MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
34
ZAMONAVIY FANDA INGLIZ TILI SARQSHUNOSLIGI O'RNI VA
AHAMIYATI
Olimova Dilafruz Olimjon qizi
Turan international university, Master of Linguistics Faculty
https://doi.org/10.5281/zenodo.14214972
Annotatsiya.
Ushbu tezisda ingliz sharqshunosligining zamonaviy fan rivojidagi o‘rni
ko‘rib chiqiladi. Sharq madaniyati, tillari va tarixiy jarayonlarini o‘rganishning
asosiy yo‘nalishlari, uslubiy yondashuvlari va ularning ta’siri ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekistonda ilmiy tadqiqotlarda ingliz sharqshunoslik usullaridan
foydalanishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Loyiha globallashuv sharoitida
sharqshunoslikni yanada rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga
qaratilgan.
Kalit so'zlar:
sharqshunoslik, ingliz fani, metodologiya, fanlararo
yondashuv, madaniy muloqot.
Zamonaviy sharqshunoslik gumanitar fanlarning salmoqli sohasi sifatida
Sharqning madaniy, tarixiy va ijtimoiy merosini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi.
Ushbu tezis maqsadi Sharq jamiyatlarining xususiyatlarini, ularning dunyo bilan
o'zaro ta'sirini va global tarixdagi o'ziga xos rolini tushunishga qaratilgan. Ingliz
sharqshunosligi eng rivojlangan va nufuzli yo’nalishlardan biri sifatida sharq
madaniyatlarini o'rganishga ilmiy yondashuvlarning shakllanishiga sezilarli
ta'sir ko'rsatadi.
Tarixan ingliz sharqshunosligi 19-asrda shakllangan boʻlib, bu uning uslub
va maqsadlariga taʼsir qilgan. Bu davrda olimlarning asosiy vazifasi
koloniyalarni boshqarish uchun sharq matnlari, tillari va urf-odatlarini o'rganish
edi. Biroq, 20-asr oʻrtalaridan boshlab, ayniqsa, Edvard Saidning
“Sharqshunoslik” asari nashr etilgandan soʻng, Sharqni oʻrganishga
yondashuvlar tubdan qayta koʻrib chiqildi. Sharqshunoslik madaniyatlar
o'rtasidagi muloqotga, stereotiplarni olib tashlashga, Sharq va G'arb an'analarini
teng ravishda o'rganishga qaratilgan edi [1].
Ingliz sharqshunosligini o‘rganishning zamonaviy ilm-fan, jumladan, o‘zbek fani
uchun ham dolzarbligi bir qancha omillar bilan belgilanadi. Birinchidan, ingliz
sharqshunosligi tilshunoslik, antropologiya, sotsiologiya va siyosatshunoslikni
birlashtirgan fanlararo yondashuvlarni ishlab chiqishda yetakchilardan biri
bo‘lib qolmoqda. Ikkinchidan, uning uslub va talqinlari O‘zbekiston madaniy
merosini, jumladan, globallashuv sharoitida chuqur tahlil qilish uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
35
Ingliz sharqshunosligining zamonaviy fandagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish
uning O‘zbekistonda sharqshunoslik fanining rivojlanishiga ta’sirini ochib
beradi. Bunday tadqiq nafaqat ingliz ilmiy yondashuvlarini o‘rganish, balki
ularni milliy ilm-fan muammolarini, jumladan, O‘zbekiston madaniy merosini
asrab-avaylash va ommalashtirish masalalarini hal etishga moslashtirish
imkonini beradi [2,3].
Ingliz sharqshunosligi tajribasini o‘rganish O‘zbekiston milliy ilmiy an’analarini
rivojlantirish va jahon kontekstiga integratsiyalashuviga xizmat qiladi.
Ingliz sharqshunosligini tarixiy-tanqidiy tahlil qilish turli tarixiy davrlarda uning
shakllanishi va o'zgarishi jarayonini kuzatish imkonini beradi. Bu yondashuv
sharqshunoslik metodologiyasi va amaliyotidagi o‘zgarishlarning sabablari,
mazmuni va oqibatlarini o‘rganishga, ularning natijalarini tanqidiy fikrlashga
qaratilgan.
Mustamlaka davrida ingliz sharqshunosligining shakllanishi (19-asr)
Ingliz sharqchiligi Britaniya imperiyasining shiddatli mustamlakachilik
ekspansiyasi davrida vujudga kelgan. Bu davrda sharqshunoslik nafaqat
akademik, balki amaliy vazifani ham bajardi:
Mustamlaka ma'muriyati Hindiston, Misr va boshqa hududlar kabi bosib olingan
hududlarni yanada samarali boshqarish uchun Sharq tillari, madaniyatlari va
dinlari haqidagi bilimlardan foydalangan.
Asosiy e’tibor Qur’on, Vedalar, qadimgi fors yozuvlari va Xitoy klassiklari kabi
matnlarni tarjima qilish va talqin qilishga qaratildi.
Sharqshunoslikning asosiy markazlaridan biri Oksford universiteti boʻlib, 19-
asrda arab, fors va sanskrit kabi sharq tillarida dasturlar ishlab chiqqan [3].
