RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
446
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI TARIXIDA SO‘ZLAR BIRIKUVI MASALALARINING
O‘RGANILISHI VA UNDAGI MUAMMOLAR
IBRAGIMOV JAVLON YORMATOVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
dotsenti, filologiya fanlari doktori (DSc). boburdusyorov@gmail.com
Annotatsiya.
Hozirgi davrda o‘zbek tilining barcha sathlari bo‘yicha qator ilmiy-tadqiqot
ishlari mavjud. Jumladan, sintaksis, undan o‘rin olgan so‘zlar birikuvi, birikuv natijasida hosil
bo‘ladigan so‘z qo‘shilmasi, so‘z birikmasi, ibora va gap kabilar yetarlicha tadqiq qilingan. So‘zlar
birikuvi formal yondashuvda ham, substansial yondashuvda ham yetakchi olimlarimiz tomonidan
o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
birikuv, sintaktik qurilmalar, so‘z birikmasi, tilshunoslik, tobe aloqa, o‘zbek tili.
Kirish.
1987-yilda nashr etilgan A.G‘ulomov va M.Asqarovalar muallifligidagi “Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. Sintaksis” kitobida so‘zlar birikuvining asosiy hosilasi sifatida gap qaraladi.
“So‘zlarning o‘zaro aloqaga kirishuvidan so‘z qo‘shilmasi hosil bo‘ladi. Bular ikki xil: 1) gap
(
Yaproqlar ko‘m-ko‘k
); 2) so‘z birikmasi (
ko‘m-ko‘k yaproqlar
)”[1:7-8]. Tilning asosiy vazifasi
jamiyatda, insonlar orasida aloqani ta’minlash, axborot vositasi vazifasini bajarishdan iboratdir. Fikr
ifodalash vazifasini esa o‘zbek tilida asosiy sintaktik butunlik - gap bajaradi. Sintaksisning yana bir
obyekti - so‘z birikmasi esa fikr ifodalay olmaydi. Ko‘rinadiki, sintaksisning bosh birligi, asosiy
o‘rganish obyekti gap hisoblanib, so‘z birikmasi gapning tarkibiga kiruvchi, uni qurishda ishtirok
etuvchi yordamchi birlikdir. Shu sababli sintaksisning tadqiq markazida gap, uning xususiyatlari
haqidagi ta’limot yotadi.
Grammatik (sintaktik) butunliklar ularni tashkil qiluvchi birliklar soniga ko‘ra bir so‘zli, ikki
so‘zli va ko‘p so‘zli kabi turlarga bo‘linadi. Birgina so‘zdan iborat sintaktik qurilmalar, aksariyat
hollarda, birgina mustaqil so‘z bilan ifodalanadi va so‘z-gap yoki to‘liqsiz gaplar sifatida talqin
qilinadi. Bunda sintaktik qurilma tarkibida shu yagona mustaqil so‘zni kesim sifatida
shakllantiruvchi bog‘lamalar qatnashishi mumkin. “Ikki so‘zli sintaktik konstruksiya yo sodda so‘z
birikmasidan (
Lolaxonning kitobi
), yoki sodda yig‘iq gapdan (
Lolaxon keldi
) tashkil topadi” [2:9].
Shu o‘rinda ikki so‘zli sintaktik qurilmalar sirasiga nafaqat sodda yig‘iq gaplar, balki sodda yoyiq
gap (
Bugun boraman
), qo‘shma gap (
Kulsang – yutqazasan
tipidagi qo‘shma gaplar) kabilar ham
kirishi mumkinligini ta’kidlab o‘tish lozim. Ko‘p so‘zli sintaktik qurilmalar esa murakkab so‘z
birikmasi (
osmonda uchayotgan qush
), sodda gap (
Bugun hikoyani yakunladi
), qo‘shma gap (
Ko‘p
o‘qisang, ko‘p bilasan
)dan iborat bo‘lishi mumkin.
Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili.
