RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
490
МУҲАММАД РАСУЛ МИРЗОНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАИШИЙ ШЕЪРЛАРИ
ХУСУСИДА
ФАЙЗУЛЛАЕВА РАЙҲОН АБДУЛЛАЕВНА
Ахборот технологиялари ва менежмент университети доценти,
ABDULLAYEVA NODIRA SAHAT QIZI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti Filologiya va tillarni o‘qitish (Ingliz tili)
yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
Аннотация.
Ушбу мақолада Муҳаммад Расул Мирзо девонидаги ижтимоий-маиший
мавзудаги шеърлари таҳлили билан бирга шоирнинг Хоразм адабий муҳитида тутган ўрни
ҳақида сўз боради.
Калит сўзлар.
Лирик жанрлар, таърих, рубоий, қўлёзма, ғазал, девон, хаттот,
мусиқашунос.
Хоразм адабий муҳитида ўзига хос ўрнига эга бўлган Муҳаммад Расул Мирзонинг турли
мавзулардаги шеърларини аниқлаш ва истифода этиш шоир ижодий мероси, унинг
қарашлари ҳақидаги мавжуд тасаввурларимизни тўлдириши билан бирга мумтоз адабий
меросимиз хазинасини ҳам бойитади.
Мирзо қаламига мансуб айрим шеърлар хронологик хусусиятга эга. Бу бизга, одатда,
турли лирик жанрлар таркибида келувчи
таърих
мисолида таниш анъана. Тарихий
шахсларнинг таваллуди, вафоти, бирор иншоотнинг барпо этилиши ёки бошқа бир ижтимоий
воқелик тарихи билан боғлиқ сананинг абжад асосида қайд қилиниши адабиётда мавжуд
анъана. Мирзонинг айрим рубоийларида шаклан таърихга яқин ҳолат кузатилади, яъни унда
маълум бир сана келтирилади. Фақат таърихдан фарқли ўлароқ, рубоийларида сана тўғридан
тўғри ҳавола қилинади. Жумладан,
Ҳар кунда ёзиб икки рубоий бу фақир,
Маънисини айлабон тафаккур бир-бир.
Эрди сана минг уч юз яна ўн саккиз,
Ҳам эрди муҳаррам ўни қилди таҳрир. [55
а
]
Шоир ишора қилаётган 1318 йил муҳаррам ойининг ўнинчиси – 1900 йил 10 май
рубоийларнинг таҳрири амалга оширилган санани англатмоқда. Бошқа бир рубоийда:
Мирзо олиб амри шаҳ била қўлға қалам,
Ҳофизни рубоиётини қилди рақам.
Минг уч юз ўн секиз ўтуб ҳижратдин,
Ўн тўқуз эди рабиъул аввалдин ҳам. [55
б
]
Аввалги фаслда Муҳаммад Раҳимхоннинг нодир ва йирик асарларни кўчириш, нашрга
тайёрлаш ва чоп этишга бевосита Мирзони масъул этиб тайинлагани ҳақида тўхталган эдик.
Рубоийда шу жараёнга ишора бор. Бунда шоҳнинг топшириғи билан амалга оширилган
Ҳофиз рубоийларини кўчирилиш санаси ойдинлашади: 1318 йил 19 рабиъул аввал – 1900 йил
17 июль.
Бошқа рубоий:
Амр айлади Мирзоға шаҳи нек сияр,
Ёзмоқға рубоъиёти Хайёми Умар.
Минг уч юз ўн секизда ёзиб итмом,
Шаъбонда кўтарди хома коғаздин сар. [55
б
]
Ушбу рубоийда Мирзонинг Умар Хайём рубоийларини кўчирган санаси маълум бўлади:
1318 йил шаъбон – 1900 йил ноябрь-декабрь ойлари.
Яна бир рубоийда эса Мирзонинг хаттот сифатида Саъдий рубоийларини ҳам кўчиргани
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
491
ойдинлашади.
Амр айлади султони замон, кони карам,
Ҳақ давлатин айлагай фузун, умрини ҳам.
Мирзоға ошуқмай олиб илкига қалам,
Айларга рубоийёти Саъдийни рақам. [55
а
]
Юқоридаги рубоийлардан кўринадики, Мирзо хоннинг буйруғига кўра Саъдий, Ҳофиз
ва Умар Хайём рубоийларини оққа кўчирган. Аммо “Муҳаммад Раҳимхон II – Феруз
кутубхонасининг феҳристи”да Мирзо оққа кўчирган қўлёзмалар қаторида мазкур қўлёзмалар
санаб ўтилмаган. Бу ҳам Мирзо ижодининг ўрганилиши муҳим бўлган масалаларидан
биридир.
Мазкур рубоийлар Мирзонинг хаттотлик ва ноширлик фаолияти тўғрисидаги
маълумотларни тўлдириши ҳамда биографиясини тиклаш учун муҳим фактлар экани билан
аҳамиятлидир.
Шу ўринда Мирзонинг ўз даври адабий муҳитига муносабати ҳақида ҳам тўхталиш жоиз.
