MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
64
ФРАНЦУЗ ТИЛИДА ҲАРОРАТНИ ИФОДАЛОВЧИ
СИФАТЛАРНИНГ ЛЕКСИК-СЕМАНТИК СТРУКТУРАСИ
Сайджанова Комила Давроновна
Алфраганус Университети Тиббиёт факультети
Фармацевтика ва кимё кафедраси
ўкитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13766680
Аннотация
: Ушбу мақола ҳароратни идрок этиш билан боғлиқ
бўлган кўп маъноли сўзларнинг маъноларини таҳлил қилиш ва
туркумлашнинг мураккаб жараёни ҳақида, матнларнинг катта корпусидан
фойдаланиш ва маънонинг ҳам синтагматик, ҳам парадигматик
томонларига эътибор қаратиш кераклигидан иборат.
Калит сўзлар:
Лексик семантика, ҳароратни идрок этиш, полисемия,
франсузча
луғат,
синхрон
таҳлил,
лексик-семантик
гуруҳлар,
синтагматика, парадигматик муносабатлар.
Лексиканинг
тизимли
тузилишини
ўрганиш
ҳозирги
лексикологиянинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Шу
муносабат билан тилшуносларнинг лексик маъноларнинг умумийлиги ёки
ўхшашлиги билан боғлиқ турли-туман сўзларнинг гуруҳларига мурожаати
долзарб кўринади.
Унинг объекти бўлиб ҳарорат идроки сифатларининг лексик-
семантик гуруҳини ҳосил қилувчи лексемалар - tiède, chaud, torride, brûlant,
bouillant, ardent, incandestant, frais, frusquеt, froid, frigide, refroidi, glacé,
glacial, glaҫant хизмат қилдилар [1].
Ҳарорат идроки сифатлари синхрон планда ХХ аср француз
муаллифларининг асарларидан ҳамда луғатларнинг цитаталаридан
чиқариб олинган ўзгарувчан сўз бирикмалари материали бўйича қараб
чиқилади. Матнларнинг умумий ҳажми 50 000 га яқин саҳифани ташкил
этади ва 7000 дан ортиқ мисолларни ўз ичига олади.
Ёдда тутиш керакки, лексик-семантик гуруҳларга киритилган кўп
маъноли лексик бирликларни чегаралаш уларнинг лексик-семантик
вариантларини ташкил қилувчи тизим бўйича олиб борилган. Бундай
ёндашув лексик-семантик гуруҳ аъзоларининг ҳам тўғри, ҳам кўчма
маъноларда ўзаро таъсирини ва фарқланишини кузатиш имконини
беради.
Кўп маъноли сўзнинг семантик структурасини лексик-семантик
вариантларнинг (А.И. Смирницкийнинг терминологияси бўйича) мазмуни
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
65
бўйича унинг айрим маъноларига тенг бўлган тизим сифатида адекват
тасвирлаш, энг аввало бу мустақил маъноларни очиб беришни ҳамда
уларнинг ўзаро муносабати характерини аниқлашни кўзда тутади [2]. Шу
билан бирга сўзнинг маъноси деганда “унга қўшиб ёзилган ҳамда унга
ижтимоий жиҳатдан бириктириб қўйилган, қандайдир предметнинг,
предметлар, ҳодисалар, вазиятлар синфининг инъикоси (копияси, нусхаси,
образи) ҳисобланган тафаккурга оид мазмун” тушунилади [3] .
Полисемантик лексеманинг сўз ичи чегараланишини ўтказар
эканмиз, унинг сўз туркуми сифатидаги спецификасини ҳисобга олиш
зарур, чунки “сўзнинг ҳажми ҳам, маъноларни бирлаштириш усуллари ҳам
турли грамматик категорияларда бошқа-бошқадир. Мисол учун, феълнинг
структураси отга қараганда кенгроқ, унинг маънолари доираси ҳам
силжийдиганроқ. Аслий сифатларнинг маънолари яна ҳам кўпроқ
эластикдир...”[4] Маъноларнинг бундай қоришиқлиги лексик-семантик
вариантларни (ЛСВ) чегаралаш процедурасини анча қиийинлаштиради
ҳамда тадқиқотчидан уларни намойиш қилишнинг тил воситаларининг
бир қатор комплексларини сафарбар қилишни талаб қилади.
Тил бирлигининг кўп маънолилиги контекст билан бартараф
қилиниши ҳамда хилма-хил лексик-семантик вариантларлар айнан ҳар
хил контекстларда амалга ошганликлари сабабли, лексик-семантик
вариантларни ушбу бирликнинг маъносини ташкил қилувчиларни
аниқлаш учун ишончли материал, асос сифатида баҳолаш мумкин.
Полисемантик сўзни ўрганишга бундай ёндашув ҳар хил муаллифларда
кўп маъноли сўзларнинг маънолар тизими тасаввуридаги муҳим фарқлар
сабабли, баъзи луғавий маълумотларни қиёслашга қараганда анча амалий
(оператив) туйилади. Шундай қилиб, полисемантик сўз маъновий
структурасининг таҳлилини синтагматикадан, унинг бирга қўшиб
ишлатиш учун мумкинликни синчиклаб ўрганишдан бошлаш лозим.
“Сифатларнинг лексик-семантик ўзгариши чегаралари, - дея қайд қилади
бу хусусида А.А. Уфимцева, - ҳаддан ташқари кенг ва минимал синтагмада
у билан бирга қўшиладиган сўзларнинг фақат лексик мазмуни билан
ўтказилади”[6]. Айтилганлардан ташқари, кўп маъноли сўзнинг
маънолари тизимини аниқлаштиришда унинг парадигматик алоқаларини
аниқлаш муҳим роль ўйнайди, бу алоқалар унинг маъновий
парчаланишининг
етарли
даражадаги
объектив
кўрсаткичи
ҳисобланадилар.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
Кўп маъноли сўзнинг семантик структурасини аниқлаш ҳақидаги
масала унинг мустақил маъноларини контекст қўлланилишлардан
чегаралаш муаммоси билан чамбарчас боғланиб кетади. Контекстларда
ушбу сўз қандайдир индивидуал вазиятда, унда алоҳида, одатда ўзи учун
характерли бўлмаган маънони қўлга киритиб, ишлатилади [7]. Бундай
қўлланилишлар кўп маъноли лексеманинг семантик структурасига
қўшилмайдилар. Бироқ, вақт ўтиши билан улар ҳам мустақил маъно
статусини қўлга киритишлари мумкин. Бунда бошланғич мезон сифатида
уларнинг ҳар хил муаллифларда бир неча бор қўлланилиш факти қабул
қилинади.
Бошқа томондан, полисемантик тил белгисининг сўз ичи
чегараланиши унга бириктирилган маънолар иерархиясини аниқлаш
билан чамбарчас боғланган. Маъноларнинг мавжуд таснифлари,
маълумки, ҳар хил асослар бўйича тузилади [7]. Шунга қарамай, уларнинг
ҳаммаси маъноларнинг маълум типларини таҳлилнинг даврий планига
боғлиқлигини ҳисобга оладилар. Модомики мазкур тадқиқот синхрон
ҳисобланар экан ва фақат сўзларнинг ўзгарувчан бирикмаларининг
материалини ишлатар экан, бирламчи ва иккиламчи, фразеологик
жиҳатдан эркин бўлган маъноларни кўриб чиқиш зарурияти бекор
бўлади. Биз бу маъноларни қуйидаги мезонлардан келиб чиқиб
тизимлаштирамиз: уларнинг лексик-семантик тизимдаги семантик
аҳамияти даражаси, акс эттирилаётган воқелик билан алоқаси характери,
қўлланилиш соҳаси [8].
Санаб ўтилган принциплардан биринчиси асосий ва иккинчи
даражали маъноларни чегаралаш имконини беради. Агар асосий маъно
энг катта парадигматик мустаҳкамланганлик ҳамда контекстдан нисбий
мустақиллик билан характерланса, иккинчи даражали маънолар “аксинча,
энг катта синтагматик мустаҳкамланганликни намоён қиладилар ва
сезиларли даражада парадигматик муносабатлар билан боғлиқ
эмаслар”[9]. Ўз навбатида иккинчи даражали маънолар кўпинча бир
бирига нисбатан тенг бўлмаган ўринни эгаллайдилар. Уларнинг ҳар
бирининг полисемантик сўз маъноларидаги ўрни бундай ҳолда унинг
функционал салмоғи билан олдиндан маълум бўлади.
Бир қатор лингвистларнинг гувоҳлиги бўйича, асосий ва иккинчи
даражали маъноларни бир-бирига зид қўйиш ҳар доим ҳам етарли
даражада аниқ кузатиб турилмайди [10]. Маъноларнинг кўрсатилган
оппозицияси доирасида иерархияни аниқлашнинг воситали усуллари
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
67
бўлиб уларнинг сўз ясаш фаоллиги, частоталиги, қўлланилиш соҳасининг
кенглиги хизмат қилишлари мумкин.
Иккинчи принципнинг ҳисоби лексик-семантик вариантларнинг
ўзаро муносабатини тўғри ва кўчма маънолари доирасида тасвирлаш
имконини беради. Шу билан бирга кўчма маънолар ушбу ишда образлилик
томондан тушунилади.