So‘z qo‘shilmalari, so‘z birikmalari va gaplar hosil
bo‘lishi uchun so‘zlar o‘zaro muayyan biriktiruvchi vositalar bilan birikishi lozim. Bu vositalar
tilning boshqa sathlarida o‘rganilishi orqali sintaksisning morfologiya va leksikologiya bilan zich
bog‘liq ekanligi asoslangan. So‘z birikmasi va gaplarni hosil qilishda ular ma’lum bir shaklda
bo‘lishi talab etiladi. Bu esa sintaksis vam leksikaning morfologiyaga tayanishini anglatadi. Bunday
bog‘lanish, ayniqsa, sintaksis bilan morfologiyaning munosabatida juda aniq seziladi: so‘zlar
birikuvini ta’minlashda ularni bir-biriga bog‘lash vazifasini kelishik, shaxs-son, egalik shakllari
kabilar bajaradi. Demak, “bular morfologik hodisalar bo‘lishiga qaramay, funksiyasi
sintaktikdir”[1:8]. So‘zlarning bunday aloqalarida birikmani hosil qiluvchi so‘zlarning bir-biriga
grammatik va ma’noviy jihatdan mos bo‘lishi lozim. Shuningdek, birikmaning a’zolari mansub
bo‘lgan so‘z turkumlari ham o‘zaro mutanosib bo‘lishi boshqa turkum juftliklariga nisbatan ko‘proq
birikma hosil qilishi asosida isbotlangan. Sintaktik butunlik hosil qilishda material sifatida so‘zlar
ishtirok qiladi. So‘zlarning o‘zaro tanlanishi, masalan, sifat ot bilan ko‘proq birikma hosil qilishi
(
aqlli bola
: shaxs va uning belgisi), ot o‘ng tomondan ko‘proq fe’lga birikishi (
chol nasihat qildi
:
shaxs va uning harakati) kabilarda namoyon bo‘ladi. Bunday mos kelishlik bo‘lmaganligi uchun,
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
447
masalan, sifat bilan son birika olmaydi. Albatta, bu tilshunoslikda ko‘p qirrali tushuncha
hisoblanadigan valentlik haqidagi fikrlardir.
O‘zbek tilshunosligidagi formal yondashuvda sintaktik aloqa turlari haqida fikr yuritilar ekan,
birikmani hosil qiluvchi unsurlar teng va tobe munosabatda bo‘lishi, teng aloqa natijasida so‘z
tizmasi, tobe aloqa natijasida gap va so‘z birikmasi hosil bo‘lishi haqida xulosaga kelinadi. Lekin
ba’zi olimlarda teng munosabatdagi qismlardan tuzilgan so‘z birikmalari ham mavjudligi haqidagi
fikrlar yo‘q emas. “So‘z birikmasini bu tarzda tushunish masalaning faqat bir tomoni bilangina
bog‘liq ko‘rinadi. Negaki, komponentlarining tenglik asosida munosabatga kirishuvidan tashkil
topuvchi so‘z birikmalari ham mavjud ekanligi bugungi tilshunoslikda to‘liq e’tirof
etilmoqda”[3:11-12].
Bunda
S.Shodiyev
“O‘zbek
tilining
mazmuniy
sintaksisi”dagi
A.Ahmedovning fikrlariga tayanadi. Olim gap bilan so‘z birikmasi o‘zaro predikativ va
nopredikativ birliklar sifatida farq qilishi haqida fikr yuritar ekan, aynan so‘z birikmasi haqida
quyidagi fikrlarni bildiradi: “So‘z birikmasi kam deganda, ikki mustaqil so‘zning nopredikativ
birikuvidan hosil bo‘ladigan sintaktik birlikdir. So‘z birikmasiga faqat tobe aloqa asosida hosil
bo‘lgan butunliklar emas, shu bilan birga, teng aloqa asosida hosil bo‘lgan konstruksiyalar ham
kiradi”[4:17]. Fikrimizcha, teng huquqli qismlardan tuzilgan birikuvlarning so‘z birikmasi deb
nomlanishi ommalashmadi va o‘z ilmiy tasdig‘ini topmadi. Aksincha, tadqiqot, darslik va
qo‘llanmalarda tobe aloqa natijasida hosil bo‘lgan nopredikativ (predikativ birikmalar gap sifatida
talqin qilinadi) birikmalar so‘z birikmasi sifatida qayd etildi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Sintaktik qurilmani hosil qilayotgan unsurlar bajarayotgan
sintaktik vazifasiga qarab formal tilshunoslik vakillari tomonidan sintaktik aloqa predikativ va
predikativ bo‘lmagan; predikativ bo‘lmagan aloqaning o‘zi yana aniqlovchili, to‘ldiruvchili, holli
kabi turlarga ajratiladi. Birikmalarning aniqlovchili, to‘ldiruvchili va holli kabi turlarga ajratilishi
tobe so‘zning sintaktik vazifasiga nisbatan belgilanadi. Aslida so‘zning sintaktik vazifasi gap
tarkibida namoyon bo‘ladi (shu sababli ham
gap bo‘lagi
jumlasi mavjud). Birikmaning gap
tarkibiga yaxlit kirishini hisobga olgan holda aniqlovchili, to‘ldiruvchili va holli kabi birikmalarni
ajratish mumkin bo‘ladi.
