RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
558
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA FIDOYILIKNI IFODALOVCHI ASOSIY SEMALAR:
TAHLIL VA QIYOSIY O‘RGANISH
MAMATQULOVA SHOXSANAM ISROIL QIZI
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti o’qituvchisi,
Shokhsanam.mamatkulova@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida sadoqat tushunchasini ifodalovchi ustun
semalarni tadqiq etadi. Madaniy ildizli leksik birliklar va metaforik iboralarni tahlil qilish orqali,
tadqiqot har bir tilda sadoqatning lisoniy jihatdan ifodalanishining ham umumbashariy, ham o‘ziga
xos madaniy xususiyatlarini ochib beradi. Tadqiqotda asosiy semantik maydonlar, metaforik
modellar va pragmatik jihatlarni yoritish uchun qiyosiy-semantik va kognitiv-pragmatik
yondashuvlardan foydalanilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, garchi ikkala til ham hissiy va xulq-
atvorga oid semalarga tayanishi aniqlangan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida jamoaviy va ma’naviy
fidoyilikka urg‘u beriladi, ingliz tilida esa sadoqat ko‘pincha individualistik va shartnomaviy
metaforalar orqali ifodalanadi.
Kalit so‘zlar.
Sadoqat, ustun semalar, qiyosiy tilshunoslik, metafora, o‘zbek tili, ingliz tili,
pragmatika, kognitiv tilshunoslik.
Kirish.
Sadoqat shaxsiy va jamoaviy o‘zlikni belgilovchi murakkab va ko‘p qirrali
tushunchadir. U o‘zgarmas majburiyat, hissiy fidoyilik va boshqalar yoki g‘oyalarni o‘zidan ustun
qo‘yish xatti-harakatini anglatadi. Tilshunoslik nuqtai nazaridan, bu tushuncha madaniy me’yorlar,
diniy e’tiqodlar va jamiyat kutilmalariga bog‘liq holda turli tillarda turlicha ifodalanadi. Ushbu
maqola o‘zbek va ingliz tillarida sadoqatni ifodalovchi asosiy semalarni o‘rganib, ularning o‘xshash
va farqli semantik maydonlarini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot, shuningdek, metaforik til sadoqat
tushunchasini qanday shakllantirishini va bu har bir til jamoasining madaniy ruhiyati haqida
nimalarni ochib berishini tahlil qiladi.
Metod va metodologiya.
Semalar so‘z ma’nosiga hissa qo‘shuvchi eng kichik semantik
birliklardir. Ushbu tadqiqotda dominant semalar sadoqat tushunchasi bilan bog‘liq eng ko‘p
uchraydigan va madaniy jihatdan ahamiyatli ma’nolarni anglatadi. Tadqiqot tegishli iboralarni
aniqlash va tahlil qilish uchun semantik maydon nazariyasi, konseptual metafora nazariyasi (Lakoff
va Johnson, 1980) va pragmatik tilshunoslikka asoslanadi.
O‘zbek tili sadoqat tushunchasida chuqur ma’naviy va ijtimoiy qadriyatlarni aks ettiradi.
"Fidoyilik", "sadoqat", "itoat" kabi so‘zlar diniy va oilaviy muloqotda keng qo‘llaniladi. Bu
atamalar ko‘pincha guruhga mansublik, oliy maqsad yo‘lida fidokorlik va hokimiyatga hurmat kabi
tushunchalarni ifodalaydi. "Jonini fido qilmoq" kabi majoziy iboralar sadoqatning kuchli darajasini
ta’kidlaydi. Boshqa keng tarqalgan semantik maydonlarga shahidlik, vafodorlik, ilohiy xizmat va
o‘zlikdan kechish kiradi.
Ingliz tilidagi sadoqat tushunchasi kontekstga - romantik, kasbiy yoki ma’naviy bo‘lishiga
qarab keng farq qiladi. "Dedication", "commitment" va "loyalty" kabi atamalar semantik jihatdan
boy bo‘lib, ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Sadoqat "yuragini kimgadir bermoq" yoki
"ehtirosdan yonmoq" kabi iboralar orqali ham majoziy tarzda ifodalanadi. Bu metaforalar hissiy,
ko‘pincha ichki majburiyat tuyg‘usini anglatadi. Ingliz tili sadoqatni shaxsiy tanlov va ichki
motivatsiya bilan bog‘lab, uni individuallashtirish tendensiyasiga ega.
Natijalar va tahili.
Ikkala tilni taqqoslash sezilarli farqlarni ko‘rsatadi. O‘zbek tilida
jamoaviylik, diniy burch va fidokorlikka urg‘u beriladi. Ingliz tili esa individual tajriba, hissiy
bog‘lanish va majoziy ifodalilikka moyil. Muhim topilma shuki, o‘zbek tilida sadoqat ko‘pincha
axloqiy yoki diniy ma’nolarni anglatsa, ingliz tilida u shaxsiy maqsadlar yoki romantik
munosabatlarni ifodalashi mumkin. 1-jadvalda asosiy semalar ko‘rsatilgan:
1-jadval. O‘zbek va ingliz tillarida ustun semalar
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA SHAROITIDA SUN’IY INTELLEKTNI RIVOJLANTIRISH VA
ZAMONAVIY MATEMATIKANI O‘QITISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
559
Semes |
Uzbek
|
English
Loyalty |
Sadoqat, vafo
|
Loyalty, faithfulness
Sacrifice |
Jon fido qilish
|
Sacrifice, selflessness
Spirituality | Ruhiy chaqiriq, Allohga sadoqat | Divine calling, spiritual love
Emotion | Mehr, yurakdan ish qilish |
Passion, heartfelt dedication
Obedience | Itoat, itoatkorlik
| Obedience, allegiance
Sadoqat pragmatikasi ikki tilda juda farq qiladi. O‘zbek jamiyatida sadoqat ko‘pincha
jamoaviy qadriyatlarga mos ravishda ommaviy tarzda namoyon bo‘ladi. Ingliz tilida so‘zlashuvchi
madaniyatlarda, ayniqsa G‘arbda, sadoqat shaxsiy maqsadlar va qadriyatlarga bog‘liq bo‘lgan
xususiy his sifatida qaraladi. Bu madaniy farqlar nafaqat so‘z tanloviga, balki nutq strategiyalari va
muloqot uslublariga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa.
Sadoqat ikkala tilda ham o‘ziga xos madaniy qadriyatlarni aks ettiruvchi ustun
semalar orqali ifodalanadi. Ikkala tilda ham sadoqat va fidoyilik kabi semantik maydonlar mavjud
bo‘lsa-da, ularning talqini va qo‘llanilishi sezilarli darajada farqlanadi. O‘zbek tilida sadoqat
jamoaviy va ma’naviy kontekstlarga joylashtiriladi. Ingliz tilida esa shaxsiy his-tuyg‘u va ruhiy
fidoyilikka urg‘u beriladi. Bu nozik farqlarni tushunish insoniy qadriyatlarni ifodalashda til va
madaniyatning qanday uyg‘unlashishini chuqurroq anglashimizga yordam beradi.
Adabiyotlar
1.
Lakoff, G. va Johnson, M. (1980). Biz yashaydigan metaforalar. Chikago universiteti
nashriyoti. - 256 b. (Foydalanilgan: 45-67-betlar)
2.
Crystal, D. (2003). Ingliz tili Kembrij ensiklopediyasi. Kembrij universiteti
nashriyoti. - 489 b. (Foydalanilgan: 218-bet)
3.
Shukurova, N. (2024). Sadoqat va fidoyilik tushunchalarining lingvistik ifodasi.
Qarshi davlat universiteti jurnali. – 134 b. (Foydalanilgan: 72–79-betlar).
4. Ibragimov J.Y., Jahon tilshunosligida collocation atamasi va uning tadqiqi. FarDU. Ilmiy
xabarlar. Farg‘ona davlat universiteti ilmiy jurnali. 2022. 4-son. – B. 123-126. (10.00.00. №20)
5. Ibragimov J.Y., Substansial tilshunoslikda so‘zlar birikuvi masalalarining tadqiqi. “O‘zMU
xabarlari” ilmiy jurnali. – Toshkent, 2022. 1/9/1-son. – B. 214-217. (10.00.00. №15).
6.
Ko‘vecses, Z. (2002). Metafora: amaliy kirish. Oksford universiteti nashriyoti. – 275
b. (Foydalanilgan: 150–163-betlar)
7.
Sharifjonov, M. (2019). O‘zbek tilida sadoqat tushunchasi: semantik-pragmatik tahlil.
Toshkent: Fan nashriyoti. – 208 b. (Foydalanilgan: 95–102-betlar)
