RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
250
PEDAGOGIK TA’LIM JARAYONIDA DEONTOLOGIK YONDASHUVNING TUTGAN
O‘RNI VA AHAMIYATI
Raxmonova Gulisa Namozovna
Axborot texnologiyalari va menejment
universiteti o`qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hozirgi davr pedagogika nazariyasi talablaridan kelib chiqib
bo‘lajak
o‘qituvchilik
kasbiga
tayyorlanishning
ahloqiy-kasbiy
jihatlari,
pedagogik
deontalogiyaning, mazmuni, mohiyati, muammolari, yechimlari nazariy jihatdan yoritilgan.
Ayniqsa, pedagogika nazariyasida deontalogiya tushunchasi kasbiy xulq - atvor bilan bo‘g’liq
tusuncha ekanligi hozirgi davr talablari asosida asoslangan. Pedagogik muammo sifatida unga
yechim toppish va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
deontologiya, o‘qituvchi, odob-ahloq, kasbiy etika, xulq-atvor, a, kompetentlik,
konsepsiya, ta’lim, pedagogika nazariyasi, ta’limot.
Aннотация:
В статье теоретически освещены этические и профессиональные аспекты
подготовки к будущей профессии учителя, содержание, сущность, проблемы и пути решения
педагогической деонтологии, основанные на требованиях современной педагогической
теории. В частности, понятие деонтологии в педагогической теории основано на требованиях
современности, поскольку это понятие, связанное с профессиональным поведением. В
качестве педагогической проблемы были разработаны решения и рекомендации.
Ключевые слова:
деонтология, учитель, этика, профессиональная этика, поведение,
компетентность, концепция, образование, педагогическая теория, преподавание.
Abstract:
This article, based on the requirements of the current pedagogical theory, theoretically
covers the ethical and professional aspects of preparing for the future teaching profession, the
content, essence, problems, and solutions of pedagogical deontology. In particular, the concept of
deontology in pedagogical theory is based on the requirements of the current era. Finding a solution
to it as a pedagogical problem and developing recommendations.
Keywords:
deontology, teacher, ethics, professional ethics, behavior, competence, concept,
education, pedagogical theory, teaching
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan tub islohotlar, jamiyatda o‘ziga
xos ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy rivojlanish yo‘lining tanlab olinishi, shuningdek, 08.10.2019
yildagi PF-5847 “O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmonda belgilanlan vazifalar asosida jahon talablariga
mos keluvchi, uzluksiz ta’lim tizimini shakllantirish uchun qulay shart-sharoit yaratdi. Ta’lim
sohasida olib borilayotgan hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan davlat siyosati ijtimoiy jamiyat
taraqqiyotini ta’minlovchi ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Bu yo‘nalishda amalga oshiriladigan muhim tadbirlar qatorida mutaxassislarning yangi
avlodini shakllantirish, ma’naviy-axloqiy jihatdan yetuk, mustaqil dunyoqarashga ega, ijodiy
fikrlovchi, boy milliy meros, shuningdek, umuminsoniy va milliy qadriyatlarga sadoqatli barkamol
shaxsni tarbiyalab, voyaga yetkazish vazifalari belgilangan. Jamiyatda amalga oshirilayotgan
islohotlar talablariga to‘la javob beruvchi, ishlab chiqarish sohasida yuzaga kelgan raqobatga
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
251
bardoshli, keskin o‘zgarishlarga moslasha oluvchi, shuningdek, mehnat bozorida mutaxassislar
malakasiga qo‘yilayotgan talablar darajasida samarali faoliyat yurituvchi shaxsni shakllantirish
bugunning dolzarb muammo hisoblanadi.