Birikmani hosil qiluvchi unsurlar bir-biri bilan har xil tarzda bog‘lanadi, ya’ni sintaktik aloqa
turli vositalar bilan hosil qilinadi. So‘zlar orasidagi aloqaning turli vositalar bilan ifodalanishi
birikmani hosil qiluvchi unsurlarning turkumi, ularning leksik-grammatik xususiyatlari, boshqacha
aytganda, valentligiga ham bog‘liq, albatta. An’anaviy tilshunoslikda sintaktik aloqa so‘z
birikmasini hosil qiluvchi so‘zlar, gap bo‘laklari, va hatto, qo‘shma gapning tarkibiy qismlari
bo‘lgan sodda gaplar orasida ham kuzatiladigan hodisa sifatida baholanadi. Qismlari orasidagi teng
grammatik munosabatga asoslangan so‘z tizmalari orasida ham sintaktik aloqa mavjudligini inkor
etib bo‘lmaydi.
Sintaktik aloqani ta’minlovchi vositalar sifatida so‘z shakllari, yordamchi so‘zlar, so‘z tartibi
va ohang ajratiladi. “Sintaktik aloqa vositalarining ko‘rinishlari quyidagicha: formal-grammatik
vositalar, leksik-grammatik vositalar, pozitsion vositalar va intonatsion vositalar”[1:15]. Bunda
formal-grammatik vositalar so‘zning qanday morfologik vositalar bilan shakllanganligini anglatgan
bo‘lsa, leksik-grammatik vositalar muayyan so‘zning lug‘aviy ma’nosiga ko‘ra o‘ziga mutanosib
so‘zni tanlashi nazarda tutiladi. Sintaktik aloqani ifodalovchi bu vositalar nafaqat so‘z birikmasi va
gaplarni, balki so‘z tizmalarini (
kitob va daftar
tipidagi teng aloqa natijasida hosil bo‘lgan
birikuvlarni) ham hosil qiladi.
So‘z shakllari deyilganda, birikmani hosil qiluvchi unsurlarning aloqa-munosabat shakllari
(egalik, kelishik, shaxs-son shakllari kabilar) bilan o‘zgarishi tushuniladi. “O‘zbek tilida so‘z bir
grammatik ko‘rsatkichli yoki birdan ortiq grammatik ko‘rsatkichli formada bo‘lishi mumkin”
[5:207]. Masalan,
bola
– bosh kelishik, birlik shaklda, ya’ni ikkita grammatik ko‘rsatkichga ega
hisoblansa,
bolalarimizni
– tushum kelishigi, ko‘plik va egalik shakllari bilan o‘zgargan, ya’ni
uchta grammatik ko‘rsatkichga ega sanaladi. Albatta, bu o‘rinda faqat so‘zni boshqa so‘zga
bog‘lovchi vositalar emas, balki umuman, grammatik shakllar tavsiflangan. Ma’lum bir so‘zda uni
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
448
faqat hokim (
kitobni
so‘zidagi tushum kelishigi), faqat tobe (
kitobim
so‘zidagi egalik shakli) yoki
ham hokim, ham tobe so‘zlarga (
kitobimni
so‘zidagi egalik va kelishik shakllari) bog‘lovchi
grammatik shakllar qo‘llanishi mumkin. Tobe aloqaning moslashuv va boshqaruv kabi turlari
so‘zning grammatik shakllar yordamida o‘zgarishi natijasidagi birikuvlarda kuzatiladi.
