RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
493
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING YOSH XUSUSIYATLARI
EGAMBERDIYEV FARXOD TUXTAYEVICH
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Ijtimoiy fanlar fakulteti psixologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
ROʻZIYEVA MADINA
Axborot texnologiyalari va menejment
Universiteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichining yakuniy sinfi hisoblangan 4-
sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlari chuqur tahlil qilingan. Mazkur yoshdagi bolalarning
jismoniy o‘sishi, intellektual rivojlanishi, psixologik holati va ijtimoiy moslashuvi bosqichlari
alohida yoritilgan. O‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi, mustaqil fikrlashga bo‘lgan intilishi,
shaxsiy baholash va o‘zini anglash jarayonlari kabi omillar ularning umumiy rivojlanishiga katta
ta’sir ko‘rsatishi ta’kidlangan. Shuningdek, pedagoglarning o‘quvchilarga nisbatan individual
yondashuvi, tarbiyaviy ishlarning yosh xususiyatlariga muvofiq tashkil etilishi ta’lim
samaradorligini oshirishi asoslab berilgan. Maqola maktab ta’limida sifatli rivojlanishga erishishda
yosh xususiyatlarini hisobga olish muhimligini namoyon etadi.
Kalit soʻzlar
: Boshlang‘ich, sinf, o‘quvchilari, xususiyatlari, psixologik rivojlanish, aqliy
faoliyat, ijtimoiy moslashuv.
Keywords:
Primary school, grade students, age characteristics, psychological development,
cognitive activity, social adaptation.
Ключевые слова:
Начальная школа, ученики класс, возрастные особенности,
психологическое развитие, умственная деятельность, социальная адаптация.
Kirish.
Inson hayotining har bir bosqichi o‘ziga xos rivojlanish xususiyatlariga ega. Ayniqsa,
maktabgacha va maktabning boshlang‘ich davri bolalar shaxsining shakllanishida asosiy o‘rin tutadi.
Boshlang‘ich sinf, jumladan 4-sinf bosqichi – bu o‘quvchining shaxs sifatida yetila boshlagan, bilim
olishga nisbatan ongli munosabat shakllanayotgan, mustaqil fikrlash va xulq-atvor me’yorlarini
o‘zlashtirayotgan bosqichidir.
Metod va metodologiya.
Ushbu maqolada 4-sinf o‘quvchilarining jismoniy, aqliy, psixologik
va ijtimoiy rivojlanishiga xos xususiyatlar atroflicha tahlil qilinadi. Boshlang’ich sinf o‘quvchilari
o‘rtacha 10–11 yosh oralig‘ida bo‘lib, bu davr jismoniy rivojlanish jarayonida faollikning davom
etish bosqichidir. Bolaning skeleti va mushak tizimi shakllanishda davom etadi, tananing umumiy
muvozanati yaxshilanadi. Ularning harakatlari avvalgiga nisbatan aniqlashadi, kichik motorika
yaxshi rivojlangan bo‘ladi. Shu sababli yozish, chizish, qurish kabi mashg‘ulotlar nisbatan oson
bajariladi. Biroq hali jismoniy holatning to‘liq shakllanmaganligi tufayli charchash, holsizlik
holatlari kuzatilishi mumkin. Shuning uchun mashg‘ulotlar va tanaffuslar o‘rtasidagi muvozanatni
saqlash muhim hisoblanadiAqliy rivojlanish 4-sinf bosqichida sezilarli darajada o‘sadi. O‘quvchilar
mustaqil fikrlashga harakat qilishadi, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlay oladilar, fikrni mantiqan
asoslashga intiladilar. Nutq, eslab qolish, diqqatni jamlash, tasavvur qilish qobiliyatlari
rivojlanishda davom etadi. O‘quvchilar o‘z faoliyatini rejalashtirishga va uni baholashga urinadilar.
Bu yoshda abstrakt fikrlash elementlari paydo bo‘ladi, lekin baribir ko‘proq aniq va ko‘rinadigan
narsalarga tayangan holda o‘rganish samaraliroq kechadi. Shu sababli darslarda ko‘rgazmalilik,
tajribalar va jonli misollar muhim o‘rin tutadi.
Natijalar va tahlil.
Psixologik rivojlanish nuqtayi nazaridan 4-sinf o‘quvchilari o‘z
shaxsiyatini anglashga, ichki dunyosini tushunishga intiladigan bosqichga kirib boradi. Ular
o‘zlarining kuchli va zaif tomonlarini sezishadi, o‘ziga bo‘lgan baho shakllanishni boshlaydi. Bu
davrda o‘quvchilarda o‘ziga bo‘lgan ishonch, intilish, maqsad qo‘yish va unga erishish istagi paydo
bo‘ladi. Biroq, bu hislar hali beqaror bo‘lib, tashqi omillar (ota-ona, o‘qituvchi, sinfdoshlar)
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
494
ta’sirida tez o‘zgarib turadi. Bolalar rag‘batlantirishga, iliq muomalaga juda sezgir bo‘lishadi, salbiy
tanqid esa ularda o‘ziga nisbatan ishonchsizlikni yuzaga keltirishi mumkin.
Ijtimoiy rivojlanish jarayoni bu yoshda faol davom etadi. O‘quvchilar jamoadagi o‘rnini
topishga intiladilar, o‘z guruhiga mansubligini his qilishadi. Do‘stlik, o‘zaro yordam, hamkorlik
kabi ijtimoiy ko‘nikmalar rivojlanadi. 4-sinf o‘quvchisi uchun o‘qituvchi – nafaqat bilim manbai,
balki muhim ijtimoiy namuna hisoblanadi. Shu sababli pedagogik yondashuvda mehribonlik, adolat,
izchil talabchanlik asosiy mezonlar bo‘lishi lozim. Bu yoshda ota-onalar va pedagoglarning fikri hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, bola ulardan olgan bahoga qarab o‘zini baholaydi. Bu esa bolalarga
nisbatan doimiy ijobiy motivatsiyani shakllantirishni talab etadi. 4-sinf o‘quvchilari shaxs sifatida
shakllanish yo‘lida muhim bosqichdan o‘tmoqdalar. Ularning jismoniy, aqliy, psixologik va
ijtimoiy rivojlanish xususiyatlari o‘qituvchi va ota-onalardan chuqur pedagogik yondashuvni talab
qiladi. Ta’lim jarayonini mazkur yosh xususiyatlariga mos tarzda tashkil qilish o‘quvchilarning
rivojlanishida katta ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunda darslarning interfaol usullarda tashkil etilishi,
individual yondashuv, psixologik qo‘llab-quvvatlash, hamkorlik muhiti katta ahamiyat kasb etadi.
Aynan mana shu davrda qo‘yilgan to‘g‘ri tamoyillar o‘quvchining keyingi rivojlanishiga asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Boshlang’ich sinf o‘quvchilari bu bosqichda o‘z his-tuyg‘ularini tan olishni va nazorat qilishni
o‘rganishni boshlaydilar. Ular o‘z hislarini og‘zaki ifoda eta olishadi, boshqalarning his-
tuyg‘ulariga nisbatan sezgirlik ortadi. Shuning uchun sinfda sog‘lom psixologik muhit yaratish,
o‘quvchilarning his-tuyg‘ularini tushunish va ularni ifodalashlariga imkon yaratish muhimdir. Bu
emotsional ong va empatiya ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. Bu yoshdagi
o‘quvchilarda o‘qishga nisbatan tashqi motivatsiya (rag‘bat, baho, ota-ona yoki o‘qituvchi maqtovi)
bilan bir qatorda ichki motivatsiya ham shakllana boshlaydi. Agar o‘qituvchi darslarni qiziqarli,
interfaol va bolalar ehtiyojlariga mos tarzda tashkil etsa, bolalarda bilim olishga nisbatan ichki
ehtiyoj kuchayadi. Bu esa o‘z navbatida mustaqil o‘rganish, izlanish va fikrlash faoliyatiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Uyda yaratib berilgan muhit, mehr, tushunish va qo‘llab-quvvatlash bola o‘zini ishonchli his
qilishida muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, bola ishtirok etadigan ijtimoiy guruhlar – sport
to‘garaklari, to‘garaklar, kutubxonalar – uning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuning uchun tarbiya jarayonida oilaviy va maktab hamkorligi katta ahamiyatga ega. 4-sinf
o‘quvchilarining rivojlanishiga mos dars berish usullari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: o‘yinli
metodlar, rolli o‘yinlar, loyihaviy yondashuv, guruhiy ishlash, savol-javob, muammoli vaziyatlar
tahlili, ko‘rgazmalilik. Bu metodlar o‘quvchilarda fikrlashni rag‘batlantiradi, darslarga qiziqishni
oshiradi va ijodiy yondashuvni rivojlantiradi.4-sinf o‘quvchilarining yosh xususiyatlarini chuqur
o‘rganish ularning ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil etishda muhim omil hisoblanadi.
Xulosa
o’rnida shuni aytish mumkinki, mazkur yosh davrida bolalarda aqliy faollik, mustaqil
fikrlash, emotsional barqarorlik va ijtimoiy moslashuv darajalari keskin rivojlanadi. O‘qituvchi
tomonidan bu o‘zgarishlarni inobatga olib, o‘quvchilarga individual va diferensial yondashuv
asosida ishlash ta’lim samaradorligini oshiradi. Shu bilan birga, dars jarayonida yoshga mos
interfaol metodlardan foydalanish, bolalarning qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash va ularning
mustaqil fikr yuritishiga imkon berish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abdurahmonova X.X., Jo‘rayevna Z. Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi. – Toshkent: “Fan
va texnologiya”, 2020.
2.Axmedov N.A. Bola psixologiyasi. – Toshkent: “O‘qituvchi”, 2019.
3. Ibragimov J.Y., O‘zbek tarjima va birikuvchanlik o‘quv lug‘atlarida so‘zlar birikuvining
berilishi. Til va adabiyot ta’limi. Ilmiy-metodik elektron jurnal. – Toshkent, 2022. 10-son. – B. 35-
38. (10.00.00. №9).
4.G‘ofurov Q.G‘., Ubaydullaeva G.T. Pedagogik texnologiyalar va pedagogik mahorat. –
Toshkent: TDPU, 2021.
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
495
5. Ibragimov J.Y., Jahon tilshunosligida valentlik nazariyasi tadqiqi. Berdaq nomidagi
Qoraqalpoq davlat universiteti axborotnomasi, 2022. – №3. – B.187-189. (10.00.00. №12).
6.Vygotsky L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. – Moskva: AST, 2006.
7.Zokirova D.A. Yosh va pedagogik psixologiya. – Toshkent: “Iqtisod-Moliya”, 2018.
8.Slavin R.E. Educational Psychology: Theory and Practice. – New York: Pearson, 2018.
9.Sa’dullayev A., Nuritdinova M. O‘quvchilarning individual xususiyatlari va ularni o‘rganish
usullari. – Toshkent: “Innovatsiya ziyo”, 2020.
10.UNESCO. Understanding and responding to children’s needs in inclusive classrooms. –
Paris: UNESCO, 2012.
11.Эгамбердиев
Ф.
Т.
СПОРТЧИЛАРДА
ИРОДАВИЙ
СИФАТЛАРНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ-ПСИХОЛОГИК МУАММО СИФАТИДА //PSIXOLOGIYA Учредители:
Бухарский государственный университет. – №. 1. – С. 116-118.
12.Эгамбердиев Ф. Т. ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ СПЕЦИФИКА ПРОЯВЛЕНИЯ
ВОЛЕВЫХ КАЧЕСТВ В СПОРТЕ //MODERN SCIENTIFIC CHALLENGES AND TRENDS. –
2021. – С. 24.