Mutaxassislarni kasbiy tayyorgarligiga qo‘yilayotgan talablar bu borada quyidagi
ziddiyatlarning mavjudligini ko‘rsatmoqda:
λ
kasbiy faoliyatning turli yo‘nalishlarida talabalarning faol ta’lim olish shakllariga bo‘lgan
ehtiyoji va ijtimoiy zaruriyatning to‘la qondirilmayotganligi, shuningdek, pedagogik maslahat
hamda psixologik yordam bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar mazkur yo‘nalishdagi o‘quv-
tarbiyaviy ishlarni tashkillashtirish uchun yetarli darajada kasbiy-pedagogik tayyorgarlikka ega
emasliklari;
λ
soha mutaxassislarini kasbiy shakllantirishda talabalar tomonidan ta’lim tamoyillari,
mazmuni, metodi va zamonaviy vositalarini mustaqil tanlashlari uchun zarur shart-sharoit
yaratilmaganligi hamda bilim va ko‘nikmalarning shakllantirilmaganligi;
λ
oliy ta’lim tizimida bakalavr o‘qituvchilarni tayyorlash o‘quv rejalari fanlarni bloklararo,
blokning ichida va predmet doirasida integratsiyalash kasbiy pedagogik ta’limning asosiy
maqsadlariga muvofiq ijtimoiy va shaxsiy tajribaning mohiyati, ijtimoiy jamiyatda kasbiy faoliyatni
tashkil etish jarayonida hayotiy ko‘nikmalarni egallashga imkon beruvchi asosiy turlari yetarlicha
emasligi;
O‘qituvchi kasbiy va shaxsiy faoliyatidagi to‘siqlar, turli xil konfiliktlarni yetarlicha
bartataf etishda albatta, pedagogik deontalogiya va komptentlik juda muhim hisoblanadi.
Deontologiya — axloqiy nazariya bo‘lib, u harakatlarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini
ularning natijalariga emas, balki o‘zining ichki qoidalari va majburiyatlariga asoslanib baholaydi.
Bu tamoyilga ko‘ra, ma'lum bir harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik, uning
oqibatlaridan qat'iy nazar, o‘zining axloqiy majburiyatlariga yoki qoidalariga muvofiq bo‘lishi
kerak.
Deontologiyaning mashhur vakili Immanuel Kant hisoblanadi. U axloqiy qonunlarni va
majburiyatlarni belgilovchi kategorik imperativ prinsipi haqida gapirgan. Bu prinsipga ko‘ra, har bir
inson boshqa insonlarga nisbatan qanday munosabatda bo‘lishini belgilovchi umumiy axloqiy
qoidalar ishlab chiqishi kerak.
Pedagogik ta'lim jarayonida deontologik yondoshuvning tutgan o‘rni juda muhim.
Deontologiya, ya'ni axloqiy majburiyatlar va mas'uliyatlar to‘g'risidagi fan, pedagogik faoliyatda
o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi munosabatlarni, shuningdek, ta'lim jarayonining axloqiy asoslarini
belgilaydi.
Deontologik yondoshuvning asosiy jihatlari:
1. O‘qituvchilar o‘z talabalariga nisbatan axloqiy majburiyatlarga ega. Ular talabalarni
tarbiyalashda, bilim berishda, ularning shaxsiy xususiyatlarini hurmat qilishda va rivojlantirishda
mas'uldir.
2. Ta'lim jarayonida o‘qituvchi va talaba o‘rtasida o‘zaro hurmat muhim ahamiyatga ega.
O‘qituvchilar talabalarni individual sifatida qabul qilishi va ularning fikrlarini qadrlashi kerak.
3. Har bir talaba uchun adolatli imkoniyatlar yaratish, ularning ehtiyojlari va qobiliyatlariga
mos ravishda ta'lim berish deontologik yondoshuvning ajralmas qismidir.
4. O‘qituvchilar professional etika qoidalariga amal qilishlari zarur. Bu ularning ish faoliyatini
yanada samarali qiladi va ta'lim sifatini oshiradi.
5. Ta'lim jarayoni faqat bilim berish emas, balki talabaning shaxs sifatida rivojlanishini ham
qo‘llab-quvvatlashdir. O‘qituvchi bu jarayonda ko‘makchi bo‘lishi kerak.
6. O‘qituvchilar jamiyat oldidagi mas’uliyatni his qilishlari lozim, chunki ular kelajak avlodni
tarbiyalaydilar va jamiyatni shakllantiradilar.
Sunday qilib, quyida bir qancha muammolarni ko‘rib chiqamiz:
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
252
1. Axloqiy qadriyatlarning etishmasligi ayrim o‘qituvchilar axloqiy qadriyatlarni to‘g'ri
tushunmasligi yoki ularni o‘z hayotida tatbiq etmasligi mumkin. Bu esa o‘quvchilarga yaxshi
namuna bo‘lish imkoniyatini kamaytiradi.
2.O‘qituvchilar
axloqiy
sifatlarni
shakllantirish
uchun
samarali
metodlardan
foydalanmasliklari, yoki bu borada yetarlicha bilimga ega bo‘lmasliklari mumkin.