Tahlil va natijalar.
Sintaktik aloqani ifodalashda yordamchilardan bog‘lovchi va
ko‘makchilar vosita sifatida ishtirok etishi mumkin. Bunda ko‘makchilar so‘z birikmasidagi tobe
so‘zni hokim so‘zga bog‘lashda xizmat qilsa (masalan, muvaffaqiyat uchun kurashmoq),
bog‘lovchilar so‘z tizmalaridagi grammatik jihatdan teng so‘zlarni (masalan,
sabab va oqibat
),
bog‘langan va ergashgan qo‘shma gap qismlarini (masalan,
Ruxsat berildi va o‘z nutqini boshladi –
bog‘langan qo‘shma gap, Indinga boraman, chunki bugun sovuq bo‘ldi – ergashgan qo‘shma gap
)
bog‘lovchi vosita bo‘lib kela oladi.
So‘zning tartibi, uning o‘zgarishi hokimlik va tobelikni ko‘rsatib turuvchi qo‘shimchalar
aksariyat hollarda qo‘llanadigan o‘zbek tilida birikmani hosil qiluvchi unsurlarning grammatik
maqomiga deyarli ta’sir qilmaydi. Tartibning o‘zgarishi, asosan, mantiqiy urg‘u va ko‘tarinkilikni
ta’minlash maqsadida poetik talab bilan sodir bo‘ladi. Poetik nutq talabidan boshqa hollarda jonli
so‘zlashuvda tinglovchining nutq davomida biror narsa yoki voqeani unutishi va zudlik bilan nutqqa
olib kirishi lozim bo‘lganda tartib o‘zgarishini kuzatishimiz mumkin (masalan,
Biz ham borganmiz,
maktabga
). Lekin hokim-tobelikni ko‘rsatuvchi qo‘shimchalar mavjud bo‘lmagan hollarda so‘z
tartibining grammatik vosita sifatidagi ahamiyati oshadi. Sifatlovchi-sifatlanmish munosabatida bu
yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan,
Issiq havo
va
Havo – issiq
birikuvlarida mazmun o‘zgarmagan
bo‘lsa ham, grammatik maqom, munosabat farqli. Birinchi birikuv so‘z birikmasi sifatida qaralsa,
ikkinchi birikuv gap sifatida baholanadi. Hokim-tobelik maqomi ham, albatta, o‘zgargan. Demak,
so‘z tartibi sintaktik aloqani ifodalovchi vosita sifatida hokim-tobelikni ko‘rsatuvchi qo‘shimchalar
mavjud bo‘lmaganda, aksariyat hollarda bitishuv aloqasida ahamiyatli bo‘ladi. O‘zbek tilida o‘zaro
birikkanda bitishuv aloqasini hosil qiluvchi so‘zlar mansub turkumlar ham tadqiq qilingan. “O‘zbek
tilida bitishuvli birikmalar quyidagi so‘z turkumlari bilan tuziladi: 1. Ravish-fe’l:
Dokladchi sekin
gapirdi.
2. Ravishdosh+fel:
kulib so‘zladi.
3. Sifatdosh- fe’l:
o‘qigan o‘qitdi.
4. Taqlidiy so‘z+fe’l:
piq-piq yig‘ladi.
5. Sifat (olmosh, ravish, son kabi)+ot:
keng dala, beshta o‘quvchi, yangi bino, bu
bola, uch bahodir”
[6:13].
Ohang ham turli sintaktik aloqalarni, grammatik-fikriy holatni ifodalovchi vositalardan biridir.
Zero, ohang nutqdagi bo‘laklarning bir butun, yaxlit ekanligini ifodalaydi, gapning mazmunan va
grammatik jihatdan tugalligini, gapdagi so‘z va birikmalarning, ayrim gaplarning har xil
munosabatlarini ifodalaydi, gap mazmun-mundarijasidagi turli holatlarni, gapning turini, undagi
qismlar chegarasini, ba’zi bir bo‘laklarning ajratilganligini bildiradi. Ohang orqali so‘zlarning
guruhlanishi, bu guruhlanishning gap mazmuniga ta’sir qilishini ta’kidlab o‘tish lozim. Masalan,
1.
