RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
541
TINISH BELGILARINING BADIIY MATNLARDAGI PRAGMATIK FUNKSIYALARI:
LINGVOPRAGMATIK YONDASHUV
SHONIYOZOVA GULSHODA BAXROMOVNA
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Filologiya kafedrasi assistenti, shoniyozovagulshoda@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek badiiy matnlarida tinish belgilarining
pragmatik funksiyalari tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tinish belgilarining
funksiyasi faqat grammatik bo‘linmalarni aniqlash bilan cheklanmay, balki muallifning
kommunikativ niyatini yetkazish, emotsional ohangni shakllantirish, o‘quvchining qabul jarayoniga
ta’sir ko‘rsatish kabi funksiyalarni ham bajaradi. Misollar asosida ularning stilistik va semantik
yuklamalari ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
punktuatsiya, tinish belgisi, pragmalingvistika, stilistik yuklama, badiiy matn,
muallif niyati, emotsional ta’sir.
Kirish. Zamonaviy lingvistikada tilshunoslikning tadqiqot obyekti sifatida faqat leksik va
grammatik birliklargina emas, balki ularning qo‘llanish doirasi, ya’ni kommunikativ kontekstdagi
funksional imkoniyatlari ham alohida e’tiborga olinmoqda. Shu nuqtai nazardan, punktuatsiya
vositalarining tahlili ham lingvopragmatik aspektda ahamiyat kasb etmoqda. Tinish belgilarining
matn tuzilishidagi roli grammatik chegaralardan chiqib, emotsional, stilistik, estetik va
kommunikativ yuklamalar bilan to‘ldirilmoqda [Iskandarova, 2010].
Ayniqsa, badiiy matnlarda tinish belgilarining qo‘llanilishi muallifning estetik didi, nutqiy
mahorati, obrazlar tizimiga munosabati va o‘quvchiga yetkazilmoqchi bo‘lgan ma’naviy-estetik
g‘oya bilan bevosita bog‘liq. Bu esa ushbu vositalarni lingvopragmatik jihatdan o‘rganish zaruratini
yuzaga keltiradi. Badiiy matn tahlili natijasida tinish belgilaridan foydalanishning quyidagi
holatlarini ko‘rish mumkin:
Metod va metodologiyalar. Mazkur tadqiqotda tavsifiy-analitik metod asosiy yondashuv
sifatida tanlandi. Misollar tanlashda o‘zbek adabiyotining yorqin vakillari — Alisher Navoiy,
Abdulla Qodiriy, O‘tkir Hoshimov, Shukur Xolmirzayev, Erkin Vohidov kabi mualliflarning
asarlaridagi parchalardan foydalanildi. Tahlil jarayonida punktuatsion birliklarning grammatik,
stilistik, semantik va pragmatik funksiyalari ajratib ko‘rsatildi.
Tahlil va natijalar. Tinish belgilarining lingvistik va stilistik funksiyalari. Tinish belgilarining
asosiy grammatik vazifalari — gap bo‘laklari orasidagi munosabatlarni aniqlashtirish, ohangni
belgilash, izchil nutq oqimini shakllantirishdan iboratdir [Karimov, 2002]. Biroq badiiy matnlarda
ular quyidagi stilistik yuklamalar bilan boyitiladi:
Nuqta
(.)
—
qat’iylik,
yakuniylik,
keskin
fikr
bildirish:
"Men kutdim. U kelmadi."
[Qodiriy, 1994].
Vergul
(,)
—
tafsilotlarni
ajratish,
ritmik
ohang
yaratish:
"Sokin, sekin, yurak bilan tingla..."
[Vohidov, 1980].
Muallif punktuatsiyasi
Me’yoriy, usual,
noan’anaviy
qo‘llanish
Tinish belgilari
sinonimiyasi
Tinish belgilaridan
erkin foydalanish
Tinish belgilaridan
me’yoriy foydalanish
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
542
Tire
(—)
—
keskin
o‘zgarish,
kuchli
emotsional
burilish:
"U kelmadi — lekin men kutdim."
[Hoshimov, 1984].
Uch
nuqta
(…)
—
fikr
noaniqligi,
ichki
kechinma,
falsafiy
teranlik:
"Hayot... hayot degani ham shu bo‘lsa kerak."
[Xolmirzayev, 1990].
Undov belgisi (!)