3. Oila muhitining axloqiy tarbiyaga ta'siri katta. Agar o‘qituvchi oilasida yaxshi axloq
qoidalari mavjud bo‘lmasa, u holda bu xususiyatlar professional faoliyatiga ham aks etishi mumkin.
4. Bo‘lajak o‘qituvchilarning psixologik holati va stress darajasi ularning axloqiy qarorlariga
ta'sir ko‘rsatishi mumkin. O‘z ichki kurashlari va tashvishlari bilan shug'ullanish ularning
professionalligi va axloqiy sifatlarini pasaytirishi ehtimoli bor
5. Ta'lim tizimidagi kamchiliklar, masalan, dars dasturlaridagi e'tiborsizliklar yoki
amaliyotning yetarlicha rivojlanmaganligi, o‘qituvchilarni axloqiy tarbiyada qiyinchiliklarga duchor
qilishi mumkin.
6. O‘qituvchilik sifatlariga e'tibor berilmaslik. O‘qituvchi sifatlarini baholashda faqat bilim
darajasiga e'tibor berilishi, lekin uning axloqiy sifatlarga ega ekanligini inkor etishi muammo
yaratadi.
Demak bu muammolarga duch kelmasligimiz uchun bo`lajak mutaxasislarni tayyorlashda
ularga axloqiy sifatlarni shakllantirish uchun bir qator tavsiya va usullar ishlab chiqish lozim bo`ladi.
Shundagina jamiyatimiz taraqqiyoti uchun suv va havodek zarur yosh avlodni har jihatdan
intelektual qilib yetishtirishga qodir kadrlarni tayyorlashga erisha olamiz. Ushbu muammolarni hal
qilish uchun ta'lim tizimida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi zarur bo`ladi:
- Axloqiy tarbiya kurslarini joriy etish.
- O‘qituvchilarni doimiy ravishda qayta tayyorlash va malakasini oshirish.
- Oila va maktab o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
- O‘qituvchilarning psixologik salomatligini nazorat qilish va qo‘llab-quvvatlash.
- Axloqi qadriyatlarni rivojlantirishga qaratilgan dasturlar ishlab chiqish.
Bular orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda mustahkam axloqiy sifatlarni shakllantirishga erishish mumkin.
Xulosa
qilib aytganda, deontologik yondoshuv pedagogik ta'lim jarayonining asosini
tashkil etadi. U nafaqat o‘qitish sifatini oshirishga yordam beradi, balki talabalar bilan sog'lom
munosabatlarni rivojlantirib, ularni ijtimoiy hayotga tayyorlaydi. Bo‘lajak o‘qituvchilarda axloqiy
sifatlarni shakllantirish muammolari zamonaviy ta'lim tizimining muhim jihatlaridan biridir.
O‘qituvchilik kasbi nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarni ma'naviy va axloqiy jihatdan
tarbiyalashni ham talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1. Mirziyoev Sh.M. “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz”.
Toshkent.: “O‘zbekiston”, 2017. – 488 b.
2. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining Farmoni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami,
2017yil, 6-son,70-modda.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktabr “O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5847-
son Farmoni.
4. Azizxodjaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. O‘quv qo‘ll. - T.:
O‘zbekiston yozuvchilar uyushmasi, 2006. -159 b.
5. Axmedova M.T. Pedagogik kompetentlik. Uslubiy qo‘llanma. -T.: BROK CLASS SERVIS,
2016. – 84 b.
6. Axmedova M.T. Pedagogik konfliktologiya. O‘quv qo‘llanma. -T.: Adabiyot uchqunlari, 2017.
– 320 b.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
253
7. Ziyomuhammedov B. Pedagogik mahorat asoslari. O‘quv qo‘ll.-T.: TIBKITOB, 2009. -183 b.
8.
Xayitovich, A. M. (2025). BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA SHAXSIY
SIFATLARNI
SHAKLLANTIRISHNING
IJTIMOIY–PEDAGOGIK
JIHATLARI. JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH, 2(5), 77-82.
9. Исмоилова, Ю. Т. (2015). Формирование педагогического мастерства и культуры речи
будущего учителя в процессе профессиональной подготовки. Образование и воспитание,
(3), 9-11.
10. Suyunovna, Q. S., & Nomozovna, R. G. (2024). BOSHLANGICH SINFDA IQTIDORLI
OQUVCHILARNING
SHAKLLANISHIDA
MATEMATIK
MANTIQIY
MASALALARNING O’RNI. JOURNAL OF INTERNATIONAL SCIENTIFIC RESEARCH,
1(4), 69-74.