Baland darvozali / uy (darvoza baland) — baland / darvozali uy (uy baland). 2. Haligi oq ko‘ylakli
/ o‘g‘lini chaqirdi (ota oq ko‘ylakli) — haligi / oq ko‘ylakli o‘g‘lini chaqirdi (bola oq ko‘ylakli).
Ohang nafaqat so‘z birikmasi mazmunini, balki gaplar mazmunini, ular orasidagi munosabatni,
ifoda maqsadiga ko‘ra turini ham o‘zgartirishi mumkinligi isbot talab qilmaydi.
Xulosa va takliflar.
Sanab o‘tilgan sintaktik munosabatni ta’minlovchi vositalarning (so‘z
shakllari, yordamchilar, so‘z tartibi, ohang) bir nechtasini bitta sintaktik qurilma (so‘z birkmasi yoki
gap)ning o‘zida kuzatishimiz mumkin bo‘ladi. Masalan,
uyga tomon ketmoq, yerga qarab gapirmoq
kabi birikmalarda ham kelishik (-
ga
), ham ko‘makchilarni (
tomon, qarab
) sintaktik aloqani
ta’minlovchi vosita sifatida ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek, bir sintaktik munosabat turli yo‘llar
(vositalar) bilan ifodalanishi ham mumkin. Masalan, sintaktik jihatdan bir xil bo‘lgan bo‘laklarning
munosabati sanash ohangi bilan ifodalanganidek, bog‘lovchi vositasida ham ifodalanishi mumkin
(
kitob, daftar - kitob va daftar
); vosita ma’nosini anglatgan boshqaruv munosabati kelishik formasi
bilan ifodalana olganidek, ko‘makchi yordami bilan ham ifodalana oladi (
telefonda gaplashmoq —
telefon orqali gaplashmoq
); sabab, atash kabi ma’nolarning ifodalanishi ham shunday (
Farhod shu
doridan davo topdi.— Farhod shu dori sababli davo topdi. Chol o‘yinchoqni nevarasiga oldi. —
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
449
Chol o‘yinchoqni nevarasi uchun oldi).
Qo‘shma gapda sabab munosabati intonatsiyaning o‘zi bilan
ham, bog‘lovchi bilan ham ifodalanadi (
Bahodir ko‘p yugura olmadi: biroz tobi qochgan edi.—
Bahodir ko‘p yugura olmadi, chunki biroz tobi qochgan edi
).
Ko‘rinadiki, formal tilshunoslikda so‘zlar birikuvi nutqiy tomondan chuqur tahlil qilingan va
bunga doir jiddiy tadqiqotlar bajarilgan edi. Substansial tilshunoslik oldida so‘zlar birikuviga doir
ana shu to‘plangan natijalarni tizimlashtirish, umumlashtirish, ya’ni lisoniy mohiyatini aniqlash
vazifasi turar edi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Ибрагимов Ж.Ё., Лисоний имкониятларнинг нуткий вокеланиши тадкики омиллари.
ЎзМУ хабарлари. Тошкент, 2017. № 1/5. - Б. 403-406 (10.00.00 № 15).
2. Ibragimov J.Y., Analysis of practical implementation of language opportunites as a social
need. International Journal of Anglisticum. Literature, Linguistics & Interdisciplinary Studies.
Volume: 7, Issue:91 - Macedonia, 2018. - P. 34-40 (CV Impact factor-6.88).
3. G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi,
1987, -B.7-8.
4. Abdurahmonov G‘, Sulaymonov A, Xoliyorov X, Omonturdiyev J., Hozirgi o‘zbek
adabiy tili. Sintaksis, - Toshkent: O‘qituvchi. 1979. - B.9.
5. Shodiyev S.E., Turg‘un so‘z birikmalarining sintaktik direvatsiyasi, filol.fan.b.fal.dok
(PhD) diss. Samarqand, 2020, - B. 11-12.
6. Ahmedov A. Sintaktik birliklar tarkibi // O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi. –Toshkent,
1992. - B.17.
7.
Shoabdurahmonov Sh., va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili, - Toshkent: O‘qituvchi,
1980. - B.207.
O‘rinboyev B., Hozirgi o‘zbek adabiy tili, o‘quv qo‘llanma, Samarqand: SamDU, 2001, - B.13.