Учинчи принцип асосида ҳамма ерда қўлланиладиган ва махсус
(стилистик тус берилган, терминологик) маъноларни таққослаб кўриш
шаклланади.
Аниқланган лексик-семантик вариантларнинг жойлашиш усулига
келсак, бу тадқиқотда фақат “семантик истиқбол” деб аталувчини сақлаб
қолиш манфаатини кўзлаб маъноларни беришнинг тарихий ва синхрон
принциплари ўртасида муросага бормай, уларнинг келишининг актуал
тартибини кўрсатиш анча ўринли туйилади. Бундай ёндашув тил ҳақидаги
идеал тасаввурни акс эттиради, вақтдан ташқари ва тил ҳаётининг у ёки
бошқа давридаги маънолар орасида реал мавжуд алоқаларни тўлиқ
даражада очиб бермайди. Аксинча, кўп маъноли сўзнинг маъноларини
синхрон беришда ҳар бир лексик-семантик вариантларнинг ўрни унинг
функционал “юкламаси” (қўлланилиш даражаси, дериватларнинг
мавжудлиги) ҳозирги тилда олдиндан белгилаб қўйилади[11]. Ҳамонки
частотали луғатларда кўп маъноли сўзнинг фақат асосий маъноси қайд
қилинар
экан,
лексик-семантик
вариантларнинг
қўлланилиши
даражасини
биз
тадқиқотнинг
фактик
материали
асосида
аниқлаштирамиз ва ушбу маънонинг матний намуналари сонини
полисемантик сўзнинг барча маъноларига мисолларнинг умумий сонига
нисбати билан (процентларда) аниқланади.
Хулоса
Франсуз тилида ҳароратни ифодаловчи атамаларининг таҳлили кўп
маъноли сўзларнинг мураккаб табиатини ва уларнинг маъноларини очиб
беради. Кўп маъноли сўзларнинг талқинини шакллантиришда
контекстнинг муҳимлигини, уларнинг семантик доирасини тўлиқ қамраб
олиш учун синтагматик ва парадигматик таҳлилни ўтказиш зарурлигини
таъкидлайди.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.М. Медникова. Значение слова и методы его описания. М., 1974, стр.58.
Общее языкознание. Внутренняя структура языка. Под ред. Б.А.
Серебренникова. М.,1972, с.412.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
68
2. В.М. Солнцев. Язык как системно-структурное образование. (К проблеме
онтологии языка). АДД, М.,1970, с.26.
3. В.В. Виноградов. Русский язык. М.,1972, с.19.
4. Масалан, қаранг: Ж.Дюбуа ва П.Робернинг француз тилининг изоҳли
луғатлари ва “Катта Ларусс, у ерда сhaud сифатининг маънолар тизими
мос равишда 5, 8 ва 12 та маъноларга, froid эса - 3, 6 ва 15 та маъноларга
эга.
5. А.А. Уфимцева. Типы словесных знаков. М.,1974, с.149.
6. Р.А. Будагов. К критике релятивистических теорий слова. В кн.:
“Вопросы теории языка в современной зарубежной лингвистике”. М., 1961,
с.17.
7. О.С. Ахманова. Очерки по общей и русской лекси¬кологии. М.,1957; Р.А.
Будагов. Язык, история и современность. МГУ, 1971;
8. В.В. Виноградов. Основные типы лексических значений слова. В.Я., 1953,
№ 5; В.Г. Гак. Системность в лексике и типология лек¬сических значений
слов. В кн.: “Актуальные
9. Э.М. Медникова. Значение слова и методы его описания. М., 1974, с.137.
М.Б. Никитин. О формальном статусе словозначений в системе
номинативных средств языка. В кн.: “Ученые записки Влади¬мирского
государственного пединститута, серия иностранных языков”.
10. М.Б. Никитин. О формальном статусе словозначений в системе
номинативных средств языка. В кн.: “Ученые записки Влади¬мирского
государственного пединститута, серия иностранных языков”. Владимир,
1973, том 44, вып.7, с.19-20; Е.А. Найда. Анализ значения и составление
словарей. “Новое в лингвистике”, М.,1962, вып. II, с. 49.
11. Yo, B. S. SEMANTIC ANALYSIS OF MEDICAL LEXICON IN UZBEK AND
ENGLISH Bobojonova Sh. Yo. Email: Bobojonova691@ scientifictext. ru.
12. Shakhnoza, B. (2024). PSYCHOLINGUISTICS AND EDUCATIONAL
DISCOURSE. American Journal of Philological Sciences, 4(05), 200-204..
