RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
254
ZAMONAVIY TA’LIM SHAROITIDA KREATIVLIK VA UNI
RIVOJLANTIRISH OMILLARI
S.N. Begmatova
ATMU Pedagogika kafedrasi katta o’qituvchisi
Email:
sevara.begmatova.@1990gmail.com
L.Samandarova
Maktabgacha ta’lim yo’nalishi 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “kreativlik” tushunchasining mazmuni, pedagogik faoliyatdagi
ahamiyati, uni rivojlantirish omillari va vositalari ilmiy-nazariy jihatdan yoritib beriladi.
Shuningdek, kreativlikni shakllantirishga qaratilgan texnologik vositalar, zamonaviy metodlar
hamda pedagogning kasbiy faoliyatidagi ijodiy yondashuvga urg‘u beriladi.
Annotation:
This article explores the concept of “creativity,” its significance in pedagogical
practice, and the factors and tools that foster its development from a scientific and theoretical
perspective. It also emphasizes technological tools aimed at nurturing creativity, modern teaching
methods, and the importance of a creative approach in the professional activities of educators.
Kalit so‘zlar:
kreativlik, pedagogik faoliyat, rivojlanish omillari, texnologik vositalar, o‘qitish
metodlari, ijodiy yondashuv, pedagog kompetensiyasi, ta’limda innovatsiyalar, pedagogik kreativlik,
ta’lim texnologiyalari.
Key words:
creativity, pedagogical practice, development factors, technological tools, teaching
methods, creative approach, educator competence, innovation in education, pedagogical creativity,
educational technology.
XXI asrda pedagogika sohasi chuqur transformatsion bosqichni boshdan kechirmoqda.
Globallashuv jarayonlari, raqamli texnologiyalarning kirib kelishi, sun’iy intellekt va
avtomatlashtirishning ta’limga integratsiyasi pedagogik faoliyatga yangicha yondashuvlarni talab
qilmoqda. Endilikda o‘qituvchi shunchaki bilim beruvchi emas, balki innovatsion fikrlovchi,
muammo yechuvchi, kommunikator, murabbiy va motivator sifatida shakllanishi zarur. Axborotga
bo‘lgan tezkor va keng ko‘lamli kirish imkoniyati natijasida o‘quvchilar ko‘proq mustaqil
izlanishga moyil bo‘lib bormoqda, bu esa pedagogdan zamonaviy, ijodiy va moslashuvchan
yondashuvni talab qiladi.
Kreativlik – bu shunchaki yangi g‘oyalarni ishlab chiqish emas, balki mavjud muammolarga
alternativ yechimlar topish, noan’anaviy fikrlash orqali o‘quv jarayonini boyitish va ta’limiy
samaradorlikni oshirish vositasidir. Bu jarayon murakkab tafakkur, fantaziya, refleksiya va
tashabbuskorlikni o‘z ichiga oladi. Kreativlikning asosida muammoli vaziyatlarda tezkor, mantiqiy
va original qarorlar qabul qila olish qobiliyati yotadi. Ayniqsa, bu sifat pedagog kasbida juda
dolzarb, chunki pedagog har kuni turli o‘quvchilar bilan muloqotda bo‘ladi, ularning individual
ehtiyojlariga qarab metodikasini, muloqot uslubini va taqdimot shaklini moslashtirishi kerak.
Bundan tashqari, kreativ pedagog:
Ta’lim jarayonini shaxsiylashtiradi – har bir o‘quvchining qiziqishi, ehtiyoji va qobiliyatidan
kelib chiqib, individual yondashuvni tanlaydi;
Muqobil ta’lim metodlarini qo‘llaydi – gamifikatsiya, STEAM yondashuvi, loyiha asosida
ta’lim, muammoli o‘qitish, teskari dars va boshqa innovatsion texnologiyalar orqali o‘quvchilarni
faol ishtirok etishga undaydi;
Kognitiv faollikni oshiradi – o‘quvchilarning tanqidiy, tizimli va divergent tafakkurini
rivojlantirishga xizmat qiladi;
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
255
Motivatsion muhit yaratadi – ijodiy faoliyatni rag‘batlantiradi, xatolardan qo‘rqmaslikka,
erkin fikrlashga va yangilikka intilishga da’vat etadi.
Zamonaviy ta’lim paradigmasi "bilim markazli" emas, balki "shaxs markazli" yondashuvga
asoslangan. Shu sababli, kreativlik – bu faqat kasbiy kompetensiya emas, balki shaxsiy fazilat
sifatida pedagogikada tobora katta o‘rin egallamoqda. Ijodiy pedagog – bu kelajak jamiyatini
shakllantiruvchi asosiy kuchlardan biridir.
