MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
JARROHLIKNING RIVOJLANISH TARIXI VA ZAMONAVIY
YONDASHUVLARI.
Asilbek Luqmonov Usmon o’g’li
Alfraganus University Tibbiyot fakulteti
davolash ishi yo’nalishi 5-bosqich talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16941895
Annotatsiya:
Ushbu maqolada jarrohlikning tarixiy rivojlanish bosqichlari va zamonaviy
yondashuvlari tahlil qilingan.Qadimgi davrlardan boshlab bugungi kunga qadar
bo‘lgan jarrohlikdagi ilmiy yutuqlar, anesteziya va antiseptikaning ahamiyati,
shuningdek, minimal invaziv va robototexnik jarrohlik imkoniyatlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
jarrohlik, tibbiyot tarixi, anesteziya, antiseptika, transplantatsiya, minimal
invaziv jarrohlik, robototexnika.
Аннотация:
В статье рассматриваются исторические этапы развития хирургии и
современные подходы. Освещены достижения от древности до наших
дней, значение анестезии и антисептики, а также возможности
минимально инвазивной и роботизированной хирургии.
Ключевые слова:
хирургия,
история
медицины,
анестезия,
антисептика,
трансплантация, малоинвазивная хирургия, робототехника.
Annotation:
This article analyzes the historical development of surgery and modern
approaches. It highlights the progress from ancient times to the present, the
importance of anesthesia and antisepsis, as well as the potential of minimally
invasive and robotic surgery.
Keywords:
surgery, history of medicine, anesthesia, antisepsis, transplantation,
minimally invasive surgery, robotics.
Jarrohlik qadimiy va zamonaviy tibbiyotning eng muhim sohalaridan biri
bo‘lib,insoniyatning hayotini saqlab qolishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.U
asosan turli jarohatlar, shikastlanishlar, ichki a’zolar kasalliklari va
patologiyalarni davolash uchun qo‘llanilib kelinadi. Jarrohlikning tarixiy ildizlari
insoniyatning eng qadimgi davrlariga borib taqaladi. Qadimda odamlar suyak
singan joylarini bog‘lash, jarohatlarni kuydirish yoki o‘simliklardan foydalanib
davolash kabi usullarni qo‘llashgan. Bugungi kunda esa jarrohlik yuqori
texnologiyalar, minimal invaziv yondashuvlar va robototexnikani qo‘llash orqali
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
yangi bosqichga chiqdi. Ushbu maqolada jarrohlik tarixining asosiy bosqichlari
va uning zamonaviy yutuqlari va kelgusidagi istiqbolli bosqichlari haqida so‘z
yuritiladi.
Asosiy qism
.
Qadimgi davrlarda jarrohlik.
Jarrohlik yo'li bilan davolash qadim zamonlarda ham amalga
oshirilgan.Xirurgiyaning rivojlanishi umuman tibbiyotning rivojlanishiga ta'sir
ko'rsatgan bo'lishi ehtimoldan xoli emas
.
Qadimgi Misr, Hindiston va
Yunonistonda jarrohlikning ilk ko‘rinishlari rivojlangan. Misrda miloddan
avvalgi davrlarda suyaklarni davolash, jarohatlarni tikish va protezlash
amaliyotlari mavjud bo‘lgan. Hindistonda esa Susruta ismli tabib miloddan
avvalgi VI-asrda yuz-jag‘ jarrohligi, plastik jarrohlik va amputatsiya usullarini
tasvirlab bergan. Qadimgi Yunonistonda Gippokrat jarrohlik amaliyotlarini ilmiy
asoslashga harakat qilgan.
O‘rta asrlar va yangi davrda jarrohlik.