— kuchli his-tuyg‘ular, hayrat, quvonch yoki alam ifodasi:
"Ketma! Bu uy seni kutmoqda!"
[Hoshimov, 1984].
Tinish belgilarining pragmatik funksiyalari.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, tinish belgilarining
quyidagi pragmatik funksiyalari mavjud:
Muallif niyatini anglatish:
"Qancha yozsam ham... baribir yetmaydi."
— bu fikrda uch nuqta
orqali muallifning yetkazilmaslik, to‘liq ifodalay olmaslik hissi ifodalanadi.
O‘quvchiga ta’sir ko‘rsatish:
"O‘zing bir o‘ylab ko‘r! Kim aybdor?"
— bu yerda undov va
so‘roq belgilarining ketma-ketligi o‘quvchini faol qabulga chorlaydi.
Dialogik muhit yaratish:
"— Sen keldingmi?" — dedi u hayron bo‘lib.
— bu yerda dialog
elementlari orqali real kommunikatsiya muhitiga yaqinlik hosil qilinadi.
Ichki monolog va dramatizm:
"Yashash kerakmi?.. Balki yo‘qdir."
— bu ifoda ichki ziddiyat,
eksistensial savollar bilan yuklangan.
O‘zbek adabiy matnlarida punktuatsion vositalar ko‘p hollarda lingvistik normativani
buzmagan holda, muallifning individual uslubini yoritishda xizmat qiladi. Jumladan, Abdulla
Qodiriyning "O‘tkan kunlar" asarida dialoglar va monologlar ko‘p hollarda uch nuqta, tire va undov
belgisi bilan bezalgan bo‘lib, obrazlarning ichki kechinmalari chuqur aks ettirilgan [Qodiriy, 1994].
Shuningdek, Alisher Navoiy ijodida ham tinish belgilarining zamonaviy tahrirdagi
qo‘llanilishi orqali poetik uslubning emotsional va dramatik xususiyatlari o‘quvchiga yaqqol ta’sir
qiladi [Navoiy, 2005]. Buni quyidagi misolda ko‘rish mumkin:
“Shodliq ichra g‘amzalar —
zanjirdur, ey dil, hush bo‘l!”
— ushbu baytda tire bilan emotsional pauza yaratilib, dramatizm
kuchaytiriladi.
Xulosa.
Tinish belgilarining badiiy matnlardagi funksiyasi grammatik vazifalardan ancha
kengdir. Ular muallif va o‘quvchi orasida ruhiy-estetik aloqani mustahkamlovchi vosita sifatida
xizmat qiladi. Ayniqsa, stilistik yuklama, emotsional ta’sir, dramatik kuchaytirish kabi jihatlar tinish
belgilarining pragmatik imkoniyatlarini ko‘rsatadi. Bunday yondashuv, adabiy asarlarni
lingvopragmatik aspektda chuqurroq tahlil qilishga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov B.
Stilistika asoslari.
— Toshkent: Fan, 2002.
2.
Iskandarova M.
Matn lingvistikasi.
— Toshkent: O‘zbekiston, 2010.
3.
Qodirova D.
Zamonaviy o‘zbek tilining punktuatsiyasi.
— Toshkent: Tafakkur, 2015.
4.
Navoiy A.
Xamsa.
— Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2005.
5.
Qodiriy A.
O‘tkan kunlar.
— Toshkent: Sharq, 1994.
6. Ибрагимов Ж.Ё., Тилни "Лисон-нутк" тамойили асосида ўрганиш методологиясига
доир. Глобал олий таълим тизимида илмий тадкикотларнинг замонавий услублари.
Республика илмий-амалий анжумани материаллари. - Навоий, 2015. - Б. 81-82.
7. Ибрагимов Ж.Ё., Лингвистик прагматика нимани ўрганади? Лингвист. Илмий
мақолалар тўплами. – Тошкент: Академнашр. 2014, № 5. – Б.129-133.
8.
Hoshimov O.
Ikki eshik orasi.
— Toshkent: Yozuvchi, 1984.
9.
Vohidov E.
Tanlangan asarlar.
— Toshkent: Yozuvchi, 1980.
10.
Xolmirzayev Sh.
Dunyoning ishlari.
— Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
nashriyot, 1990.
11.
Shoniyozova G. “Zamonaviy o‘zbek punktuatsiyasining pragmalingvistik aspektda
o‘rganilishi
.” Educational Research in Universal Sciences
3(1), 2024, 48–50.
