Xorazm o’g’uz shevalarida frazeologik sinonimlarning qo’llanilishi

CC BY f
241-243
1
0
Поделиться
Шамуратова , М. (2023). Xorazm o’g’uz shevalarida frazeologik sinonimlarning qo’llanilishi . Ренессанс в парадигме новаций образования и технологий в XXI веке, 1(1), 241–243. https://doi.org/10.47689/XXIA-TTIPR-vol1-iss1-pp241-243
М Шамуратова , Нукусский филиал Государственного института искусств и культуры Узбекистана

Преподаватель кафедры «Ижтимойы-гуманитарные фанаты»

Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Frazeologik sinonimiya bo’yicha ko’plab tadqiqotchilar ish olib brogan. Bu hodisa turli tillar, jumladan, rus, nemis, ingliz, o’zbek, ozarbayjon, turk, boshqird va boshqa tillar materiallari asosida ham o’rganilgin. Frazeologik sinonimiya masalasining tilshunoslikda o’rganilish tarixi Sh.Rahmatullayevning “O’zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari” nomli monografiyasida ham qisman o’z aksini topgan. Olim shuni alohida ta’kidlaydiki, “frazeologik sinonimiya uchun umumiy va eng muhim mezon – bu semantik mezondir. Har bir sinonimik uyadagi (sinonimik qatordagi) frazeologik birliklar obyektiv borliqdagi bir xil tushunchalarni anglatishi kerak va shu bilan birgalikda, bir xil ma’noni anglatishi shart”. Chunki, har bir frazeologik sinonimlarning asosida turli obrazlar yotadi.

Похожие статьи


background image

XXI CENTURY RENAISSANCE IN THE PARADIGM OF SCIENCE,

EDUCATION AND TECHNOLOGY INNOVATIONS

241

XORAZM O’G’UZ SHEVALARIDA FRAZEOLOGIK SINONIMLARNING

QO’LLANILISHI

Shamuratova M.I.

Nukus, O‘zbekiston

O’zbekiston davlat, san’at va madaniyat instituti Nukus filiali

“Ijtimoiy-gumanitar fanlar” kafedrasi o’qituvchisi

Frazeologik sinonimiya bo’yicha ko’plab tadqiqotchilar ish olib brogan. Bu hodisa

turli tillar, jumladan, rus, nemis, ingliz, o’zbek, ozarbayjon, turk, boshqird va boshqa
tillar materiallari asosida ham o’rganilgin. Frazeologik sinonimiya masalasining
tilshunoslikda o’rganilish tarixi Sh.Rahmatullayevning “O’zbek frazeologiyasining ba’zi
masalalari” nomli monografiyasida ham qisman o’z aksini topgan. Olim shuni alohida
ta’kidlaydiki, “frazeologik sinonimiya uchun umumiy va eng muhim mezon – bu
semantik mezondir. Har bir sinonimik uyadagi (sinonimik qatordagi) frazeologik birliklar
obyektiv borliqdagi bir xil tushunchalarni anglatishi kerak va shu bilan birgalikda, bir xil
ma’noni anglatishi shart”. Chunki, har bir frazeologik sinonimlarning asosida turli
obrazlar yotadi.

Tilshunos M.Vafoeva o’zbek tilidagi frazeologik sinonimlarni alohida tadqiq

qilgan [1; 7-21]. Qoraqalpoq tilshunosligida frazeologik sinonimiya alohida
o’rganilmagan bo’lsa ham, darslik, o’quv qo’llanma va ilmiy maqolalarda bir qancha
fikrlar mavjud.

Tildagi frazemalar lug’aviy ma’nosi jihatidan bir-biridan farq qiladi. Masalan,

sukut amalini bildiradigan

og’z(i)ga tolqon sol-,og’z(i)ga qatiq ivit-, mum tishla-

frazemalari ayni bir lug’aviy ma’noni – “mutlaq gapirma-“, “suhbatda mutlaqo
qatnashma-“ ma’nosini anglatadi.

Xuddi shu sinonimik uyaga mansub bo’lgan “

og’zining tanobi qochmoq

” iborasi

esa nisbatan kam qo’llanadi va asosan badiiy nutq uslubiga xoslanishi bilan ajralib turadi.

Frazeologizmlarning shakllanishida hamda nutqning ta’sirchanligini oshirishda

frazeologik sinonimlar va variantlilik ham jozibali, obrazli ifodalanishda muhim til
birikmalari hisoblanadi. Bunday holatni biz aynan o’zbek shevalaridagi iboralarda ham
ko’rishimiz mumkin.

O’rganilayotgan sheva og’zaki nutqida ishlatiladigan iboralarning ham ko’plab

sinonim variantlari uchrab turadi.

