MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
40
АБДУЛҲАМИД СУЛАЙМОН ЎҒЛИ ЧЎЛПОН ИЖОДИДА ЎЗБЕК
ХАЛҚИНИНГ ҲАЁТИ ВА ОРЗУЛАРИ
Садуллоев Ибрат
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги
Академияси курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039238
Аннотация.
Ушбу Мақолада Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпоннинг
ижодий мероси ва унинг ўзбек адабиёти ва маданиятининг ривожидаги
ўрни таҳлил қилинади. Унинг асарларида инсоният, эркинлик, адолат,
миллий ўзликни англаш, гендер тенглиги масалалари таҳлили ҳамда
таржимонлик фаолияти ва ўзбек адабиётининг ривожидаги роли
ёритилган.
Таянч тушунчалар: Гендер тенглиги, аёлларнинг эркинлиги, "Кеча ва
кундуз" романи, ижтимоий муаммолар,
миллий ўзлик, таржимонлик
фаолияти, совет даври қатағони.
Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон (1897-1938) — ўзбек
адабиётининг йирик намояндаси, шоир, драматург, таржимон ва жамоат
арбоби.. Чўлпоннинг ижоди ўзбек адабиётининг ривожида муҳим ўрин
тутади ва унинг асарлари замонавий ўзбек маданиятининг шаклланишига
катта ҳисса қўшган.
Чўлпон 1897-йил Тошкентда туғилган. Унинг болалиги ва ёшлик
йиллари Туркистоннинг ижтимоий ва маданий ҳаёти билан чамбарчас
боғлиқ бўлган. У дастлаб анъанавий мактабда, кейин эса янги усулдаги
мактабларда таҳсил олган. Чўлпон ёшлигиданоқ бадиий асарлар ёзиб,
ўзининг қобилияти билан омма кўнглидан жой олган ва ўзбек
адабиётининг етакчи намояндаларидан бирига айланган.
Унинг шеърлари, ҳикоялари ва романлари ўзбек халқининг ҳаёти,
орзу-умидлари ва муаммоларини акс эттирган. Чўлпоннинг асарларида
инсоният, эркинлик, адолат ва миллий ўзликни англаш каби мавзулар ўз
ифодасини топган. Унинг Шеърий асарлари “Ўзбек ёш шоирлари”,
“Уйғониш” (1922), “Булоқлар” (1923), “Тонг сирлари” (1926) ва “Соз” (1935)
тўпламларида, шунингдек, турли газета ва журналларда эълон қилинган.
20-йилларда ёзган “Ойдин кечаларда”, “Қор қўйнида лола”, “Новвой қиз”
сингари ҳикоялари ўзбек адабиётидаги лирик насрнинг дастлабки мумтоз
намуналаридир. “Кеча ва кундуз” (1936) романи ҳамда “Ёрқиной”, “Халил
фаранг”, “Ўлдирувчи” (1921), “Севги ва салтанат”, “Чўпон севгиси” (1922)
каби песалари ҳам бор (бу асарларнинг аксарияти бизгача етиб келмаган) .
Чўлпонн
таржимонлик
фаолиятида
ғам
ўзбек
адабиётининг
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
41
ривожланишига салмқли ҳисса қўшган бўлиб, Чўлпоннинг таржимонлик
фаолиятини ўрганган Т.Раҳимов бу даврни иккига бўлади: 1. Шаклланиш
даври (1919-1929). 2. Навқиронлик даври (1930-1938) . Чўлпон томонидан
таржима қилинган У. Шекспирнинг “Ҳамлет” трагедияси ўзбек таржима
санъатининг шоҳ намунаси ҳисобланиши ҳам юқоридаги фикрларнинг
яққол исботидир.
Абдулҳамид Сулаймон ўғли Чўлпон ўзбек адабиётининг энг муҳим
намояндаларидан бири бўлиб, унинг ижоди ўзбек халқининг ҳаёти, орзу-
умидлари ва миллий ўзлигини чуқур акс эттиради. XX аср бошидаги
мураккаб ижтимоий-сиёсий шароитларда яшаган Чўлпон ўз асарларида
халқнинг маънавий олами, кундалик турмуши ва истиқлолга
интилишларини кўзга яқин тасвирлар орқали ёритиб берган. Унинг
шеърият ва насрий асарларида ўзбек халқининг азалий қадриятлари,
табиатга муҳаббати ва эркинликка бўлган интилишлари мужассамлашган.
Ушбу мақолада Чўлпон ижодида ўзбек халқининг ҳаёти ва орзулари
қандай талқин қилинганини кўриб чиқамиз.
Чўлпон ўз асарларида ўзбек халқининг кундалик турмушини,
меҳнаткаш одамларнинг оддий, лекин чуқур маънога эга бўлган ҳаётини
тасвирлашга алоҳида эътибор берган. Унинг "Кезар қиз" ёки "Боғбон" каби
шеърларида оддий деҳқон, боғбон ва ишчиларнинг ҳаёти гўзал ва
таъсирчан тилда ифодаланади. Чўлпон учун ўзбек халқининг ҳаёти фақат
қашшоқлик ёки оғир кунлар билан чекланмайди, балки у халқнинг табиат
билан уйғунлиги, меҳнатга муҳаббати ва оилавий қадриятларини ҳам
улуғлайди. Масалан, "Баҳор" шеърида у табиат уйғониши билан бирга
халқнинг янги умидлар билан яшашга интилишини поэтик тасвирлайди:
"Баҳор келди, юрак титрар,
Ўзбек ёри қўшиқ айлар."