O'rta asrlarda va uyg'onish davrida xirurgiya sohasida Sharq mamlakatlari
shifokorlari va jarrohlarining faoliyatlari beqiyosdir. Bu davrda Buxoroda va
Arab xalifaliklarida jarrohlik o'zining yuqori cho'qqisiga ko'tarildi.Arab
jarrohlari yaraga havoning tegib turishi yiringlashga olib keladi, degan fikni
oldinga surdilar.Infeksiyaga qarshi kurashish uchun ular spirtdan
foydalanishgan, qon ketishini to'xtatish uchun qizdirilgan temirni
qo'llashgan.O'rta asrlardayoq Arab mamlakallarida kasalxonalar tashkil qilingan
edi.Arab xalifaliklaridagi eng mashhur jarroh Antillus (IV-asr) tomirlar
anevrizmasi operatsiyasini ta'riflab bergan.O‘rta asrlarda tabobat va jarrohlik
yangi bosqichga chiqdi. Abu Ali ibn Sino o‘zining mashhur “Tib qonunlari”
asarida jarrohlik amaliyotlari, qon to‘xtatish, suyaklarni bog‘lash va jarohatlarni
davolash usullarini ilmiy asosda yozib qoldirgan. G‘arbda esa XII–XVI asrlarda
jarrohlik rivojida Paracelsus va Ambroise Pare kabi shaxslarning hissasi katta
bo‘ldi. Ayniqsa, Paré qon to‘xtatishda qaynoq moy o‘rniga bog‘lamlardan
foydalanishni joriy etdi.
XVIII–XIX asrlarda jarrohlikda eng katta yutuqlardan biri – anesteziya va
antiseptikaning kashf etilishi bo‘ldi.Efir, xloroform kabi moddalar yordamida
og‘riqsiz operatsiyalar o‘tkazila boshlandi. I. Z. Semmelveys va J. Listerning
gigiyena va antiseptika haqidagi ilmiy ishlari jarrohlikni yangi bosqichga olib
chiqdi.
Zamonaviy jarrohlik.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
Operatsiya deb - davolash yoki diagnostik maqsadda to'qimalar va a'zolarga
mexanik ta'sir ko'rsatilishiga (kasallangan to'qima, o'sma va boshqalami kesib
olib tashlashga) aytiladi. «Operatsiya» so'zi uzoq yillar davoraida azob beradigan
og'riq va o'lim xavfining sinonimi bo'lib kelgan.
XX-asrdan boshlab jarrohlik mutlaqo yangi darajaga ko‘tarildi.
Transplantatsiya, yurak jarrohligi, neyroxirurgiya, travmatologiya, ortopediya va
onkologik jarrohlik keng rivojlandi. Yurak transplantatsiyasi, sun’iy protezlar va
maxsus jarrohlik asbob-uskunalari ixtiro qilindi.
XXI-asrda esa minimal invaziv jarrohlik (laparoskopiya, endoskopiya) keng
qo‘llanila boshladi. Bu usullar orqali katta kesmalar qilinmasdan, kichik kesiklar
orqali murakkab operatsiyalar bajarilmoqda. Shuningdek, robototexnik jarrohlik
(masalan, “Da Vinci” tizimi) yordamida yuqori aniqlik talab etuvchi
operatsiyalarni amalga oshirish mumkin. Lazer jarrohligi esa oftalmologiya va
urologiyada keng qo‘llanmoqda.
Xulosa.
Jarrohlik insoniyat tarixida hayotni saqlash va uning sifatini yaxshilashda
eng muhim vositalardan biri bo‘lib kelgan.Uning rivojlanishi qadimgi davrlardan
zamonaviy texnologiyalargacha bo‘lgan murakkab yo‘lni bosib o‘tdi.Bugungi
kunda jarrohlik nafaqat davolash, balki diagnostika, reabilitatsiya va organlarni
transplantatsiya qilish kabi keng imkoniyatlarni o‘z ichiga oladi. Kelajakda esa
bu soha gen muhandisligi va nanorobototexnika jarrohlikning yanada yangi
cho‘qqilarini belgilab beradi va bosqichma-bosqich boshqa sohalar kabi
rivojlanib boradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov A.A., Umumiy jarrohlik, Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2019.
2. Shukurov U.S., Klinik jarrohlik asoslari, Toshkent: O‘zbekiston davlat tibbiyot
nashriyoti, 2020.
3. Bekmurodov R.R., Tibbiyot tarixi va jarrohlik rivoji, Toshkent: Innovatsion
nashriyot, 2021.
4. Townsend C.M., Beauchamp R.D., Evers B.M., Mattox K.L., Sabiston Textbook of
Surgery, 21st Edition, Elsevier, 2022.
5. Schwartz S.I., Principles of Surgery, 11th Edition, McGraw-Hill, 2019.
6.Umumiy xirurgiya.Darslik.Toshkent"Yangi asr
avlodi"2016.B.Babadjanov.D.Oxunov.512-b.
