,
ammo murakkab vazifalarni bajarishda, qo‘shimcha harakatlar talab qilinadi va noto‘g‘ri javob berish
ehtimoli yuqori bo‘lganligi sababli, harakatlanuvchi hissiyotlar samaradorlikni pasaytiradi degan
xulosaga kelgan. T.Gregori, K.Rodjers kabi, MTT tarbiyachisidan faqat o‘rgatilayotgan bilimlar bilan
emas, balki o‘zining va maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining hissiy holatlari bilan ham ishlashni
talab qiladi. Hissiy holatlarni e'tiborsiz qoldirgan MTT tarbiyachisi ko‘pincha dars jarayonida
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
228
muammolarga duch keladi. T.Gregoriyning fikricha, tajribali MTT tarbiyachisi maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchisi va sinfning hissiy holatlariga ko‘proq e’tibor beradi. Ya’ni, ilmiy nuqtai nazardan
samarali MTT tarbiyachisi - bu affektiv MTT tarbiyachisidir. “Affektiv ta’lim-tarbiya”
tushunchasining mazmuniy tarkibiga asoslanib, biz uni fasilitatsion ta’lim-tarbiya deb atashimiz
mumkin. T.Gregori affektiv ta’lim-tarbiya tarkibiy qismlarini rivojlantirish imkoniyatini ko‘rsatadi va
MTT tarbiyachisilar o‘rtasida bu rivojlanishning bir nechta bosqichlarini ajratadi:
• Birinchi bosqich: maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining hissiy ifodalarini e'tiborsiz qoldirish, bu
esa maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisida xafa bo‘lish va ehtimoliy dushmanlik hissini keltirib
chiqaradi; maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisiga nisbatan hurmatsizlik yoki salbiy munosabatni
ko‘rsatish, maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining hissiy holatlariga beparvolik bilan yondashish;
maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisi bilan suhbatda umumiy so‘zlarni ishlatish, ya’ni MTT
tarbiyachisi maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining shaxsiy hissiyotlariga tegishli bo‘lmagan
umumiy iboralarni ishlatadi;
• Ikkinchi bosqich: MTT tarbiyachisining maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining hissiy
ifodalariga javob berishi, ammo ularni noto‘g‘ri baholash; MTT tarbiyachisining maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchisining fikrlarini hisobga olishini ko‘rsatishi, lekin ularning konstruktiv faoliyatga
bo‘lgan qobiliyatiga shubha qilish; maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisiga nisbatan haqiqiy his-
tuyg‘ularni, masalan, ularni yomon ko‘rish yoki tanqid qilishni og‘zaki ifodalash; maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchisining shaxsiy hissiy holatlarini umumiy so‘zlar bilan muhokama qilish;
• Uchinchi bosqich: MTT tarbiyachisining maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining yuzaga
chiqayotgan hissiyotlariga javob berishi, ammo chuqurroq hissiyotlar yoki ularga javob bermaslik;
maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisiga hurmat va g‘amxo‘rlik ko‘rsatish; o‘z hissiyotlarini mimikalar,
qo‘l harakatlari, intonatsiya va pauzalarda ifodalash, ammo ularni og‘zaki tasdiqlash yo‘qligi; suhbat
maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisi bilan qisman aniq bo‘ladi;
• To‘rtinchi bosqich: maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining yashirin, chuqur hissiyotlariga javob
berish, ularga nima uchun o‘ylashlari kerakligini tushunishga yordam berish; maktabgacha ta’lim
tarbiyalanuvchisiga nisbatan to‘liq hurmatni ko‘rsatish, bu ularga o‘zlarini erkin his qilish imkonini
beradi va o‘z shaxsini qadrlashlariga yordam beradi; MTT tarbiyachisining ijobiy va salbiy his-
tuyg‘ularni ochiq ifodalashi; MTT tarbiyachisi maktabgacha ta’lim tarbiyalanuvchisining aniq
hissiyotlari va shaxsiy tajribalari haqida suhbatlashadi.
XULOSA.
Shunday qilib, ta’kidlash mumkinki, qo‘zg‘alish dominal reaksiyani kuchaytiradi.