Чўлпоннинг "Кеч" романида эса ўзбек халқининг мураккаб ижтимоий
ҳаёти, ўзга миллатлар билан муносабатлари ва ўз ўрнини топишга
уринишлари реал тасвирланади. Роман қаҳрамонлари орқали муаллиф
халқнинг ўз тақдирини ўзи белгилашга бўлган интилишларини кўрсатади.
Бу асарда ўзбек жамиятининг ўша даврдаги муаммолари – нодонлик,
бостириқ ва эски одатларга қарамлик – очиқ-ойдин кўзга ташланади. Шу
билан бирга, Чўлпон бу муаммоларни танқид қилиш билан бирга,
халқнинг янгиланиш ва тараққиётга интилишини ҳам таъкидлайди.
Чўлпон ижодида ўзбек халқининг орзулари асосан эркинлик, тенглик
ва маърифат тимсолида мужассамлашади. У ўз давридаги ўзбек
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
42
жамиятининг истибдод ва таъқиблар остида яшаётганини кўрган ва буни
ўз асарларида очиқ ифода этган. "Ёдимда" шеърида у халқнинг ўтмишдаги
озодлик кунларини эслаб, келажакда яна шундай даврга эришиш орзусини
баён қилади:
"Ёдимда ўша кунлар, озод эдик,
Орзу қилсам, яна шундай бўлсин эдик."
Чўлпон учун халқнинг энг катта орзуси маънавий ва сиёсий озодлик
билан бирга маърифатли жамият қуриш эди. Унинг "Уйғониш" каби
шеърларида ўзбек халқининг уйғониши, ўз кучига ишониши ва замонавий
дунё билан ҳамнафас бўлишига умид бағишланади. Бу орзулар фақат
абстракт тушунча сифатида қолмайди, балки уларни амалга ошириш учун
амалий йўллар – таълим, адабиёт ва санъат орқали халқни уйғотиш –
Чўлпон фаолиятининг асосига айланган.
Бундан ташқари, Чўлпон ўзбек халқининг миллий ўзлиги ва тилига
бўлган муҳаббатини ҳам орзуларининг муҳим қисми сифатида кўради. У
ўзбек тилининг гўзаллигини, унинг ифода имкониятларини шеърият ва
наср орқали юксалтиришга ҳаракат қилган. "Тонг" шеърида у миллий
уйғониш ва ўзликни англаш орзусини очиқ ифодалайди:
"Тонг отди, уйғон, эй ўзбек,
Ўзингни бил, топ ўз йўлингни ҳам эк."
Чўлпон адабиётида жамиятнинг ижтимоий, сиёсий масалалар билан
бир қаторда гендер масалалари, айниқса, аёлларнинг ижтимоий ва шахсий
ҳуқуқ-эркинликлари ва жамиятдаги ўрни каби мавзулар муҳим ўрин
тутади. Чўлпон асарларида аёл образлари орқали у, аёлларнинг анъанавий
жамиятдаги мавқеини танқид қилиб, уларнинг эркинлиги ва тенг
ҳуқуқлилигини тарғиб қилган . Бу масалалар “Кеча ва кундуз” романида
ҳам ўз аксини топган бўлиб, унда аёлларнинг жамиятдаги мавқеи ва
уларга нисбатан муносабатлар кескин танқид қилинади. Асарда
аёлларнинг фақат уй-жой ва болалар тарбияси билан машғул бўлишини,
ижтимоий ва маънавий эркинликка эга бўлмаслигини танқид қилиб,
аёлларнинг жамиятда тенг ҳуқуқли бўла олмаслиги, ҳали балоғатга
етмаган қизларни ҳам паранжи остига қамалиши , Акбарали
мингбошининг хотинбозлиги ҳақидаги фикрларни жамиятнинг чиркин
иллати сифатида ёритиб берган.
Чўлпон фақат адиб эмас, балки жамоат арбоби ҳамдир. У ўз асарлари
билан халқнинг дунёқарашини ижобий томонга ўзгартиришга, замонавий
ва ҳар томонлама ривожланган маънан етук халқ бўлиб шаклланишига
MODELS AND METHODS IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
43
бутун куч-қуввати билан ҳаракат қилган бўлса-да, совет истибдоди
натижасида қатағонга учраб вафот этди .
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Рубрика: Абдулҳамид Чўлпон (1897-1938) https://ziyouz.uz/ozbek-
nasri/abdulhamid-cholpon/
2. Рахимов Т.А. Переводческое мастерство Чулпана [На материале узб.
переводов поэтич. и драм. Произведений А.С.Пушкина]. Дисс... канд. фил.
наук. – Т., 1993. – 24 с;
Содиқ С., Карим Б. Гўзал Туркистон // Ўзбекистон адабиѐти ва санъати. –
1998 йил, 6 ноябрь;
3. Исақова М. Туркистон осмонининг ёруғ юлдузи //Современное
образование и исследования. – 2025. – Т. 1. – №. 3. – С. 42-45.
4. Холикова Н. Д., Хумоюн А. Ў. У. “Кеча ва кундуз” романида мустамлака
халқ ва ўзбек аёли тақдирининг бадиий талқини //Academic research in
educational sciences. – 2022. – Т. 3. – №. 6. – С. 1016-1024.
5. Абдуллаева Д. З. Чўлпон жаҳон шеърияти таржимони //Academic
research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 11. – С. 593-607.