Biroq, bu davrdagi tadqiqotlar ko'pincha Sharq madaniyatini qoliplash va ularni
"ekzotik", "qoloq" deb ko'rsatish yoki "tsivilizatsiya missiyasini" talab qilishda
ifodalangan sharqshunoslik yondashuvidan aziyat chekdi.
Sharqshunoslik inqirozi va uni qayta ko'rib chiqish (XX asr)
20-asr oʻrtalarida ingliz sharqshunosligida sharqshunoslikni, birinchi navbatda,
Edvard Saidning sharqshunosligi (1978) orqali tanqid qilish bilan burilish davri
boʻldi. Said quyidagi jihatlarga e'tibor qaratdi:
Sharqqa nisbatan buzilgan tasavvurni shakllantirgan sharqchilikning
mustamlakachilik ildizlari.
Akademik tadqiqotlarda Sharq va G'arb o'rtasidagi kuch nomutanosibligi, Sharq
ko'pincha "boshqa" sifatida tasvirlangan - passiv, sirli va madaniy jihatdan
G'arbdan past.
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
36
Sharqni o'z ovozi, avtonomligi va global jarayonlarga ta'siri bilan o'rganishga
qaratilgan postkolonial tadqiqotlar kabi yangi usullarning rivojlanishiga turtki
berdi .
Zamonaviy bosqich: fanlararo va madaniy muloqot (XXI asr)
Bugungi kunda ingliz sharqshunosligi soddalashtirilgan va stereotipik
g'oyalardan uzoqlashishga intiladi. U quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
Sharq jamiyatlarini yanada kengroq tahlil qilish uchun tilshunoslik,
antropologiya, sotsiologiya va siyosatshunoslikni birlashtiradi .
Madaniyatlar dialogi: asosiy e'tibor Sharq va G'arb o'rtasidagi o'zaro tushunish
va almashinuvga qaratiladi.
Tadqiqotning globallashuvi: migratsiya, urbanizatsiya va iqlim o'zgarishi kabi
global jarayonlarning Sharq jamiyatlariga ta'sirini o'rganish.
Ingliz sharqshunoslarining metodlarini tahlil qilish milliy sharoitni ham,
zamonaviy jahon tendentsiyalarini ham hisobga oladigan milliy sharqshunoslik
maktabini shakllantirishga yordam beradi.
Shunday qilib, ingliz sharqshunosligini tarixiy-tanqidiy tahlil qilish nafaqat
uning rivojlanish jarayonini tushunish, balki uning yutuqlarini O‘zbekiston ilm-
fani rivojiga moslashtirish imkonini beradi [4 ].
XULOSA
Ingliz sharqshunosligi mustamlakachilik davridagi Sharq madaniyatlarini
instrumental o‘rganishdan chuqur tushunish va madaniy muloqotga
yo‘naltirilgan fanlararo sohagacha bo‘lgan uzoq yo‘lni bosib o‘tdi. Uning
taraqqiyoti, ayniqsa, sharqshunoslikni tanqid qilish va Sharqni teng huquqli
o‘rganishga o‘tish sharoitida jahon gumanitar fanlari rivojiga katta hissa qo‘shdi.
Sharq jamiyatlarini oʻrganishda ingliz sharqshunosligining tarixiy-tanqidiy tahlil,
matnshunoslik, madaniy va semiotik yondashuvlar kabi zamonaviy uslublari
asosiy oʻrin tutadi. Bu metodlar Sharq tillari, adabiyoti, tarixi va ijtimoiy
tuzilmalarini chuqur o‘rganish vositalarini taqdim etadi, ilmiy tadqiqotlar uchun
yangi istiqbollar ochadi.
O‘zbek fani uchun ingliz sharqshunosligining ahamiyati uning ilg‘or
yondashuvlarini milliy tadqiqotlarga moslashtirish imkoniyatidadir . Matn tahlili
usullaridan foydalanish o‘zbek mumtoz adabiyoti asarlarini, masalan, Alisher
Navoiy ijodini zamonaviy ilmiy mezonlarni hisobga olgan holda qayta ko‘rib
chiqish imkonini beradi. Fanlararo tadqiqotlar O‘zbekistonning jahon tarixidagi
o‘rnini, jumladan, Buyuk Ipak yo‘li merosini yaxshiroq tushunishga yordam
beradi
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
37
Globallashuv sharoitida ingliz sharqshunoslik maktabi bilan hamkorlik o‘zbek
fanining jahon tadqiqot hamjamiyatiga integratsiyalashuviga xizmat qilmoqda.
Bu o‘zaro hamkorlik nafaqat milliy sharqshunoslik an’analarini boyitibgina
qolmay, balki O‘zbekistonning Sharqning muhim madaniy va ilmiy markazi
sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Baxtiozin L. R. Sharqshunoslikka kirish: Darslik. – Toshkent: Universitet,
2018. – 220 b.
2.
Rahimov S. U. Sharq matnlari tarjimasining nazariy jihatlari. — Toshkent:
TGIV, 2020. — 188 b.
3.
Ismoilov D. X. Zamonaviy sharqshunoslikda sharqshunoslikning tanqidi. -
Toshkent: O'zMU , 2022. - 198 b.
4.
Makarov L.A. Ingliz sharqshunosligi tarixi. - Sankt-Peterburg: Aletheia ,
2005. - 305 p.