Oddiy vazifani bajarishda, ishtirokchi to‘g‘ri javob olishni kutadi, chunki kerakli amallarni bajarish
uchun barcha zaruriy operatsiyalar ma’lum, ya’ni reaksiya yaxshi o‘zlashtirilgan. Bunday holatda
boshqa shaxslar mavjud bo‘lsa, ishtirokchilarning natijalari yaxshilanadi. Agar ishtirokchi murakkab
vazifani hal qilishda, yangi materialni o‘zlashtirishda, noto‘g‘ri javoblar berish ehtimoli juda katta
bo‘lsa, ya’ni dominal reaktsiya xato ishlar bo‘lsa, boshqa odamlarning mavjudligi noto‘g‘ri javoblar
sonini oshiradi. Shunday qilib, R.Zayonts tomonidan ishlatilgan tamoyilga ko‘ra, bir qarashda qarama-
qarshi bo‘lgan natijalarni tushuntirish mumkin. U, fasilitatsiyani faqat boshqa shaxslar mavjudligida
faoliyatni yaxshilash sifatida emas, balki dominal reaktsiyalarni kuchaytirish, harakatlar va
faoliyatlarni faollashtirish deb tushuntiradi
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. O‘zbekiston
Respublikasining
“Maktabgacha
ta’lim
va
tarbiya
to‘g‘risida”gi
qonuni/16.12.2019. 15 b.
2. O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun "ILK QADAM" davlat o‘quv
dasturi /takomillashtirilgan ikkinchi nashr. 2022 yil. 9 b.
3. Qodirova F. va boshqalar. Maktabgacha pedagogika. Darslik. -T.: “Tafakkur”, 2019. 85 b.
4. N.X.Avliyoqulov, N.N.Musayeva, Pedagogik texnologiya, Toshkent – 2012, 27 b.
5. N.M.O‘rinova, M.O.Uralova, Ta’lim-tarbiya jarayoniga innovatsion yondashuv, Farg‘ona –
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
229
2011. 65 b.
6. Islamovna, K. G. (2025). Preparing Elementary Students for Emergencies–As a Pedagogical
Problem. Spanish Journal of Innovation and Integrity, 40, 169-172.
7. Khayitovich, A. M. (2025). Social-Pedagogical Aspects of Forming Personal Qualities. Spanish
Journal of Innovation and Integrity, 39, 161-164.
8. Xayitovich, A. M. (2025). BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA SHAXSIY
SIFATLARNI
SHAKLLANTIRISHNING
IJTIMOIY–PEDAGOGIK
JIHATLARI. JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH, 2(5), 77-82.
9. Xosilova, Z., & Buriyeva, S. (2025). CAUSES OF NORMAL SPEECH DEVELOPMENT
AND DISORDER IN CHILDREN. International Journal of Artificial Intelligence, 1(1), 1162-
1163.
10. BASIC PRINCIPLES OF PEDAGOGICAL DESIGN IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
(2024). Western European Journal of Historical Events and Social Science, 2(2), 63-67.
11. Suyunovna, Q. S., & Nomozovna, R. G. (2024). BOSHLANGICH SINFDA IQTIDORLI
OQUVCHILARNING
SHAKLLANISHIDA
MATEMATIK
MANTIQIY
MASALALARNING
O’RNI.
JOURNAL
OF
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
RESEARCH, 1(4), 69-74.
12. Nomozovna, R. G. (2025). BOSHLANGICH TA’LIMNING TARBIYA DARSLARIDA
SAIDRASUL AZIZIYNING
“USTODI AVVAL” ASARIDAN
FOYDALANISH
IMKONIYATLARI. TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR VA INNOVATSION G
‘OYALAR, 1(7), 609-613.
13.
Raxmonova, G. (2025). USING THE PEDAGOGICAL HERITAGE OF MAKHMUDHOJA
BEHBUDI, THE MANIFESTATION OF THE IDEAS OF NATIONAL MODERNISM, IN
THE EDUCATION OF YOUNG PEOPLE. International Journal of Artificial Intelligence, 1(1),
1394-1397.