Маълумки, бадиий ижодда ўтмишда яшаган ёки замондош шоирлар номини эҳтиром билан
тилга олиб яратилган шеърлар анчагина. Муниснинг “Волийи мулки тариқат гар Низомийдур
манга” деб бошланувчи ғазалида Жомий, Хусравий, Ҳофиз, Аттор, Фирдавсий, Ҳоқоний,
Саъдий, Бедил, Навоий каби ўндан ортиқ салафларининг номини тилга олади. Ўз даври
адабий муҳитининг раҳнамоси Феруз эса ўзининг бир ғазалида XII асрдан –Анварийю
Хоқонийлар давридан бошлаб ўз замонасида ижод қилаётган шоирларга қадар санаб,
Мирзонинг ҳам номини тилга олади:
Огаҳию Комилу Феруз, Холис, Чокарий,
Рожию Мирзою Акмал, Мунису Хокий, Ғулом.
Бу шоирнинг Мирзо ижодига алоҳида эътиборда бўлганидан далолат. Қолаверса, Мирзо
ҳам Ферузни ўзига устоз сифатида эҳтиром билан тилга олади:
Шеърингға таҳсин айласа, Мирзо, жаҳон шоирлари,
Эрмас ажаб, назм ичрадур Феруз устодим манинг. [22
б
]
Мирзонинг Феруз шахсияти ва ижодига бўлган ҳурмати тазкира ва тарихий асарларда
етарлича далилланган. Шоир ўзининг ғазал, қасида ва таърихларида ҳам шоҳ ва шоир Феруз
шахсиятини қаламга олади. Хусусан, Мирзонинг
Ҳақ сани қилмиш замона ичра шоҳи хосу ом,
Жонфизо лутфингдағи сўз ичрадур шоҳи калом. [26
б
]
байти билан бошланувчи ғазалида унинг шоирлик иқтидорини юксак баҳолайди. Феруз
ғазалларига пайрав боғлаган 25 нафар замондош шоирнинг номини тилга олади. Унинг давр
адабий муҳитига раҳнамолигига урғу беради. Бу Мирзонинг ўзи мансуб адабий муҳитнинг
фидойиси ва тарғиботчиси эканини белгилайди.
Мирзо ижодий фаолиятининг сермаҳсул соҳаси – мусиқашунослиги, бу соҳа ривожидаги
хизматлари хусусида аввалги фаслларда тўхталиб ўтган эдик. Унинг мусиқага оид қарашлари
лирик меросида ҳам ўз аксини топган. Шоир девонида бу мавзуда яратилган икки ғазал
мавжуд. Биринчиси
Келиб базмим аро, эй гулъузор, хушнаво, ҳофиз,
Қўшуб овозинга созингни бўлғил ғамзудо, ҳофиз. [19
б
]
байти билан бошланувчи, ҳофизга мурожаат асосида қурилган ғазал. Иккинчи ғазал эса
шоирнинг чолғучи (муғанний) га ўзига хос сабоғи:
Базм ичра муғаннийи хушгўйи сиймтан,
Чоғла ўзингни нолаву фарёд айтарга сан.
Созингни рост туз дағи боғ ичра тут мақом,
Сайр айла гулшан ичра “Тарона” била “Чаман”. [29
а
]
Бу ғазалларда Мирзо Хоразм “Шашмақом”ининг “Наво”, “Тарона”, “Суворий”,
“Ушшоқ”, “Баёт”, “Ҳусайний” “Пешрав”, “Сақийл”, “Чаман”, “Феруз”, “Ифори”, “Талқин”
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
492
куйлари номи, соз, нағма, садо, усул, мақом, оҳанг, нола, нолазан, парда, суруд каби
атамаларини ўринли ва унумли истифода этади. Ҳар икки ғазал ҳам Мирзонинг ўз даври
маданий ҳаёти, Хоразм мусиқа маданияти ривожининг улкан дарғаси бўлганини далиллайди.
Умуман, Мирзо лирикасининг мавзу кўлами ранг-баранг. Шоир ўз даврига қадар ижод
қилган шоирлар томонидан куйланган ва шакллантирилган адабий мавзуларда қалам
тебратиб, адабиёт тарихида муносиб ўрин эгаллади.
Адабиётлар
1.
Муҳаммад Расул Мирзо. Девони Мирзо. Қўлёзма. Ўзбекистон ФА Абу Райҳон
Беруний номидаги Шарқшунослик институти фонди. Инв. №904/IV, 911/I
2.
Ibragimov J.Y., Substansial tilshunoslikda so‘zlar birikuvi masalalarining tadqiqi. “O‘zMU
xabarlari” ilmiy jurnali. – Toshkent, 2022. 1/9/1-son. – B. 214-217. (10.00.00. №15).
3.
Феруз, Муҳаммад Раҳимхон. Элга шоҳу ишққа қул. – Тошкент: Адабиёт ва санъат
нашр, 1994. -160 б.
4.
Ibragimov J.Y., Formal tilshunoslikda so‘zlar birikuvi masalalarining o‘rganilishi.
O‘zbekiston milliy axborot agentligi – O‘ZA elektron jurnal. 2022. 10-son. – B. 108-112.
(10.00.00. OAK rayosatining 2019-yil 28-fevraldagi 262/9.2-son qarori).
5.
Ibragimov J.Y., O‘zbek tilshunosligida valentlik nazariyasi va undagi muammolar. QarDU
xabarlari. Qarshi davlat universitetining ilmiy-nazariy, uslubiy jurnali. 2022. – №5/2. – B. 125-129.
(10.00.00. OAK rayosatining 2021-yil 31-martdagi 296/6-son qarori).