Biz quyida Xorazm o’g’uz shevalaridagi iboralarning sinonimlarini izohlab

o’tamiz. Masalan: ushbu sheva og’zaki nutqida juda charchamoq ma`nosini bildiruvchi

«Og’zini suvi oqdi»

iborasi mavjud bo’lib, bu ibora o’zbek adabiy tilidagi

“Holdan

toymoq”

iborasiga teng keladi. Shuningdek, ushbu iboraning shu sheva tilida

,,Oyoqinnan o’t chiqdi’’

sinonim iborasi ham uchrab turadi.Bu iboraning birinchi

iboradan deyarli farqi yo’q. Masalan: To’y o’yda ish atavarip, oyoqimnon o’t chiqdi yoki,
buni o’rniga og’zimni suvi oqdi birikmasini ham qo’llash mumkin.

Endi, Qo’shko’pir aholi shevasi nutqida bu iboralar bilan yana bitta sinonimlik

hosil qiluvchi ibora borki, bu ibora

Go’zzini ko’ki so’kildi”

tarzida qo’llanadi. Bu ibora

ham qattiq charchadi ma’nosini bildiradi. Garchi uning ma’nosi ham yuqoridagi iboralar
bilan deyarli bir xil bo’lsa-da, bu iboraning ahamiyatli jihati ham borki, ibora sal tor


background image

XXI CENTURY RENAISSANCE IN THE PARADIGM OF SCIENCE,

EDUCATION AND TECHNOLOGY INNOVATIONS

242

ma’noda ishlatilib, faqat ko’z orqali qilinadigan jismoniy harakatlarga nisbatangina(
kompyuterda ishlash, tikuv mashinasida ishlash) ishlatiladi. Jumladan: Dinmin moshin
tikavarip go’zzimni ko’ki so’kildi(Shu sheva og’zaki nutqidan).

«Yuzi eshakni derisidin qolin»

ayrim holatlarda

«Yuzi eshakni derisinnanam

qoling»

ba’zida faqatgina

“Yuzi qoling

tarzida ham qo’llaniluvchi ushbu ibora Xorazm

o’g’uz shevalarida uyalmaslik, andisha qilmaslik ma’nolarini bildiradi. Uning o’zbek
adabiy tilida «Yuzi chidaydi»,

«

Beti chidaydi»

singari variantdoshlari ham shu sheva

og’zaki nutqida almashinib qo’llanadi. Masalan: Uzi qiz bolo bo’som yuzi eshakni
derisinnin qolinakan, gapam ta’sir atmidi (Qo’shko’pir shevasida ).

«Yuzi gun go’rmagan»

iborasi oppoq degan ma’noni bildiradi. Bu iboraning

o’g’uz shevasida

«Marqa»

degan sinonimi ham uchraydi. Bu iboralarni esa sinonim

ibora desak bo’ladi, chunki bu iboralarning ma’nosi deyarli bir-xil yozilish va aytilish
jihatdan umuman farq qiladi. Qizingiz nabalo oppoq, yuzi gun go’rmayanqu (Shu sheva
og’zaki nutqidan).

Shuningdek, Xorazmm o’g’uz shevalarining Xiva shevasida bir necha variantlarda

qo’llanuvchi

«Qo’yloni qumo yuvarip»

iborasi mavjud bo’lib u

«Pochcho poroxot»,

«Parvoyi palakda, ishtoni talakda»

iboralari bilan sinonim tarzida ham qo’llaniladi.

Beg’am, beparvo, parvoyiga kelmaslik degan ma’nolarni bildiradi. Bu iboralarning
o’zbek adabiy tilidagi

«Dunyoni suv bossa, to’pig’iga chiqmaydi», «Parvoyi falak»

kabi

sinonimlari mavjud. Jumladan:

Bu kishi hamma voxt shunnin: qo’yloni qumo yuvarip

o’tirodi

(Xiva shevasida ).

«Yurakim yorildi

iborasi qo’rqmoq ma`nosini bildirib o’zbek adabiy tilidagi

“Kapalagi uchdi”, “O’takasi yorilayozdi” iboralariga teng kela oladi va qo’rqib ketmoq
ma’nosini ifoda etadi. Bu iboraning shu shevadagi «

Imonim ushti»

tarzida ham

qo’llanadi. Bu iboralarni sinonim ibora desak xato bo’lmaydi. Masalan:Voy voy
boqirmin galavar yurakim yorildiquuu (Shu sheva og’zaki nutqidan).

“Bitini siqsong, qon chiqmidi”

iborasi tilimizdagi ziqna, qizg’anchiq so’zlariga

teng keladi. Bu iboraning shu sheva tilida “

Bitina qon barmidi”

,

Bitini siqib qonini

yolidi”

kabi sinonim variantlari ham qo’llanadi. Bu iboraning barchasi bir-biri bilan

sinonimlik qatorni tashkil qiladi. Jumladan: Bi boyloni ko’pisi shunning bo’lodi uzi,
bitina qon barmidi ( Shu sheva og’zaki nutqidan).