Kreativlik tushunchasi ilk bor amerikalik psixolog J. P. Guilford tomonidan 1950-yilda
Amerikadagi Psixologlar assotsiatsiyasi yig‘ilishidagi mashhur nutqida ilmiy atama sifatida ta’riflab
berilgan. U kreativlikni inson aql-zakovatining muhim tarkibiy qismi sifatida e’tirof etib, uni
divergent tafakkur, ya’ni turli imkoniyatlarni bir vaqtning o‘zida ko‘ra olish, muammolarga bir
nechta noan’anaviy yondashuvni ishlab chiqish qobiliyati deb izohlagan. Guilford fikricha,
kreativlik – bu inson tafakkurining strukturaviy funksiyasi bo‘lib, u originallik (novatorlik),
moslashuvchanlik, oqimlilik (fluency) va aniqlik kabi asosiy komponentlarga ega.
Kreativlikni o‘lchash borasidagi ilmiy izlanishlarni E. P. Torrens davom ettirdi. U mashhur
Torrens kreativlik testlari (TTCT) orqali kreativ fikrlash darajasini aniqlash metodikasini ishlab
chiqdi. Bu testlar insonning yangi g‘oya yaratish tezligi, xilma-xilligi, originalligi va tafsilotlarga
e’tibor qaratish darajasini aniqlash imkonini beradi. Bugungi kunda ushbu testlar ko‘plab
mamlakatlarda, xususan, ta’lim sohasida qo‘llanib kelmoqda.
Pedagogik kontekstdagi kreativlik
esa shunchaki o‘yin yoki fantaziya mahsuli emas, balki
aniq maqsadga yo‘naltirilgan didaktik faoliyatdir
.
Bu faoliyat o‘qituvchidan ilmiy, psixologik va
metodik bilimlar bilan bir qatorda, ijodiy yondashuv, tashabbuskorlik va reflektiv fikrlashni ham
talab etadi. Kreativ pedagogik faoliyat – bu o‘quvchilarda yangicha dunyoqarash, erkin tafakkur,
mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan izchil, ongli va tizimli
harakatlar yig‘indisidir.
Shuningdek, kreativlikning ta’limdagi ilmiy asoslarini quyidagicha aniqlash mumkin:
Vigotskiy
ijodiy faoliyatni shaxsiy rivojlanishning ichki dinamikasi deb hisoblagan va u
orqali bolaning psixik jarayonlari, ayniqsa, fantaziya va tafakkur o‘zgarishini izohlagan;
Bruner
fikricha, kreativlik – bu bilimlarni rekonstruktsiya qilish, ularni yangi holatga
keltirish orqali chuqur tushunishga erishish vositasidir;
De Bono
esa kreativlikni lateral tafakkur (yondosh fikrlash) orqali o‘z ifodasini topuvchi
muammoli vaziyatda yangicha echimlar topish qobiliyati sifatida izohlagan.
Pedagogik jarayonda kreativlik – bu nafaqat estetik yoki intuitiv faoliyat, balki ilmiy
asoslangan, o‘quvchilarning shaxsiy salohiyatini ochishga xizmat qiladigan ijtimoiy va intellektual
faoliyat turidir. Bu faoliyat orqali pedagog innovatsion darslarni loyihalashtiradi, individual
yondashuvlar asosida o‘quvchilarning ijodiy va tanqidiy tafakkurini rivojlantiradi, hamda ularni
kelajakda mustaqil fikrlovchi shaxslar sifatida shakllantirishga zamin yaratadi.
Ushbu maqolamizda kreativlikning pedagogik jarayondagi o‘rni va uning kelajak
pedagoglarini tayyorlashdagi ahamiyatini aniqlashda turli metodik yondashuvlardan foydalanildi.
Har bir metod tanlangan mavzuning ilmiy asoslangan, chuqur va har tomonlama o‘rganilishini
ta’minladi:
Nazariy-tahliliy metod
– bu metod yordamida mavjud adabiyotlar, ilmiy maqolalar,
monografiyalar va xorijiy hamda mahalliy olimlarning ishlari tahlil qilindi. Ayniqsa, kreativlik
tushunchasining genezisi, uning psixologik, pedagogik asoslari, turlari, rivojlanish bosqichlari,
shuningdek, kreativlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi ta’limiy strategiyalar o‘rganildi. Bu
yondashuv mavzuning konseptual asoslarini belgilashga yordam berdi.
Kompilyatsiya metodi
– turli ilmiy manbalardan olingan g‘oyalar qiyosiy tahlil qilinib,
ularning umumiy jihatlari va farqlari aniqlashtirildi. Bu metod orqali kreativlikka oid turli
definitsiyalar va yondashuvlar solishtirildi, ularning konvergensiyasi va o‘ziga xos jihatlari asosida
umumlashtirilgan qarash ishlab chiqildi. Shuningdek, mazkur metod mavzuni keng qamrovli, ko‘p
manbali yondashuv asosida tahlil qilish imkonini berdi.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
256
Deduktiv yondashuv
– umumiy nazariy qarashlar va ilmiy tushunchalardan pedagogik
amaliyotga oid xulosalar chiqarishga xizmat qildi. Jumladan, umumiy psixologik nazariyalar
asosida boshlang‘ich ta’lim jarayonida kreativlikni qanday shakllantirish mumkinligi,
o‘qituvchilarning dars metodikasiga ijodiy elementlarni qanday tatbiq etishi kerakligi haqida aniq
tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kontekstual tahlil
– bu metod orqali kreativlikning aynan pedagogik muhitdagi, ya’ni
boshlang‘ich ta’lim jarayonidagi roli turli kontekstlarda (resurslar, darsning shakli, o‘quvchilarning
yosh xususiyatlari, o‘qituvchining kasbiy tayyorgarligi va h.k.) o‘rganildi. Kontekstual tahlil kreativ
yondashuvlarning samaradorligi muayyan sharoit va ehtiyojlarga qarab qanday o‘zgarishini
aniqlash imkonini berdi.
Mazkur metodlar kombinatsiyasi izlanishlarimiz natijalarining ilmiylik darajasini oshirib,
mavzuga nisbatan har tomonlama yondashishga imkon berdi.
Tahlillarimiz natijalari asosida pedagogik jarayonda kreativlikni rivojlantirishning asosiy
yo‘nalishlari, omillari va pedagog shaxsining kasbiy faoliyatidagi o‘rni aniqlandi. Quyidagi asosiy
to‘rtta yo‘nalish bo‘yicha xulosalar chiqarildi:
1. Kreativlikning pedagogik faoliyatdagi manifestatsiyasi
Izlanishlarimiz shuni ko‘rsatdiki, kreativlik pedagogik faoliyatda quyidagi ko‘rinishlarda
(manifestatsiyalarda) namoyon bo‘ladi:
Darsni noodatiy boshlash
– an’anaviy kirish o‘rniga savol-javob, real muammoli vaziyat,
vizual material yoki dramatik kirish orqali o‘quvchining diqqatini jalb qilish.
Integrativ yondashuv
– fanlararo bog‘liqlikni ta’minlab, o‘quvchilarda kengroq
dunyoqarash shakllantirish. Masalan, tarix darsida geografik xaritalardan foydalanish yoki ona tili
darsida teatr elementlarini qo‘shish.
Innovatsion metodikalar
– an’anaviy leksiya o‘rniga loyiha asosidagi ta’lim (PBL),
muammoli o‘qitish, STEAM yondashuvi, gamifikatsiya (o‘yinlashgan ta’lim) orqali kreativ fikrlash
faol rivojlanadi.
Bu elementlar orqali o‘quvchilarning ijodiy tafakkuri, tanqidiy yondashuvi va mustaqil qaror
qabul qilish ko‘nikmalari shakllanadi.
2. Kreativlikni rivojlantiruvchi omillar
Izlanishlarimiz davomida kreativlikni shakllantirishga va rivojlantirishga xizmat qiluvchi asosiy
didaktik va psixologik omillar quyidagi jadval asosida aniqlab berildi:
1-jadval.
Kreativlikni shakllantirishga va rivojlantirishga xizmat qiluvchi asosiy didaktik va psixologik
omillar
Mazkur omillar birgalikda pedagogik jarayonni faollashtiradi va o‘quvchilarning kreativ
salohiyatini ochadi.
Omillar
Tavsifi
Muammoli vaziyatlar yaratish
O‘quvchilarni mustaqil yechim izlashga undaydigan
topshiriqlar orqali rag‘batlantirish
Mustaqil loyiha ishlari
O‘quvchilarni tashabbuskorlikka, rejalashtirishga va yakuniy
mahsulot yaratishga yo‘naltirish
AKT texnologiyalari
Vizual, audio va interaktiv kontent orqali darsni jonlantirish va
ijodiy fikrni rag‘batlantirish
Interaktiv metodlar
Bahs-munozara, rol o‘yinlari, guruhlarda ishlash orqali
o‘quvchilarni faol ishtirokga jalb etish
Emotsional-intellektual muhit
Ishonchli, quvnoq, xatolardan qo‘rqmaydigan va ruhiy
qo‘llab-quvvatlaydigan muhit yaratish
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
257
3. Kreativlik pedagog shaxsining asosiy kompetensiyasi sifatida
Pedagogda kreativlik bu shunchaki iste’dod emas, balki rivojlantiriladigan va amaliy faoliyatda
doimiy takomillashtiriladigan kasbiy kompetensiyadir. Izlanishlarimiz davomida quyidagi
kompetensiyalar ajratib ko‘rsatildi:
Didaktik kreativlik
– o‘quv materialini turlicha formatlarda (podkast, infografika,
dramatizatsiya) taqdim etish, murakkab mavzularni sodda va qiziqarli ko‘rinishda tushuntirish.
Kommunikativ kreativlik
– turli yoshdagi va turli darajadagi o‘quvchilar bilan samarali
muloqot, muammoli vaziyatlarda mos yondashuvni tanlash.
Reflektiv kreativlik
– o‘z darslarini tahlil qilib, xatolar ustida ishlash, yangi metodlarni
izlab topish va ularni faol tatbiq etish qobiliyati.
Bu kompetensiyalar orqali pedagog ijodiy shaxs sifatida shakllanadi va o‘z o‘quvchilarida ham
kreativlikni uyg‘otadi.
4. Pedagogik texnologiyalar orqali kreativlikni rivojlantirish
Zamonaviy raqamli va innovatsion texnologiyalar kreativlikni rivojlantirishning qulay va
samarali vositalaridan biridir. Tadqiqotda quyidagi texnologiyalar tavsiya qilindi:
Multimedia vositalari
– Canva, PowerPoint, Genially kabi vizual dizayn platformalari
orqali mavzuni tushunarli va ta’sirli tarzda yetkazish.
Imitatsion o‘yinlar
– real hayotdagi vaziyatlarni rollar orqali simulyatsiya qilish, masalan
“kichik parlament”, “tadbirkorlik ofisi”, “psixologik maslahat markazi”.
Didaktik platformalar
– Kahoot, Quizizz, Padlet, Wordwall kabi vositalar orqali testlar,
viktorinalar, onlayn hamkorlik yaratish.
Elektron portfoliolar
– o‘quvchilar tomonidan yaratilgan ishlar to‘plamini tizimli yuritish,
ularning o‘sish dinamikasini kuzatish.
Bu texnologiyalar nafaqat o‘quvchilarda, balki o‘qituvchilarning o‘zlarida ham kreativ
yondashuvni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik kreativlik borasida ilmiy doiralarda turli yondashuvlar mavjud. Biologik
deterministik nazariyalar kreativlikni shaxsning tug‘ma xususiyati sifatida qarasa, sotsial-psixologik
yondashuvlar uni ijtimoiy muhitda shakllanuvchi va rivojlanadigan sifat deb baholaydi. Amaliy
pedagogikada esa kreativlik ko‘p hollarda orttiriladigan kompetensiya sifatida talqin qilinadi, ya’ni
uni pedagog o‘z faoliyati davomida rivojlantirib boradi.
Ko‘plab zamonaviy tadqiqotchilar, jumladan
E.P. Torrens
,
R.Sternberg
,
M.A. Runco
,
B.Xodjayev
, kreativlikni faoliyat, muhit va shaxslararo munosabatlar kontekstida baholash
zarurligini ta’kidlaydi.
Torrensning to‘rt komponentli modeli (fikrlash erkinligi, moslashuvchanlik, originallik,
batafsillik) kreativlikni nafaqat mahsulot (fikr), balki jarayon (o‘rganish) sifatida ko‘rib chiqadi.
Pedagogik kontekstdagi kreativlik yondashuvlari.
Pedagogik kreativlik shunchaki
yangicha g‘oyalar emas, balki ularning ta’lim jarayoniga qaratilgan maqsadli integratsiyasini
anglatadi. Bu borada quyidagi yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi:
Konstruktivistik yondashuv: o‘quvchilar o‘z bilimlarini mustaqil qurishadi; kreativ pedagog
bu jarayonda yo‘naltiruvchi bo‘ladi.
Reflektiv yondashuv: pedagog o‘z faoliyatini doimiy tahlil qilib, yangiliklar kiritadi, bu esa
ijodiy takomillashuvga olib keladi.
Interaktiv o‘qitish: kreativlikni oshirish uchun o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida fikr
almashish, erkin muloqot zarur.
Kreativlikni rivojlantiruvchi muhitning o‘rni.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
kreativlik individual salohiyatga emas, balki quyidagi psixopedagogik sharoitlarga ham bog‘liq:
Erkinlik va xavfsizlik muhiti – o‘quvchi xatodan qo‘rqmasdan fikr bildirishi mumkin
bo‘lgan dars muhiti.
Shaxsiylashtirilgan ta’lim – har bir o‘quvchining individual salohiyati va qiziqishlariga mos
yondashuv.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
258
Qo‘llab-quvvatlovchi kommunikatsiya – o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi ishonchli va
ochiq muloqot.
Faollikka undovchi topshiriqlar – ijodkorlikni rag‘batlantiruvchi loyiha va rolli o‘yinlar.
Kreativ pedagog shaxsining fazilatlari.
Kreativlik faqat dars mazmunida emas, balki
o‘qituvchining shaxsiy fazilatlarida ham aks etadi. Bunday pedagog:
O‘quvchini sinchkovlik bilan kuzatadi – individual qobiliyatlarini aniqlab, ular asosida ish
yuritadi;
Moslashuvchan – dars jarayonida turli vaziyatlarga tez javob bera oladi;
Yaratguvchilikka intiladi – yangi metodlarni sinab ko‘rishdan cho‘chimaydi;
O‘z ustida ishlaydi – reflektivlik orqali o‘zini takomillashtirib boradi;
O‘quvchini markazga qo‘yadi – har bir o‘quvchining fikri va hissiy tajribasiga hurmat bilan
yondashadi.
Zamonaviy qarashlar va pedagogik ehtiyojlar.
XXI asrda ta’limdan kutilyotgan asosiy
natijalardan biri – kreativ va tanqidiy fikrlovchi avlodni tarbiyalashdir. Bunday jarayonda
o‘qituvchining shunchaki bilim yetkazuvchi emas, balki ilhomlantiruvchi, yo‘lko‘rsatuvchi va
hamfikr sifatidagi roli ortib bormoqda.
Kreativ pedagog — bu faoliyatini reflektiv tarzda baholay oladigan, shaxsiy metodik
repertuarini doimiy boyitib boradigan, o‘quvchilarni ijodga undaydigan, va eng muhimi, shaxsiy
namuna bo‘la oladigan mutaxassisdir.
Kelajak ta’limi shunchaki bilim berishga emas, balki shaxsni har tomonlama rivojlantirishga
qaratiladi. Bu esa o‘z navbatida, har bir pedagogdan kreativ yondashuv, innovatsion fikrlash va
doimiy yangilikka ochiqlikni talab qiladi.
Xulosa qilib aytganda, kreativlik — bu pedagogik muvaffaqiyatning kaliti, ta’lim
islohotlarining yuragi va kelajak jamiyatini shakllantiruvchi strategik sifatdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1. Cropley, A. J. (2006). Fostering Creativity: A Diagnostic Approach for Higher Education and
Beyond. Springer.
2. Csikszentmihalyi, M. (1996). Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention.
HarperCollins.
3. Guilford, J. P. (1950). Creativity. American Psychologist, 5(9), 444–454.
4. Karimov, I. (2016). Ta'limda innovatsiyalar va kreativlik. Toshkent: O‘zbekiston milliy
universiteti.
5. Khodjayev, A. (2005). Pedagogika. Toshkent: O'qituvchi.
6. Runco, M. A. (2007). Creativity: Theories and Themes: Research, Development, and Practice.
Elsevier.
7. Sternberg, R. J. (2006). The Nature of Creativity. Cambridge University Press.
8. Tuychiev, T. (2013). Pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.
9. Ochilov, O. (2011). Kreativ pedagogika. Toshkent: Science Publishing.
10. Shukurov, D. (2014). Ta’limda kreativ yondashuvlar. Toshkent: Navoiy nashriyoti.
11. Mahmudov, Sh. (2010). Pedagogik metodika va didaktika. Toshkent: O‘qituvchi.
12. Torrance, E. P. (1974). Torrance Tests of Creative Thinking. Personnel Press.
13.
Khayitovich, A. M. (2025). Social-Pedagogical Aspects of Forming Personal Qualities. Spanish
Journal of Innovation and Integrity, 39, 161-164.