Shuningdek ushbu shevalarda

“Borg’ono boldiz, galgana yengga”

kerakli va

keraksiz joylarga ham boraveradigan, hamma joyda topiladigan, odamga nisbatan
qo’llaniladi. Masalan:

O’lmagay bi bolo hammed bo bi borg’ono boldiz, galgana

yenggachilik atip

. (Shu sheva og’zaki nutqidan). Bu iboraga ibora holida sinonim

bo’luvchi birlik ham mavjud bo’lib,

“Yo’ldo ishtonini giyadi”

tarzida qo’llanadi.

Qidirishmo dasa yo’ldo ishtonini giyadi bi

(Shu sheva og’zaki nutqidan).

Og’zi qonoyincho so’llidi

iborasi ko’p gapiradi degan ma’noda qo’llanadi bu

ibora

og’zi angakini yedi

tarzida ham qo’llanadi. O’zbek adabiy tilidagi, “Labi-labiga

tegmaydi” iborasi bilan ma’nodoshlik hosil qila oladi. Jumladan:

Quloqlorim og’rip getti

mni gappinnan, uzam og’zi qonoyincho so’lladi oxir

(Shu sheva og’zaki nutqidan).

Go’zzi po’stinni yirtiqidin iborasi

bir narsaga hayrat yoki, jahli chiqqan

insonning ko’zini katta- katta ochilgan holatiga nisbatan ishlatiladi. Ma’nosi ko’zi katta
ochilgan birikmasiga teng keladi. Ushbu shevada yana bitta shunga o’xshash ibora ham
uchrab turadi, ya’ni “

Go’zzi kambog’olni otizidin”, “Go’zzi o’g’rinikidin”

iborasi ham


background image

XXI CENTURY RENAISSANCE IN THE PARADIGM OF SCIENCE,

EDUCATION AND TECHNOLOGY INNOVATIONS

243

yuqorida aytilgan ibora bilan o’xshash bo’lib, ko’zlari

alang, jalang degan ma’noni ham

bildiradi.

Mn:

Voy voy nabalo, go’zzi kambog’olni otizidin

(Shu sheva og’zaki nutqidan).

O’g’uz lahjasi ayrim shevalarida

“Ita soyo barmidi”

iborasi mavjud bo’lib,

bu

iboraning “Ita hayri deymidi”

variant ham mavjud. Bu iboralarning har ikkalasi

hech

kimga nafi tegmaydigan odamga nisbatan qo’llaniladi. Masalan:

Ita soyo barmin girip-

chiqovarma

(Shu sheva og’zaki nutqidan). Ita hoyring deymin girip chiqovarding san

(Shu sheva og’zaki nutqidan).

Shunday qilib, sinonimiya variantdoshlikka nisbatan ancha keng tushunchadir.

Frazeologik sinonimlar va frazeologik variantlar o’zbek tilining kuchli tasviriy-uslubiy
manbalaridan biridir. Shuning uchun izohli, frazeologik va boshqa tip lug’atlarda
frazeologik sinonimlar ham, frazeologik variantlar ham o’z aksini topishi lozim.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Вафоева М. Ўзбек тилида фразеологик синонимлар ва уларнинг структурал-
семантик таҳлили. Филол. фан.ном. ...дисс автореферати. –Тошкент, 2009. – С. 7-
21.

2. Mamatov A. Frazeologik stilistika masalalari. –T., 1991. – 120 b.
3. Rahmatullayev Sh. O’zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari. – T.: Fan, 1966. – 264
b.
4. Rahmatullayev Sh. O’zbek tilida fe’l frazemalarning bog’lashuvi. –T.: Universitet,
1992. – 126 b.
5. Yo’ldoshev B. Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional-
uslubiy xususiyatlari.: Filol.fan.dok. dis. …avtoref. –T., 1993. – 49 b.
6. Yo’ldoshev B. Frazeologik uslubiyat asoslari. SamDU. – S., 1999. – 200 b.

Библиографические ссылки

Вафоева М. Узбек тилида фразеологии синонимлар ва уларнинг структурал-семаитик тахлили. Филол. фан.ном. ...дисс автореферата. -Тошкент, 2009. - С. 7-21.

Mamatov A. Frazeologik stilistika masalalari. -Т., 1991. - 120 b.

Rahmatullayev Sh. O’zbek frazeologiyasining ba’zi masalalari. - T.: Fan, 1966. - 264 b.

Rahmatullayev Sh. O’zbek tilida fe’l frazemalarning bog’lashuvi. -T.: Universitet, 1992.- 126 b.

Yo’ldoshev B. Hozirgi o’zbek adabiy tilida frazeologik birliklarning funksional-uslubiy xususiyatlari.: Filol.fan.dok. dis. ...avtoref. -T., 1993. - 49 b.

Yo’ldoshev B. Frazeologik uslubiyat asoslari. SamDU. - S., 1999. -200 b.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов